Gipersound nima

Gipertovush — elastik to‘lqinlar bo‘lib, ularning chastotasi 109 Gs dan boshlanadi. Fizik tabiatiga ko‘ra, gipertovush tovush va ultratovush to‘lqinlaridan farq qilmaydi. Gipertovush ko‘pincha kvazizarralar oqimi sifatida tasavvur qilinadi. Bu kvazizarralar — fononlar.

Xususiyatlari

Odatdagi sharoitdagi havoda ham gipertovush kuchli yutilish tufayli tarqalmaydi. Gipertovushning muhitdagi kvazizarralar bilan o‘zaro ta’siri juda muhim. Bular, xususan, o‘tkazuvchanlik elektronlari, issiqlik fononlari va magnonlar.

Gipertovush chastotalari diapazoni elektromagnit tebranishlarning detsimetr, santimetr va millimetr to‘lqinli diapazonlari (ya’ni o‘ta yuqori chastotalar — O‘YuCh) chastotalariga mos keladi. O‘YuCh elektromagnit tebranishlarini hosil qilish va qabul qilish texnikasi yordamida chastotasi taxminan 1011 Gs bo‘lgan gipertovushni hosil qilish va tadqiq etish imkoni paydo bo‘ldi.

109 Gs chastotaga normal atmosfera bosimi va xona haroratidagi havoda gipertovushning 3,4·10−5 sm yoki 340 nm to‘lqin uzunligi mos keladi. Ya’ni, bu uzunlik shu sharoitda havodagi molekulalarning erkin yugurish yo‘li uzunligi bilan bir tartibda bo‘lib, yaqin ultrabinafsha nurlanish to‘lqin uzunligiga teng. Elastik to‘lqinlar elastik muhitda faqat ularning to‘lqin uzunligi gazlardagi molekulalarning erkin yugurish yo‘lidan (yoki suyuqlik va qattiq jismlardagi atomlararo masofadan) sezilarli darajada katta bo‘lgandagina tarqala oladi. Shu sababli normal atmosfera bosimida havo va boshqa gazlarda gipertovush to‘lqinlari tarqalmaydi. Suyuqliklarda gipertovush juda kuchli so‘nadi va qisqa masofagagina tarqaladi. Gipertovushni nisbatan yaxshi o‘tkazadigan qattiq jismlar — monokristallar, lekin asosan faqat past haroratlarda. Masalan, elastik to‘lqinlarning kam so‘nishi bilan ajralib turadigan kvars monokristalida ham 1,5·109 Gs chastotali bo‘ylama gipertovush to‘lqini kristallning X o‘qi bo‘ylab tarqalganda, xona haroratida uning amplitudasi 2 baravar kamayishi uchun to‘lqin atigi 1 sm masofani bosib o‘tishi kifoya. Biroq gipertovushni kvarsga nisbatan ancha yaxshi o‘tkazadigan, unda to‘lqinlarning so‘nishi ancha kam bo‘ladigan moddalar ham mavjud (masalan, sapfir, litiy niobati, temir-ittriy granati monokristallari va boshqalar).

Gipertovushni hosil qilish

Uzoq vaqt davomida gipertovush to‘lqinlarini sun’iy usulda hosil qilishning imkoni bo‘lmagan (elastik to‘lqinlar spektrining «gipertovush» deb atalgan ushbu qismini alohida ajratishga ham shu sabab bo‘lgan). Shu bois dastlab issiqlik ta’sirida vujudga keladigan gipertovush o‘rganilgan. Qattiq kristall jismni tugunlarida atomlar yoki ionlar joylashgan hajmiy fazoviy panjara sifatida tasavvur qilish mumkin. Issiqlik harakati — bu atomlarning muvozanat holati atrofida uzluksiz va tartibsiz tebranishidir. Bunday tebranishlarni eng kichik xususiy elastik tebranish chastotalaridan 1012—1013 Gs gacha bo‘lgan (undan yuqorida elastik to‘lqinlar spektri tugaydi), turli yo‘nalishlarda tarqaluvchi turli chastotali bo‘ylama va ko‘ndalang yassi elastik to‘lqinlar yig‘indisi sifatida qarash mumkin. Bu to‘lqinlar Debay to‘lqinlari yoki issiqlik fononlari deb ham ataladi.

Fonon — kristall panjarasining elementar qo‘zg‘alishi, ya’ni kvazizarra. Muayyan chastotali yassi elektromagnit to‘lqin fotonga mos kelgani kabi, muayyan chastotali yassi elastik to‘lqin fononga mos keladi. Issiqlik fononlari keng chastotalar spektriga ega, sun’iy hosil qilingan gipertovush esa faqat bitta muayyan chastotaga ega bo‘lishi mumkin. Shuning uchun sun’iy hosil qilingan gipertovushni kogerent fononlar oqimi sifatida tasavvur qilish mumkin. Suyuqliklarda issiqlik harakatining xususiyati qattiq jismlardagiga yaqin. Shu sababli qattiq jismlarda bo‘lgani kabi, suyuqliklarda ham issiqlik harakati uzluksiz ravishda nokogerent gipertovush to‘lqinlarini hosil qiladi.

Gipertovushni sun’iy usulda hosil qilish imkoniyati paydo bo‘lishidan avval, gipertovush to‘lqinlari hamda ularning suyuqliklar va qattiq jismlarda tarqalishi asosan optik usullar bilan o‘rganilgan. Optik jihatdan shaffof muhitda issiqlik ta’sirida hosil bo‘ladigan gipertovush mavjudligi yorug‘likning sochilishiga olib keladi. Bunda chastotasi gipertovush chastotasiga siljigan bir nechta spektral chiziqlar paydo bo‘ladi. Bu hodisa Mandelshtam — Brillyuen sochilishi deb ataladi. Bir qator suyuqliklarda gipertovushni o‘rganish uning tarqalish tezligi chastotaga bog‘liqligini va gipertovushning anomal yutilishini aniqlashga olib keldi (qarang: Tovush dispersiyasi).

Gipertovushni hosil qilish va qabul qilishning zamonaviy usullari asosan pyezoelektriklik (masalan, ma’lum yo‘nalishda kesilgan kvars plastinkasi kabi pyezoelektrik kristall mexanik deformatsiyalanganda uning sirtida elektr zaryadlarining paydo bo‘lishi va aksincha, elektr maydoniga joylashtirilgan kristallning deformatsiyalanishi) hamda magnitostriksiya (jism magnitlanganda uning shakli va o‘lchamlarining, deformatsiyalanganda esa magnitlanish darajasining o‘zgarishi) hodisalaridan foydalanishga asoslangan.

Gipertovushni hosil qilishning eng keng tarqalgan usullaridan biri uni pyezoelektrik kristall sirtidan qo‘zg‘atishdir. Buning uchun kristallning bir uchi o‘ta yuqori chastotali elektr maydoni kuchlanganligi eng katta bo‘lgan rezonator qismiga joylashtiriladi. Agar kristall pyezoelektrik bo‘lmasa, uning uchiga, masalan, kadmiy sulfiddan tayyorlangan yupqa pyezoelektrik plyonka qoplanadi. O‘ta yuqori chastotali elektr maydoni ta’sirida xuddi shu chastotada o‘zgarib turadigan deformatsiya yuzaga keladi. U kristall bo‘ylab gipertovush tezligida bo‘ylama yoki siljish to‘lqini shaklida tarqaladi. Bunda to‘lqin manbai kristallning aynan uchki sirti bo‘ladi. O‘z navbatida, mexanik deformatsiya kristall sirtida elektr zaryadi paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladi. Demak, xuddi shu prinsip yordamida gipertovushni qabul qilish ham mumkin.

Erkin zaryad tashuvchilari bo‘lmagan dielektrik kristallarda elastik to‘lqinlar tarqalganda, ularning issiqlik fononlari bilan nochiziqli o‘zaro ta’siri tufayli to‘lqinlar so‘nadi. Bu o‘zaro ta’sirning xususiyati, demak, so‘nish xususiyati ham tarqalayotgan to‘lqinlar chastotasiga bog‘liq. Agar chastota past bo‘lsa (ultratovush diapazonida), to‘lqin faqat issiqlik fononlarining muvozanatdagi taqsimotini buzadi. Ular o‘zaro tasodifiy noelastik to‘qnashuvlar natijasida yana muvozanat holatiga qaytadi, bu jarayonda to‘lqin energiyasi yo‘qotiladi. Yuqori gipertovush chastotalarida sun’iy hosil qilingan gipertovush bilan issiqlikdan kelib chiqqan gipertovush bevosita nochiziqli o‘zaro ta’sirlashadi. Kogerent fononlar issiqlik fononlari bilan noelastik to‘qnashib, ularga o‘z energiyasini beradi. Aynan shu hodisa gipertovush energiyasining yo‘qotilishini belgilaydi. Harorat pasayganda issiqlik fononlari go‘yo «muzlab qoladi» va ularning soni kamayadi. Shunga mos ravishda, harorat pasayishi bilan ultratovush va gipertovushning so‘nishi ham sezilarli darajada kamayadi.

O‘tkazuvchanlik elektronlari mavjud bo‘lgan yarimo‘tkazgich va metall kristallarida gipertovush tarqalganda, uning issiqlik fononlari bilan o‘zaro ta’siridan tashqari, elektronlar bilan o‘zaro ta’siri ham yuz beradi. Bunday kristallarda tarqalayotgan elastik to‘lqin deyarli har doim tovush tezligida harakatlanuvchi mahalliy elektr maydonini ham o‘zi bilan olib yuradi. Bunga sabab shuki, to‘lqin kristall panjarasini deformatsiyalab, atom yoki ionlarni muvozanat holatidan siljitadi. Natijada kristall ichidagi elektr maydonlari o‘zgaradi. Paydo bo‘lgan elektr maydonlari o‘tkazuvchanlik elektronlarining harakati va energiya spektrini o‘zgartiradi. Aksincha, biror sababga ko‘ra o‘tkazuvchanlik elektronlarining holati o‘zgarsa, kristall ichidagi elektr maydonlari ham o‘zgarib, kristallning deformatsiyalanishiga olib keladi. Shunday qilib, o‘tkazuvchanlik elektronlarining fononlar bilan o‘zaro ta’siri fononlarning yutilishi yoki chiqarilishi bilan kechadi.

Metallarda gipertovushning o‘tkazuvchanlik elektronlari tufayli so‘nishini o‘rganish metallarning muhim xususiyatlarini (relaksatsiya vaqtlari, Fermi sirti, o‘ta o‘tkazgichlardagi energiya tirqishi va boshqalarni) tadqiq qilish imkonini beradi.

Sun’iy, ya’ni kogerent fononlarning elektronlar bilan o‘zaro ta’siri pyezoelektrik xususiyatga ega yarimo‘tkazgichlarda ultratovush, ayniqsa gipertovush chastotalarida katta ahamiyat kasb etadi (masalan, kadmiy sulfid kristalida fononlar va o‘tkazuvchanlik elektronlari juda kuchli o‘zaro ta’sirlashadi). Agar kristallga shunday kattalikdagi doimiy elektr maydoni qo‘yilsaki, elektronlar tezligi elastik to‘lqin tezligidan biroz yuqori bo‘lsa, elektronlar elastik to‘lqindan o‘zib ketib, unga energiyasini beradi va uni kuchaytiradi. Ya’ni elastik to‘lqinlar kuchayishi yuz beradi. Kogerent fononlar bilan elektronlarning o‘zaro ta’siri, shuningdek, akustoelektrik effektga ham olib keladi. Bu hodisada fononlar o‘z impulsini elektronlarga berishi natijasida kristallda doimiy elektr yurituvchi kuch (EYuK) va doimiy elektr toki vujudga keladi. Elektronlar elastik to‘lqinga energiya beradigan holatda ham akustoelektrik EYuK paydo bo‘ladi, ammo uning ishorasi qarama-qarshi bo‘ladi.

Gipertovushning elektronlar bilan o‘zaro ta’sirini ko‘rib chiqishda elektron massa va zaryaddan tashqari, o‘zining xususiy mexanik impuls momentiga (spin) va u bilan bog‘liq magnit momentga, shuningdek, orbital magnit momentga ham ega ekanini hisobga olish kerak. Orbital magnit moment bilan spin o‘rtasida spin-orbital o‘zaro ta’sir mavjud: orbita qiyaligi o‘zgarsa, spinning yo‘nalishi ham biroz o‘zgaradi. Mos chastota va qutblanishga ega gipertovushning o‘tishi atomlarning magnit holatini o‘zgartirishi mumkin. Masalan, gipertovush chastotasi taxminan 1010 Gs bo‘lganda, paramagnetiklar kristallarida gipertovushning spin-orbital tizim bilan o‘zaro ta’siri akustik paramagnit rezonans (APR) hodisasi ko‘rinishida namoyon bo‘ladi. Bu hodisa elektron paramagnit rezonans (EPR)ga o‘xshaydi: bunda atomlar bir magnit energiya sathidan boshqasiga o‘tishi natijasida gipertovush tanlab yutiladi. APR yordamida paramagnetik atomlarining EPR uchun taqiqlangan sathlararo o‘tishlarini ham o‘rganish mumkin.

Kogerent fononlarning spin-orbital tizim bilan o‘zaro ta’siridan foydalanib, past haroratlarda paramagnit kristallarda kvant generatorlari ishlash prinsipiga o‘xshash usulda gipertovush to‘lqinlarini kuchaytirish va hosil qilish mumkin (qarang: Kvant elektronikasi). Magnit jihatdan tartiblangan kristallarda (ferromagnetiklar, antiferromagnetiklar, ferritlar) gipertovush to‘lqinining tarqalishi spin to‘lqinini (magnit momentdagi o‘zgarishlarning to‘lqin ko‘rinishida uzatilishini) yuzaga keltiradi. Aksincha, spin to‘lqini ham gipertovush to‘lqinini hosil qiladi. Demak, bir turdagi to‘lqin boshqasini paydo qiladi. Shu sababli bunday kristallarda, odatda, alohida sof spin va elastik to‘lqinlar emas, balki o‘zaro bog‘langan magnitoelastik to‘lqinlar tarqaladi.

Gipertovushning yorug‘lik bilan o‘zaro ta’siri, yuqorida aytilganidek, issiqlik ta’sirida hosil bo‘lgan gipertovushda yorug‘likning sochilishi orqali namoyon bo‘ladi, ammo bu o‘zaro ta’sir samaradorligi juda past. Biroq kuchli yorug‘lik manbai (masalan, qudratli yoqut lazerining impulsi) qo‘llansa, tushayotgan yorug‘lik hisobiga elastik to‘lqinni sezilarli darajada kuchaytirish mumkin. Natijada kristallda quvvati bir necha o‘n kilovattga yetadigan intensiv gipertovush to‘lqinini hosil qilish mumkin. O‘z navbatida, kuchaygan elastik to‘lqin tushayotgan yorug‘likni yanada kuchliroq sochadi. Muayyan sharoitlarda sochilgan yorug‘lik intensivligi tushayotgan yorug‘lik intensivligi bilan bir tartibga yetishi mumkin. Bu hodisa quyidagicha ataladi: majburiy Mandelshtam — Brillyuen sochilishi.

Shunday qilib, gipertovushning xususiyatlari uni moddaning holatini o‘rganish vositasi sifatida ishlatish imkonini beradi. Ayniqsa, qattiq jismlar fizikasini tadqiq etishda uning ahamiyati katta. Texnik qo‘llanish sohasi endigina rivojlanayotgan bo‘lsa-da, o‘ta yuqori chastotalar diapazonida akustik kechiktirish liniyalari (ultratovushli kechiktirish liniyalari) uchun gipertovushdan foydalanish allaqachon muhim ahamiyatga ega.

Havolalar