Atmosfera fizikasi nima

Ebbi dovulining (1960) meteorologik radiolokatsiya stansiyasi yordamida olingan tasviri. Yorqin hududlar radar signallarini qaytaradigan bulutlar to‘plamini ko‘rsatadi.

Atmosfera fizikasi — fizika va meteorologiyaning turli fizik hodisa va jarayonlarni, jumladan, Yer atmosferasida hamda boshqa sayyoralar atmosferasida ro‘y beradiganlarini o‘rganuvchi bo‘limi. Bu fan atmosferani modellashtirish uchun fizik usullar va matematik apparatdan, xususan, gidrodinamika tenglamalari, radiatsion balans modellari va energiya uzatilishi jarayonlaridan foydalanadi.

Atmosfera fizikasi meteorologiya va iqlimshunoslik bilan chambarchas bog‘liq. Shuningdek, u atmosferani o‘rganish asboblarini, jumladan, masofadan zondlash vositalarini ishlab chiqish va yaratishni hamda olingan ma’lumotlarni talqin qilishni o‘z ichiga oladi.

O‘rganish predmeti va maqsadlari

Atmosfera fizikasi o‘rganadigan asosiy jarayonlarga quyidagilar kiradi:

Fanning asosiy maqsadi — atmosfera hodisalarining sabab-oqibat bog‘lanishlarini tushunish va aniq prognozlar tuzishdir. Bunday prognozlarni ishlab chiqishdagi qiyinchiliklar ko‘pincha fizik qonuniyatlarning miqdoriy jihatlari yetarlicha o‘rganilmagani bilan bog‘liq. Ob-havo tizimlarini modellashtirish uchun olimlar sochilish nazariyasi elementlaridan, to‘lqinlar tarqalishi modellaridan, statistik mexanikadan va fazoviy statistikadan foydalanadi.

Asosiy bo‘limlar

Atmosfera fizikasida quyidagi asosiy yo‘nalishlar ajratiladi:

Nurlanish

Atmosfera fizikasida nurlanish Quyosh nurlanishi (uni Quyosh chiqaradi) va Yer nurlanishiga (uni Yer yuzasi va atmosfera chiqaradi) bo‘linadi.

Quyosh nurlanishi

Quyosh spektrida turli uzunlikdagi to‘lqinlar mavjud:

Sirtlarning nur qaytarish xususiyati (albedo) radiatsion balansga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi: qor ultrabinafsha nurlarning taxminan 88% ini, qum 12% ini, suv esa atigi 4% ini qaytaradi. Quyosh nurlarining tushish burchagi ham atmosfera tomonidan qaytariladigan yoki yutiladigan energiya ulushini belgilaydi: burchak qanchalik kichik bo‘lsa, Quyosh nurlarining sirt bilan o‘zaro ta’sirlashish ehtimoli shunchalik yuqori bo‘ladi.

Yer nurlanishi

Yer Quyoshga nisbatan ancha sovuq bo‘lgani uchun ancha uzun to‘lqinli diapazonda nurlanish chiqaradi (bu Plank qonuniga muvofiq). Yer nurlanishi energiyasining eng katta qismi to‘lqin uzunligi taxminan 10 mkm bo‘lgan sohaga to‘g‘ri keladi.

Bulutlar fizikasi

Bu bo‘lim bulutlarning hosil bo‘lishi, o‘sishi va ulardan yog‘in tushishiga olib keladigan fizik jarayonlarni o‘rganadi.

  • Iliq bulutlar mikroskopik suv tomchilaridan tashkil topadi.
  • Aralash fazali bulutlar tarkibida ham suv tomchilari, ham muz kristallari bo‘ladi.

Muayyan sharoitlarda tomchilar birlashib, yog‘inlarni hosil qiladi. Bulutlarning paydo bo‘lishi va o‘sish mexanizmlari hali to‘liq tushunilmagan bo‘lsa-da, bulutlar tuzilishini izohlovchi alohida tomchilar mikrofizikasi nazariyalari ishlab chiqilgan. Zamonaviy radarlar va sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari bulut tizimlarini katta miqyosda aniq o‘rganish imkonini beradi.

Atmosfera elektr hodisalari

Bulutdan Yer yuzasiga tushayotgan chaqmoq — global atmosfera elektr zanjirining bir qismi.

Atmosfera elektr hodisalari atmosferaning elektrostatikasini va elektrodinamikasini, ya’ni Yer yuzasi va ionosferani qamrab oluvchi global atmosfera elektr zanjirini o‘rganadi.

Atmosfera elektr hodisalarining eng yaqqol namoyon bo‘lishi — momaqaldiroq paytidagi elektr razryadlaridir. Chaqmoq 30 000 ampergacha tok kuchi bilan, kuchlanishi 100 million voltgacha yetgan sharoitda razryadlanib, yorug‘lik, radioto‘lqinlar, rentgen nurlanishi va hatto gamma-nurlanish chiqarishi mumkin. Chaqmoq kanalidagi plazma harorati 28 000 K ga yaqinlashishi, elektronlar zichligi esa quyidagi qiymatdan oshishi mumkin: 1024/м3.

Atmosfera qalqishlari

Atmosfera qalqishlari (atmospheric tides) — shamol, harorat, zichlik va bosimning muntazam tebranishlaridir. Eng katta amplitudali tebranishlar atmosferaning davriy isishi (kunduz kuni suv bug‘i va ozon tomonidan Quyosh nurlanishining yutilishi) tufayli troposfera va stratosferada yuzaga keladi.

Atmosfera qalqishlarining aksariyati 24 soatlik Quyosh sutkasi bilan bog‘liq. Balandlik oshib, havo siyrakroq qatlamlarga o‘tilgan sari atmosfera qalqishlarining amplitudasi eksponensial ravishda ortadi.

Quyoshning issiqlik ta’siri eng katta amplitudali qalqishlarni yuzaga keltirsa-da, Oy va Quyoshning gravitatsiya maydonlari ham atmosferada qalqishlar hosil qiladi. Bunda Oyning gravitatsion ta’siri Quyoshnikidan sezilarli darajada kuchliroqdir.

Kuzatishlar

Dengiz sathida bosim tebranishlari kichik bo‘ladi: eng yuqori qiymatlar 10:00 va 22:00 da, eng past qiymatlar esa 04:00 va 16:00 da kuzatiladi. Biroq mezosferada (50–100 km balandlikda) qalqishlar tezligi 50 m/s dan ham oshib, atmosfera harakatining muhim qismiga aylanishi mumkin.

Aeronomiya

Yer atmosferasidagi elektr razryadlarining grafigi.

Aeronomiya — atmosferaning yuqori qatlamlarini (mezosfera, termosfera, ionosfera) o‘rganadigan fan. Bu qatlamlarda dissotsiatsiya va ionlanish jarayonlari muhim rol o‘ynaydi. Atamani Sidni Chepmen 1960-yilda fanga kiritgan. Bugungi kunda aeronomiya boshqa sayyoralar atmosferalarini o‘rganishni ham qamrab oladi.

Tadqiqotlar aerostatlar, sun’iy yo‘ldoshlar va meteorologik raketalar yordamida o‘tkaziladi. Bu sohada atmosfera qalqishlarining yuqori qatlamlar bilan o‘zaro ta’siri hamda balandlikdagi elektr razryadlari (spraytlar (sprites), galo, ko‘k oqimlar va elflar) kabi hodisalar o‘rganiladi.

Masofadan zondlash

Masofadan zondlash — o‘rganilayotgan obyekt bilan bevosita jismoniy aloqada bo‘lmaydigan qurilmalar yordamida obyekt yoki hodisa haqida ma’lumot olish usuli. Atmosfera fizikasi doirasida bu ma’lumotlarni aviatsiya, kosmik apparatlar, sun’iy yo‘ldoshlar, buylar yoki kemalar yordamida to‘plashni anglatadi.

Zondlashning ikkita asosiy turi ajratiladi:

  1. Passiv: datchiklar obyekt chiqaradigan yoki qaytaradigan tabiiy nurlanishni qayd etadi. Asosiy manba — qaytgan Quyosh nuri. Misollar: fotoplyonkaga suratga olish, infraqizil datchiklar, zaryad bog‘lanishli qurilma (CCD) matritsalari, radiometrlar.
  2. Aktiv: qurilma obyektni skanerlash uchun energiya tarqatadi, sensor esa qaytgan yoki teskari sochilgan signalni qayd qiladi. Signal yuborilishi va qaytishi orasidagi kechikish vaqtini o‘lchash orqali obyektning joylashuvi, balandligi, tezligi va harakat yo‘nalishini aniqlash mumkin. Misollar: radar, lidar, sodar (SODAR).

Qo‘llanilishi

Masofadan zondlash yetib borish qiyin yoki xavfli hududlardan ma’lumot yig‘ish imkonini beradi (masalan, Amazoniyada o‘rmonlar kesilishini kuzatish, iqlim o‘zgarishining Arktika va Antarktida muzliklariga ta’sirini o‘rganish). Orbital platformalar elektromagnit spektrning turli diapazonlarida ishlaydi va yer usti kuzatuvlari bilan birga El-Ninyo kabi yirik miqyosdagi hodisalarni kuzatish imkonini beradi. Ulardan tabiiy resurslarni boshqarish va milliy xavfsizlikni ta’minlashda ham foydalaniladi.

Adabiyotlar

  • Матвеев Л. Т. Основы общей метеорологии. Физика атмосферы. — 2-е изд. — Л.: Гидрометеоиздат, 1984. — 751 с.
  • Хргиан А. Х. Физика атмосферы. — 3-е изд. — Л.: Гидрометеорологическое изд-во, 1969. — 645 с.
  • Гуди Р. М., Уолкер Дж. Атмосферы, пер. с англ. = Atmospheres by Richard M. Goody [Harvard University] and James C. G. [Walker Yale University], Prentice-Hall Inc., Englewood Cliffs, New Jersey, 1972. — 3-е изд. — М.: Мир, 1975. — 184 с.