| Metanol | |
|---|---|
| | |
| | |
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Tizimli nomlanishi |
Metanol |
| An’anaviy nomlari | Metil spirti, yog‘och spirti, karbinol, metilgidrat, metil gidroksidi |
| Kimyoviy formulasi | CH4O |
| Ratsional formulasi | СН3OH |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | suyuqlik |
| Molyar massa | 32,04 g/mol |
| Zichligi | 0,7918 g/sm³ |
| Dinamik qovushqoqligi | 5,9×10−4 Pa·s |
| Ionlanish energiyasi | 10,84 ± 0,01 eV va 10,85 eV |
| Termik xossalari | |
| Harorat | |
| • erish | −97,8 °C |
| • qaynash | 64,7 °C |
| • parchalanish | 320—380 °C |
| • alangalanish | 6 °C |
| • yonish | 13 °C |
| • o‘z-o‘zidan alangalanish | 440 °C |
| Portlash chegaralari | 6,98—35,5 % |
| Uchlamchi nuqta | 175,45 K (−97,7°C) |
| Kritik nuqta | 513,15 K (240 °C), 7,85 MPa |
| Entalpiya | |
| • hosil bo‘lish | -238 kJ/mol |
| • yonish | −726,4 kJ/mol |
| • erish | 3167,29 ± 0,01 J/mol |
| • qaynash | 37 400 J/mol |
| Bug‘lanishning molyar issiqligi | 37,4 kJ/mol |
| Bug‘ bosimi | 11,8 kPa (20 °C da) |
| Kimyoviy xossalari | |
| Kislota dissotsiatsiyasi konstantasi | ~15,5 |
| Tuzilishi | |
| Dipol momenti | 1,65 D |
| Tasnifi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 67-56-1 |
| PubChem | 887 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 200-659-6 |
| SMILES | |
| InChI | |
| RTECS | PC1400000 |
| ChEBI | 17790 |
| BMT raqami | 1230 |
| ChemSpider | 864 |
| Xavfsizlik | |
| Ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya | 5 mg/m³ |
| LD50 | 810 mg/kg (odam, og‘iz orqali) |
| Xavfning qisqacha tavsiflari (H) |
H225, H301+H311+H331, H370 |
| Ehtiyot choralari (P) |
P210, P260, P280, P301+P310, P311 |
| Signal so‘zi | Xavfli |
| GHS piktogrammalari |
|
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun berilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
Metanol (metil spirti, yog‘och spirti, karbinol, metilgidrat, metil gidroksidi, CH3OH) — organik modda, bir atomli spirtlar gomologik qatoridagi eng oddiy vakil, o‘ziga xos spirt hidi bor, etil spirti (alkogol) hididan deyarli farqlanmaydi. Odam uchun xavfli zahar, ifloslantiruvchi modda.
Metanol istalgan nisbatda suv va aksariyat organik erituvchilar bilan aralashadi.
Metanol-havo aralashmasida metanolning hajmiy ulushi 6,98—35,5 % bo‘lganda aralashma portlash xavfiga ega; chaqnash harorati — 8 °C.
Tarixi
Metanolni ilk bor[qanday?] Boyl 1661-yilda yog‘ochni quruq haydash mahsulotlaridan aniqlagan. Ikki asr o‘tgach, 1834-yilda uni sof holda J. B. Dyuma va E. M. Peligo ajratib olishgan. O‘sha paytda metanolning kimyoviy formulasi ham aniqlangan. 1857-yilda Bertlo metanolni metilxloridni sovunlash orqali olgan.
Fizik xossalari
Odatdagi standart sharoitlarda metanol rangsiz, oson bug‘lanuvchi suyuqlikdir. Qaynash harorati 64,7 °C, erish harorati −97,8 °C. Uning «alkogol» hidiga o‘xshash o‘ziga xos o‘tkir hidi bor. Xona haroratida tez bug‘lanadi, shu sababli germetik yopilgan idishda saqlash talab etiladi. Suvda yaxshi eriydi. Yondirilganda ko‘kimtir alanga bilan yonadi. 20 °C dagi zichligi 0,791 g/sm³. Molekulyar massasi 32,04 g/mol. Kuchli erituvchi bo‘lib, organik moddalarni ham eritadi.
Kimyoviy xossalari
Metanol — organik modda, bir atomli spirt. Kimyoviy formulasi — CH₃OH. Uning kimyoviy tarkibi, ya’ni organik modda ekani va gidroksil guruhi (OH) borligi spirtlarga xos ayrim reaksiyalarni belgilaydi: yonish, ishqoriy metallar bilan reaksiyaga kirishib alkogolyatlar hosil qilish, vodorod galogenidlar bilan o‘zaro ta’sirlashish, degidratatsiya, oksidlanish, eterifikatsiya va boshqalar.
Elektrolit hisoblanmaydi. Kislotali xossalarni namoyon qiladi, biroq bu xossalar suvnikidan kuchsizroq. Shu bilan birga, modda asos xossalarini ham namoyon qiladi.
Zaharliligi

Metil spirti — xavfli zahar. U, asosan, nerv va yurak-qon tomir tizimlariga ta’sir qiladi, organizmda to‘planish xususiyatiga ega. LD50 hayvonlar uchun kilogrammiga bir necha grammdan o‘n grammgacha. Odam og‘iz orqali 5—10 ml yoki undan ko‘p metanol qabul qilsa, og‘ir zaharlanish yuz berishi mumkin; 30 ml o‘limga olib kelishi mumkin, organizmga 80—150 millilitrdan ortiq metanol (tana vaznining har kilogrammiga 1—2 millilitr sof metanol) tushishi odatda o‘limga olib keladi. Metanolning zaharli ta’siri bir necha soat davomida rivojlanadi va samarali ziddizaharlar yetkaziladigan zararni kamaytirishi mumkin.
Metanolni ichish eng xavfli bo‘lsa-da, uning bug‘larini nafas orqali olish yoki metanolning shikastlanmagan teriga tegishi ham zaharlanishga olib kelishi mumkin. Ayniqsa, kiyim metanol bilan kuchli ifloslanganda xavf ortadi. O‘tkir metanol zaharlanishining o‘ziga xos belgisi ko‘rish qobiliyatining ko‘rlik darajasigacha pasayishidir. Surunkali zaharlanish bosh miya va ko‘z tomirlarini shikastlab, ushbu a’zolarda degenerativ o‘zgarishlar keltirib chiqaradi va, birinchi navbatda, ranglarni ko‘rish qobiliyatini yomonlashtiradi. Metanoldan zaharlanish jigar hujayralarida distrofik o‘zgarishlarga, natijada esa klinik sog‘ayishdan keyin ham saqlanib qoladigan jigar faoliyati yetishmovchiligiga olib keladi.
AQSHda sog‘liqqa hech qanday ta’sir ko‘rsatmaydi deb hisoblangan metanolning ruxsat etilgan eng yuqori sutkalik dozasi (referens doza) 2 mg/kg tana vazniga teng etib belgilangan (1988-yildan beri) va bu doza sog‘liqqa ta’sir ko‘rsatmaydi deb hisoblanadi.
Ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya : ish joyi havosidagi metanolning ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi 5 mg/m³ (tavsiya etilgan). Taqqoslash uchun, izopropil spirti uchun 10 mg/m³, etanol uchun esa 1000 mg/m³. Aholi yashaydigan hududlar havosida ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya 1,0 mg/m³ (izopropil spirti uchun 0,6 mg/m³, etanol uchun 5 mg/m³). Ayni paytda ayrim kishilarda ushbu modda hidini sezish chegarasi 7800 mg/m³ ga yetishi mumkin.
Zaharlanishning eng yengil shaklida bosh og‘rig‘i, umumiy holsizlik, darmonsizlik, et uvishishi, ko‘ngil aynishi, qusish hamda vaqtinchalik ko‘rlikkacha yetadigan ko‘rish buzilishlari kuzatiladi[manba 1399 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Metanolning zaharliligi shundaki, u organizmga tushgandan keyin asta-sekin oksidlanib, zaharli formaldegidga aylanadi. Formaldegid ko‘rlikni keltirib chiqaradi, nerv tizimiga zarar yetkazadi va oqsillar bilan reaksiyaga kirishadi. Bunda « letal sintez» deb ataladigan jarayon yuz beradi[manba 1399 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Metanolning alohida xavfi shundaki, uni hid va ta’miga ko‘ra etil spirtidan ajratib bo‘lmaydi; aynan shuning uchun uni ichib yuborish holatlari ro‘y beradi[manba 1399 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Metanoldan zaharlanganda ziddizahar sifatida etanol ishlatiladi: u vena ichiga 10 % li eritma shaklida tomchilab yoki 30—40 % li aroq eritmasi shaklida og‘iz orqali sutkasiga 1—2 gramm eritma, tana vaznining har 1 kg iga moslab beriladi. Foydali ta’sir ADG I fermentining tashqaridan kiritilgan etanolni oksidlashga yo‘naltirilishi, natijada metanolning formaldegidgacha oksidlanish tezligi pasayishi bilan bog‘liq. Biroq tashxis yetarlicha aniq qo‘yilmasa, alkogol intoksikatsiyasi, 1,2-dixloretan yoki to‘rt xlorli uglerod bilan zaharlanishni metanoldan zaharlanish deb adashtirish mumkin. Bunday holatda etil spirtini kiritish xavflidir.
Metanol uchun yana bir ziddizahar — 4-metilpirazol bo‘lib, u vena ichiga yuboriladi[manba 1399 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Metanoldan zaharlanishlar nisbatan ko‘p uchraydi. Masalan, AQSHda 2013-yil davomida 1747 ta holat qayd etilgan.
Metanoldan ommaviy zaharlanishlar

Metanoldan ommaviy zaharlanishlarning ko‘plab holatlari ma’lum. Metanol manbai qalbakilashtirilgan muzlamaydigan suyuqliklar (avtomobillar uchun), soxta alkogol yoki etil spirti deb sotilgan metanol bo‘lishi mumkin[manba 1399 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Quyida ayrim misollar keltirilgan:
- Ispaniyada metanoldan ommaviy zaharlanish 1963-yil boshida yuz bergan. Rasmiy ma’lumotga ko‘ra, 51 kishi halok bo‘lgan, biroq ayrim baholashlarda qurbonlar soni 1000 dan 5000 kishigacha ekani aytiladi.
- Bangalorda metanoldan ommaviy zaharlanish (Hindiston) 1981-yil iyulida sodir bo‘lgan. Halok bo‘lganlar soni — 308 kishi.
- Italiyada metanoldan ommaviy zaharlanish 1986-yil bahorida yuz bergan; 23 kishi halok bo‘lgan.
- Salvadorda metanoldan ommaviy zaharlanish 2000-yil oktabrida 122 kishining o‘limiga sabab bo‘lgan. Rasmiylar terrorchilik hujumi ehtimolini taxmin qilgan, chunki voqea tekshirilganda ishlab chiqaruvchi korxonalardagi alkogolli ichimliklarda metanol aniqlanmagan.
- Metanoldan ommaviy zaharlanish 9—10-sentabr 2001-yilda Pyarnu (Estoniya); 68 kishi halok bo‘lgan[manba 1399 kundan beri ko‘rsatilmagan].
- Chexiya, Polsha va Slovakiyada metanoldan ommaviy zaharlanish 2012-yil sentabrida sodir bo‘lgan; 51 kishi halok bo‘lgan.
- Metanoldan ommaviy zaharlanish 17—20-dekabr 2016-yilda Irkutsk (Rossiya) shahrida yuz bergan. 123 kishi jabrlangan, ulardan 76 nafari vafot etgan.
- 2020-yil. Alkogol iste’moli shariat qonunlari bilan qat’iyan taqiqlangan musulmon davlati Eronda koronavirus kasalligini «davolash» yoki «oldini olish» maqsadida metanol ichgan qariyb 300 kishi halok bo‘lgan, 1000 dan ortiq kishining sog‘lig‘iga turli darajada zarar yetgan. Turkiyada ham shunga o‘xshash sabablarga ko‘ra metanol saqlagan surrogat alkogol mahsulotlarini iste’mol qilgan 61 nafar mehnat migranti Turkmanistondan kelgan bo‘lib, ulardan 37 nafari halok bo‘lgan.
- 2021-yil, oktabr — Orenburg viloyatida surrogat alkogoldan ommaviy zaharlanish; 13-oktabr holatiga ko‘ra 35 kishining vafot etgani ma’lum.
- 2021-yil, oktabr. Metanol qo‘shilgan qalbaki alkogolni iste’mol qilish oqibatida 44 kishi Yekaterinburg, Nijniy Tagil va Revda shaharlarida halok bo‘lgan.
- Rossiyada 2023-yil iyun oyidagi metanoldan ommaviy zaharlanish. 3-iyundan 6-iyungacha Samara viloyatida ishlab chiqarilgan, sidrga o‘xshatib tayyorlangan ichimliklar tufayli 20-sentabrga kelib mamlakatning bir necha hududida 100 dan ortiq kishi jabrlangan, 47 nafari halok bo‘lgan.
- Sochida chachadan ommaviy zaharlanish. 2025-yil avgustida chacha ichgan kamida 10 kishining o‘limi qayd etildi. Chacha qo‘lbola usulda tayyorlanib, Sirius shahar okrugidagi «Kazachiy bozori»da sotilgan va jabrlanganlar uni o‘sha yerdan xarid qilgan. Ularning barchasida metil spirtidan zaharlanish alomatlari o‘xshash bo‘lgan. Keyinchalik ichimlik namunalarida metanol topilgan.
- Leningrad viloyatida metanoldan ommaviy zaharlanish — Leningrad viloyatida metanol saqlagan surrogat alkogolni iste’mol qilish oqibatida vafot etganlar soni 41 kishini tashkil etdi. Gostitsi qishlog‘ida yashovchi 78 yoshli erkak qo‘lbola alkogolni qishloqdoshlariga sotgan, 60 yoshli ayol esa unga xomashyo yetkazib bergan.
Metanoldan zaharlanishning oldini olish
Denaturatsiya orqali metanolni ichishga yaroqsiz qilish mumkin. AQSHning ayrim shtatlarida metanolga achchiq ta’mli bitreks moddasi qo‘shiladi. Rossiya Federatsiyasida 2006-yil, 2017-yil va 2021-yil avgustida metanolni denaturatsiya qilish bo‘yicha ilgari surilgan takliflar qonuniy kuchga kirmagan.
Metanolning oyna yuvish suyuqliklarida ishlatilishi xavfli. Avtomobil salonidagi havo hajmi o‘rtacha 2-3 kub metrni tashkil qiladi. Ish zonasiga tegishli sanoatdagi ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya me’yorlari avtomobil saloniga ham tatbiq etilsa va bug‘lar ta’siri yo‘lovchilar joylashgan qismda, ya’ni old oyna yaqinida (haydovchi va oldingi yo‘lovchiga) eng kuchli ekani hisobga olinsa, ish zonasi havosida metanolning ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiyasi 5 mg/m3 bo‘ladi. Demak, sog‘liqda qaytmas oqibatlar yuzaga kelishi uchun ushbu moddaning oz miqdordagi bug‘ini nafas orqali olish ham yetarli, deb ta’kidlanadi. Rossiyada kuz-qish-bahor mavsumi uzoq (yarim yildan ortiq) davom etishi hamda bu davrda avtomobil salonini shamollatish cheklanganini hisobga olganda, transport vositasidan foydalanuvchi barcha fuqarolar xavf guruhiga kiradi. Ayniqsa bolalar, keksalar va ayollar xavf ostida. Metanolli aralashmalarning hidi kuchli bo‘lmagani sababli nafas orqali qabul qilinayotgan bug‘ miqdorini mustaqil aniqlash yoki bir martalik konsentratsiya oshganini sezib, bunga munosabat bildirish imkoni yo‘q.
Tabiatda uchrashi
Metil spirti tabiatda erkin holatda kamdan-kam va juda oz miqdorlarda (masalan, efir moylarida) uchraydi, biroq uning hosilalari ancha keng tarqalgan. Masalan, ko‘plab o‘simlik moylarida metil spirtining murakkab efirlari bor: gaulteriya moyi — salitsil kislotaning metil efiri C6H4(OH)COOCH3, yasmin moyi — antranil kislotaning metil efiri C6H4(NH2)COOCH3. Metil spirtining oddiy efirlari tabiiy moddalar, jumladan tabiiy bo‘yoqlar va alkaloidlar tarkibida nihoyatda ko‘p uchraydi va hokazo[manba 1399 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Odam organizmida ham metanol oz miqdorda hosil bo‘ladi. Uning 2 ta manbai aniqlangan:
- Ichak mikroflorasi;
- Pektin almashinuvi.
Pektinaza fermenti bo‘lgan mikroorganizmlar pektinni parchalashi natijasida fermentatsiyalangan ichimliklarda (masalan, palma vinosi) va ularni haydash mahsulotlarida inson sog‘lig‘i uchun xavfli miqdorda metanol bo‘lishi mumkin. Bunday holat, ayniqsa, sof achitqi kulturasidan foydalanilmaydigan, balki achitilayotgan massaga tasodifan tushgan mikroorganizmlar ta’sirida bijg‘ish kechadigan uy sharoitida tayyorlangan ichimliklarda ko‘p kuzatiladi.
Sanoatda ilgari metil spirti faqat yog‘ochni quruq haydash orqali olingan. «Yog‘och sirkasi» deb ataladigan suyuq distillyat tarkibida sirka kislotasi (10 %), atseton (0,5 % gacha), atsetaldegid, allil spirti, metilatsetat, ammiak va aminlar bilan bir qatorda 1,5—3 % metil spirti ham mavjud bo‘ladi. Sirka kislotasini ajratish uchun quruq haydash mahsulotlari issiq ohak suti eritmasidan o‘tkaziladi; u sirka kislotasini kalsiy atsetat shaklida bog‘lab qoladi. Metil spirtini atsetondan ajratish ancha qiyin, chunki ularning qaynash harorati juda yaqin (atseton — 56,5°; metil spirti — 64,7°). Shunday bo‘lsa-da, tegishli kolonnalarda puxta rektifikatsiya o‘tkazish orqali amalda metil spirtini unga qo‘shilib keladigan atsetondan deyarli butunlay ajratib olish mumkin. Tozalanmagan metil spirti «yog‘och spirti» deb ham ataladi[manba 1399 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Koinotda metanol oz miqdorda uchraydi, ammo uning to‘plangan joylarida mazer effekti yuzaga keladi; bu astronomlarga Koinotning fundamental konstantalarini bevosita o‘lchash imkonini berdi.
Olinishi
Metanol bir necha usulda olinadi: yog‘och va ligninni quruq haydash, termik parchalash yo‘li bilan chumoli kislotasi tuzlarini parchalash; metandan metilxlorid orqali olib, keyin sovunlash, metanni chala oksidlash hamda sintez-gazdan olish.
Dastlab sanoatda metanol yog‘ochni quruq haydash yo‘li bilan olingan, keyinchalik esa bu usul sanoat ahamiyatini yo‘qotgan. Uglerod monooksidi va vodoroddan metanolni zamonaviy usulda ishlab chiqarish birinchi marta Germaniyada BASF kompaniyasi tomonidan 1923-yilda amalga oshirilgan. Jarayon 10—35 MPa bosim ostida rux-xrom katalizatorida (ZnO/Cr2O3) 320—450 °C haroratda olib borilgan.
O‘shandan buyon metanol ishlab chiqarishning texnologik sxemalari takomillashib bordi, ammo bugungi kungacha ularning asosini tabiiy gazdan metanolni katalitik sintez qilish tashkil etadi.
Hozirgi sanoat usuli — uglerod(II) oksidi va vodoroddan mis-rux oksidli katalizatorda quyidagi sharoitlarda sintez qilish[manba 1399 kundan beri ko‘rsatilmagan]:
Metanolni katalitik usulda olish mexanizmi murakkab bo‘lib, uni umumiy tarzda quyidagi reaksiya bilan ifodalash mumkin:
Uglerod oksidi va vodorod asosidagi sintezlar:
| Jarayon | Katalizator | Katalizator tashuvchisi | Harorat, °C | Bosim, MPa | Mahsulot |
|---|---|---|---|---|---|
| Metan sintezi | Ni | ThO2 yoki MgO | 250—500 | 0,1 | Metan |
| Metanol sintezi | ZnO, Cr2O3, CuO | — | 200—400 | 5—30 | Metanol |
| Yuqori spirtlar sintezi | Fe, Fe-Cr, Zn-Cr | Al2O3, NaOH | 180—220,
380—490 | 1—3, 15—25 | Metanol va yuqori spirtlar |
BASF kompaniyasi izobutil spirtini olish usulini ishlab chiqdi. Bu usul uglerod monooksidining katalitik gidrogenlanishiga asoslangan bo‘lib, tarkibida 50 % metanol, 11—14 % 2-metilpropanol-1 va boshqa mahsulotlar bo‘lgan aralashma hosil qiladi. BASF okso-sintez hamda izobutanolni neft-kimyo yo‘li bilan sintez qilish usuli ishlab chiqilgandan so‘ng ushbu usul bilan izobutil spirti ishlab chiqarishni to‘xtatdi.
Dunyoda metanol ishlab chiqarish
Metanol ishlab chiqarish[manba 1399 kundan beri ko‘rsatilmagan]:
| Yil | AQSH | Germaniya | Dunyo, ming tonna | Sotish narxi, $/t |
|---|---|---|---|---|
| 1928 | 24 | 18 | 140 | 84,7 |
| 1936 | 97 | 93 | 305 | 88,9 |
| 1950 | 360 | 120 | 349 | 83,1 |
| 1960 | 892 | 297 | 3930 | 99,7 |
| 1970 | 2238 | ma’lumot yo‘q | 5000 | 89,7 |
| 1980 | 3176 | 870 | 15000 | 236,1 |
| 2004 | 3700 | 2000 | 32000 | 270 |
Dunyoda eng ko‘p metanol Xitoy Xalq Respublikasida ishlab chiqariladi va iste’mol qilinadi. 2017-yilda bu mamlakat metanolning jahon bo‘yicha iste’molining yarmidan ko‘pini ta’minlagan. Metanol ishlab chiqaruvchi eng yirik kompaniya — Kanadaning Methanex Corporation bo‘lib, uning 11 ta zavodi 6 mamlakatda: Kanada, Chili, Misr, Yangi Zelandiya, AQSH va Trinidad va Tobagoda joylashgan. Yirik metanol zavodlari, shuningdek, Saudiya Arabistoni, Bruney, Malayziyada.
Qo‘llanilishi
Metanoldan foydalanishning uchta asosiy yo‘nalishi mavjud:
- formaldegid va undan sintetik smolalar ishlab chiqarish; ular plastmassa, rezina, yog‘och-qirindili plitalar (DSP), beton va boshqa materiallar ishlab chiqarishda qo‘llanadi;
- metanolni benzinga qo‘shish orqali uning oktan sonini oshirish;
- sirka kislotasini ishlab chiqarish; u bo‘yoq, yelim, erituvchilar va boshqa mahsulotlar tayyorlashda ishlatiladi.
- aviatsiya modellarining kompression va cho‘g‘lanma shamli dvigatellari uchun yoqilg‘i tarkibiy qismi.
Shuningdek, metanoldan to‘g‘ridan-to‘g‘ri olefinlar (birinchi navbatda, etilen va propilen) olish imkonini beruvchi MtO (Methanol to olefins) yangi texnologiyasi rivojlanmoqda.
Neftni qayta ishlash sanoatida metanol benzinni merkaptanlardan tozalash hamda toluolni ajratib olish uchun erituvchi sifatida ishlatiladi. Neft-kimyo sanoatida esa metanol izopren va metil-tert-butil efiri ishlab chiqarishda qo‘llanadi. Gaz sanoatida ham metanol gidratlar hosil bo‘lishining oldini olishda ishlatiladi (qotish harorati pastligi va yaxshi eruvchanligi tufayli).
Bundan tashqari, metanol chumoli kislotasi, urotropin, dimetiltereftalat, zaharli kimyoviy moddalar, o‘simliklarni himoya qilish vositalari ishlab chiqarish hamda protein (oqsil-vitamin konsentrati) sintezi uchun ishlatiladi.
Rossiyada metil spirtidan avtomobillarga qarov vositalarida foydalanish hamda metanol saqlovchi shunday vositalarni aholiga sotish cheklangan.
Metanoldan foydalanishning alohida yo‘nalishi — qayta eterifikatsiya yordamida yog‘lardan biodizel ishlab chiqarish.
Metanoldan benzin olish

Metanoldan benzin olish (Methanol-to-Gasoline , qisqacha MTG) — metanoldan benzin ishlab chiqarishning kimyoviy jarayonidir.
Ushbu jarayon neft o‘rniga tabiiy gaz yoki ko‘mirdan benzin ishlab chiqarishda foydalidir. Jarayon 1970-yillarda Mobil (hozirgi ExxonMobil) kompaniyasi tomonidan ishlab chiqilgan. Avval ko‘mir yoki tabiiy gaz sintez-gazga, keyin esa metanolga aylantiriladi. So‘ng metanol degidratatsiya qilinib, dimetil efiri (DME) olinadi. Keyin dimetil efiri katalizator ishtirokida yana degidratatsiya qilinadi. Kimyoviy reaksiya quyidagicha kechadi:
Metanolning besh yoki undan ortiq uglerod atomi bo‘lgan uglevodorodlarga aylanish darajasi 80 % ni tashkil etadi. Odatda katalizator sifatida seolit, masalan, ZSM-5 qo‘llanadi. ZSM-5 tarkibida uglerod to‘planishi tufayli faolligini yo‘qotadi. Bunda katalizator 500 °C haroratda uglerodni kuydirish orqali qayta tiklanishi kerak. Qayta tiklashlar soni cheklangan, oxir-oqibat katalizator almashtiriladi.
1000 tonna metanoldan ushbu jarayon orqali 387 tonna benzin, 46 tonna suyultirilgan neft gazi, 7 tonna yoqilg‘i gazi va texnik suv sifatida qayta aylantiriladigan 560 tonna suv olinadi.
Metanolni gomologlash
Gomologlash, ya’ni organik birikmaga bir yoki bir necha metilen guruhini kiritib, uni o‘z gomologiga aylantirish jarayoni spirtlar uchun birinchi marta 1940-yilda — metanolni yuqori bosim ostida katalitik yo‘l bilan etanolga aylantirish orqali amalga oshirilgan Karaxanov, 1997:
Gomologlash reaksiyasi mexanizmi jihatidan alkenlarning gidroformillanishiga yaqin. Modifikatsiyalangan katalizatorlarda kobalt va ruteniy birikmalari hamda yodid ionlaridan promotor sifatida foydalanish orqali etanol olishga erishiladi 90 % Karaxanov, 1997.
Boshlang‘ich metanol ham uglerod oksididan mis va rux oksidlari asosidagi katalizatorda 5—10 MPa bosim va 250 °C haroratda olinadi Karaxanov, 1997.
Umumiy sxema quyidagicha:
Etanol sintezi reaksiyasining qo‘shimcha mahsulotlari atsetaldegid, etilen va dietil efiri.
1940-yilda birinchi marta 600 atm bosim ostida kobalt oksidi katalizatorligida metanolning sintez-gaz bilan reaksiyasi amalga oshirilib, asosiy mahsulot sifatida etanol olingan… Keyinchalik gomologlash deb atalgan bu reaksiya kimyogarlarning katta qiziqishiga sabab bo‘ldi. Uning afzalligi ko‘mir xomashyosidan etilen olish imkoniyati bilan bog‘liq. Katalizator sifatida kobalt karbonili Со2(СО)8 dan foydalanish bosimni 250 atm gacha kamaytirish imkonini berdi. Bunda metanolning aylanish darajasi 70 % bo‘ldi, asosiy mahsulot — etanol esa 40 % selektivlik bilan hosil bo‘ldi. Keyinchalik kobalt va ruteniy birikmalariga fosfin ligandlari qo‘shilgan, selektivligi yuqoriroq katalizatorlar taklif qilindi. Reaksiyani promotorlar — yodid ionlarini kiritish orqali tezlashtirish mumkinligi ham aniqlandi. Hozirgi vaqtda etanol bo‘yicha 90 % selektivlikka erishilgan. Gomologlash mexanizmi to‘liq aniqlanmagan bo‘lsa-da, u metanolning karbonillanish mexanizmiga yaqin deb hisoblash mumkin.
Biometanol
Dengiz fitoplanktonini sanoat miqyosida yetishtirish 1980-yillar arafasida bioyoqilg‘i olishning eng istiqbolli yo‘nalishlaridan biri sifatida ko‘rilgan.
80-yillarning boshida bir necha Yevropa mamlakati sohilbo‘yi cho‘l hududlaridan foydalanadigan sanoat tizimlarini yaratishga qaratilgan qo‘shma loyihani ishlab chiqqan. Ushbu loyihani amalga oshirishga dunyoda narxi pasaygan neft to‘sqinlik qilgan.
Birlamchi biomassa ishlab chiqarish dengiz sohilida tashkil etilgan sun’iy suv havzalarida fitoplankton yetishtirish orqali amalga oshiriladi.
Ikkilamchi jarayonlar biomassa metanli bijg‘ishi va keyinchalik metanning gidroksillanishi orqali metanol olishdan iborat.
Mikroskopik suvo‘tlar dan foydalanishning asosiy afzalliklari quyidagilar:
- fitoplanktonning yuqori mahsuldorligi (yiliga 100 t/ga gacha);
- ishlab chiqarishda na unumdor tuproq, na chuchuk suv ishlatiladi;
- jarayon qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi bilan raqobatlashmaydi;
- energiya qaytimi metan olish bosqichida 14 joulga, metanol olish bosqichida 7 joulga yetadi;
Energiya olish nuqtayi nazaridan mazkur biotizim quyosh energiyasini boshqa usullar bilan o‘zgartirishga nisbatan sezilarli iqtisodiy afzalliklarga ega.
Metanol yoqilg‘i sifatida
Gazdan olinadigan metanol mazut, benzin yoki kerosinga nisbatan ancha arzon, shu bilan birga bunday yoqilg‘i atrof-muhitga ancha kam zarar yetkazadi. Metanoldan kema yoqilg‘isi sifatida foydalanish, ayniqsa, istiqbolli. Metanolli dvigatelli kemalarni foydalanishga topshirishgan[qachon?] — buni bir vaqtning o‘zida dunyoning bir necha yirik kema tashish kompaniyalari amalga oshirgan.
Metanolning hajmiy va massaviy energiya sig‘imi (yonish issiqligi) (solishtirma yonish issiqligi = 22,7 MJ/kg) 40—50 % kam ( benzinga nisbatan); biroq dvigatelda yonadigan spirt-havo va benzin-havo aralashmalarining issiqlik ajratishi unchalik farq qilmaydi. Sababi metanolning bug‘lanish issiqligi yuqori bo‘lib, u dvigatel silindrlarining yaxshiroq to‘lishiga va issiqlik yuklamasining kamayishiga yordam beradi; natijada spirt-havo aralashmasi to‘laroq yonadi. Buning natijasida dvigatelning quvvati 7—9 % ga, aylantiruvchi momenti esa 10—15 % ga oshadi. Poyga avtomobillaridagi, benzinnikidan yuqori oktan soniga ega metanolda ishlaydigan dvigatellarning siqish darajasi 15:1 dan yuqori bo‘ladi, holbuki odatdagi uchqun bilan o‘t oldiriladigan ichki yonuv dvigatellarida etillanmagan benzin uchun siqish darajasi, odatda, 11,5:1 dan oshmaydi.
Metanol klassik ichki yonuv dvigatellarida ham, maxsus yoqilg‘i elementlarida ham elektr energiyasi olish uchun ishlatilishi mumkin.
Oddiy ichki yonuv dvigateli metanolda ishlaganda benzinda ishlashiga nisbatan indikator foydali ish koeffitsiyenti oshadi. Bu o‘sish issiqlik yo‘qotilishining kamayishi bilan bog‘liq va bir necha foizga yetishi mumkin.
| Yoqilg‘i | Energiya zichligi | Havo-yoqilg‘i aralashmasi | Solishtirma energiya (havo-yoqilg‘i aralashmasi) | Solishtirma bug‘lanish issiqligi | Oktan soni (RON) | Oktan soni (MON) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Benzin | 32 MJ/l | 14,6 | 2,9 MJ/kg havo | 0,36 MJ/kg | 91—99 | 81—89 |
| 1-butanol | 29,2 MJ/l | 11,1 | 3,2 MJ/kg havo | 0,43 MJ/kg | 96 | 78 |
| Etanol | 19,6 MJ/l | 9,0 | 3,0 MJ/kg havo | 0,92 MJ/kg | 132 | 89 |
| Metanol | 16 MJ/l | 6,4 | 3,1 MJ/kg havo | 1,2 MJ/kg | 156 | 92 |
Yoqilg‘i elementlarining ishlashi metanolning oksidlanishi va katalizator ishtirokida uglerod dioksidiga aylanishi reaksiyasiga asoslangan. Katodda suv ajraladi. Protonlar (H+) proton almashuvchi membrana orqali katodga o‘tadi va u yerda kislorod bilan reaksiyaga kirishib suv hosil qiladi. Elektronlar tashqi zanjir orqali anoddan katodga o‘tib, tashqi yuklamani energiya bilan ta’minlaydi.
Reaksiyalar:
Anodda
Katodda
Yoqilg‘i elementi uchun umumiy reaksiya:
- Kamchiliklari
- Metanol alyuminiyni yemiradi. Shu sababli alyuminiy karbyuratorlar va injektorli yoqilg‘i uzatish tizimlaridan ichki yonuv dvigatellarida foydalanish muammoli. Bu, asosan, tarkibida chumoli kislotasi va formaldegid aralashmalari ko‘p bo‘lgan xom metanolga taalluqli. Suv saqlovchi texnik jihatdan toza metanol 50 °C dan yuqori haroratda alyuminiy bilan reaksiyaga kirisha boshlaydi, oddiy uglerodli po‘lat bilan esa umuman reaksiyaga kirishmaydi.
- Gidrofillik. Metanol suvni o‘ziga tortadi; bu benzin-metanol yoqilg‘i aralashmalarining qatlamlarga ajralishiga sabab bo‘ladi.
- Metanol ham, etanol kabi, ayrim plastmassalar (masalan, yuqori zichlikdagi polietilen) orqali bug‘larning o‘tuvchanligini oshiradi. Metanolning bu xususiyati uchuvchan organik birikmalar chiqindilari ortishi xavfini kuchaytiradi; bu ozon konsentratsiyasining kamayishi va quyosh nurlanishi.
- kuchayishiga olib kelishi mumkin. Sovuq havoda uchuvchanlikning kamayishi: sof metanolda ishlaydigan dvigatellar +10 °C dan past haroratda qiyin ishga tushishi mumkin[manba 1679 kundan beri ko‘rsatilmagan] va ishchi haroratga yetguncha ko‘proq yoqilg‘i sarflashi mumkin. Biroq metanolga 10—25 % benzin qo‘shish bu muammoni oson hal qiladi.
Metanolning oz miqdori tegishli korroziya ingibitorlari bilan birga mavjud transport vositalarining yoqilg‘isida qo‘llanishi mumkin. Yevropaning yoqilg‘i sifati bo‘yicha direktivasi (European Fuel Quality Directive) Yevropada sotiladigan benzinga teng miqdordagi qo‘shimchalar bilan 3 % gacha metanol qo‘shishga ruxsat beradi. Hozirda Xitoyda yiliga 1000 mln dan ortiq gallon metanol transport yoqilg‘isi sifatida iste’mol qilinadi. U mavjud transport vositalari uchun tarkibida metanol oz bo‘lgan aralashmalarda, shuningdek, metanolli yoqilg‘ida ishlash uchun mo‘ljallangan transport vositalarida metanol ulushi yuqori aralashmalarda ishlatiladi.
Metanoldan benzinga muqobil sifatida foydalanishdan tashqari, uning asosida ko‘mirli suspenziya ishlab chiqarish texnologiyasi ham mavjud. AQSHda u «metakol» (methacoal) savdo nomi bilan yuritiladi. Bu yoqilg‘i binolarni isitishda keng foydalaniladigan mazutga (pech mazuti) muqobil sifatida taklif etiladi. Bunday suspenziya , suv-ko‘mir yoqilg‘isidan farqli o‘laroq, maxsus qozonlarni talab qilmaydi va energiya sig‘imi yuqoriroq. Ekologik jihatdan uning «uglerod izi» ko‘mirning bir qismi suyuq yoqilg‘i ishlab chiqarish davomida yoqiladigan jarayonlar asosida olinuvchi an’anaviy sintetik yoqilg‘i turlariga qaraganda kichikroq.
Aviatsiya va raketa yoqilg‘isi sifatida qo‘llanilishi
Ikkinchi jahon urushi davrida Germaniya metanoldan Luftvaffe ehtiyojlari uchun yoqilg‘i va yoqilg‘i qo‘shimchasi sifatida foydalangan. Aviatsiya porshenli dvigatelining quvvatini oshirish tizimi — MW 50 — 50 % suv va 50 % metanoldan iborat aralashma bo‘lib, aviatsiya dvigatelining havo kompressoriga purkalgan. U, asosan, detonatsiyaga qarshi ta’siri tufayli silindrlarda yuqoriroq bosim hosil qilish imkonini bergan. Uning qo‘shimcha ta’siri dvigatelning ichki sovitilishi bo‘lgan.
MW 50 tizimining samarasi sezilarli edi. Tizimni oddiygina ishga tushirish sovitish ta’siri hisobiga dvigatelga ko‘proq havo kirishini ta’minlagan va bu orqali quvvatni taxminan 100 ot kuchiga oshirgan ( BMW 801 va DB 605 dvigatellarida). Bundan tashqari, MW-50 kompressorning tezligi va bosimini oshirishga imkon bergan va dvigatellar quvvatini jami 500 ot kuchigacha ko‘paytirgan ( Yunkers Yumo 211).
Ikkinchi jahon urushi davridagi Germaniyaning raketali tutib qoluvchi qiruvchi samolyoti Me-163 80 foizli vodorod peroksidi va suyuq katalizator (kaliy permanganat eritmasi yoki metanol, gidrazin-gidrat va suv aralashmasi) bilan ta’minlangan suyuq yoqilg‘ili raketa dvigateliga ega bo‘lgan. Yonish kamerasida vodorod peroksidi parchalanib, katta hajmdagi o‘ta qizigan bug‘-gaz aralashmasi hosil qilgan va kuchli reaktiv tortish kuchini yuzaga keltirgan.
Benzinga qo‘shimcha sifatida qo‘llanilishi
Metanolni benzinga qo‘shish orqali uning oktan sonini oshirish mumkin. Yevropa mamlakatlari, AQSH, Kanada, Yaponiya, Braziliya va Avstraliyada benzinga qo‘shishga ruxsat etilgan metanolning hajmiy ulushi bir necha foizdan oshmaydi (me’yor mamlakatga qarab farq qiladi). Xitoyda esa benzinga metanol qo‘shish bo‘yicha cheklovlar yo‘q; ayrim mamlakatlarda bunday qo‘shish taqiqlangan. Rossiyada bu masala tartibga solinmagan.
Adabiyotlar
- Rozengart V. I.; Yegorov Yu. L., Berejnoy R. V. (tahr.). Metil spirti // Katta tibbiyot ensiklopediyasi : 30 jildda / bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — 3-nashr — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1981. — J. 15 : Melanoma — Mudrov. — B. 108—110. — 576 b. : rasmli.
- GOST 2222-95 : Texnik metanol
- Spirtlar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Karaxanov, E. A. Neftga muqobil sintez-gaz : II qism. Metanol va uning asosidagi sintezlar : [arxiv. 17-noyabr 2018] // Soros ta’lim jurnali. — 1997. — № 12. — B. 65—69.
- Metanol: tizimli ta’sir etuvchi modda : [ingl.] : [arxiv. 23-aprel 2009] / Material manbai: Mehnat xavfsizligi va salomatligi milliy instituti (NIOSH) // CDC. — 2011. — 12-may.
- Umnov, I. Metanol yordamida fundamental konstantalarni o‘lchash // Star Mission. — 2011. — 14-iyun.
Havolalar
- Mingazov, G. Metanol inson va tabiatni halok qiladi // Bellona. — 2007. — 13-iyul.
