Alkanlar nima

Kimyoviy tuzilma (yuqorida) va 3D-model (pastda) metanga tegishli — u eng oddiy alkan.

Alkanlar (parafinlar, shuningdek to‘yingan yoki chegaralangan uglevodorodlar) — atsiklik uglevodorodlar bo‘lib, ular to‘g‘ri yoki tarmoqlangan tuzilishga ega, tarkibida faqat oddiy (yakka) bog‘lar mavjud va gomologik qator hosil qiladi. Ularning umumiy formulasi — CnH2n+2.

Barcha alkan va alkenlar alifatik uglevodorodlar sinfiga kiradi. Alkanlar to‘yingan uglevodorodlar bo‘lib, muayyan miqdordagi uglerod atomlari uchun mumkin bo‘lgan eng ko‘p vodorod atomini saqlaydi. Alkan molekulasidagi har bir uglerod atomi sp3-gibridlanish holatida bo‘ladi — C atomining 4 ta gibrid orbitali shakli va energiyasi jihatidan bir xil, 4 ta bog‘ esa tetraedr uchlariga 109°28' burchak ostida yo‘nalgan. C—C bog‘lari σ-bog‘larbo‘lib, ularning qutbliligi va qutblanuvchanligipast. C—C bog‘ining uzunligi 0,154 nm, C—H bog‘ining uzunligi esa 0,1087 nm.

Bu sinfning eng oddiy vakili — metan (CH4). Eng uzun zanjirli uglevodorod — nonakontatriktan C390H782 1985-yilda ingliz kimyogarlari I. Bidd va M. K. Uayting tomonidan sintez qilingan.

Nomenklatura

Ratsional nomenklatura

Uglerod zanjiridagi atomlardan biri tanlanib, o‘rinbosarlarga ega metan atomi deb qaraladi va nom shu atomga nisbatan «alkil1alkil2alkil3alkil4metan» shaklida tuziladi. Masalan:

  • a: n-butil-ikkilamchi-butilizobutilmetan
  • b: triizopropilmetan
  • v: trietilpropilmetan

IUPAC sistematik nomenklaturasi

Alkanlarning IUPAC tizimidagi nomlari uglevodorod nomining tegishli o‘zagiga -an qo‘shimchasini qo‘shish orqali hosil qilinadi. Eng uzun tarmoqlanmagan uglevodorod zanjiri tanlanadi va bu zanjir o‘rinbosar eng yaqin joylashgan uchidan boshlab raqamlanadi. Birikma nomida o‘rinbosar guruh yoki geteroatomjoylashgan uglerod atomi raqam bilan ko‘rsatiladi, so‘ng guruh yoki geteroatom nomi va asosiy zanjir nomi yoziladi. Guruhlar takrorlansa, ularning o‘rnini bildiruvchi raqamlar sanab o‘tiladi, bir xil guruhlar soni esa di-, tri-, tetra- old qo‘shimchalari bilan ko‘rsatiladi. Guruhlar turlicha bo‘lsa, ularning nomlari alifbo tartibida yoziladi.

Masalan:

2,6,6-trimetil-3-etilgeptan (chapdan o‘ngga) / 2,2,6-trimetil-5-etilgeptan (o‘ngdan chapga)

O‘rinbosarlar joylashuvi ikki xil tartibda solishtirilganda, birinchi farqlanuvchi raqami eng kichik bo‘lgan variant tanlanadi. Demak, to‘g‘ri nom — 2,2,6-trimetil-3-etilgeptan.

Gomologik qator va izomeriya

Alkanlar gomologik qator hosil qiladi.

Alkanlarning gomologik qatori (dastlabki 10 a’zo)
MetanCH4CH4
EtanCH3—CH3C2H6
PropanCH3—CH2—CH3C3H8
ButanCH3—CH2—CH2—CH3C4H10
PentanCH3—CH2—CH2—CH2—CH3C5H12
GeksanCH3—CH2—CH2—CH2—CH2—CH3C6H14
GeptanCH3—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH3C7H16
OktanCH3—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH3C8H18
NonanCH3—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH3C9H20
DekanCH3—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH2—CH3C10H22

Uglerod atomlari soni uchtadan ortiq bo‘lgan alkanlarning izomerlari mavjud. Izomeriya to‘yingan uglevodorodlarda tuzilish izomeriyasining eng oddiy turi — uglerod skeleti izomeriyasi bilan, C7H16 dan boshlab esa, shuningdek, optik izomeriyabilan ham bog‘liq. CnH2n+2 alkanlarning tuzilish izomerlari soni uglerod atomlari soni n ga bog‘liq. Quyida stereoizomeriya hisobga olinmagan va hisobga olingan holatlar uchun qiymatlar keltirilgan:

n Izomerlar soni Stereoizomeriya hisobga olinganda
4 2 2
5 3 3
6 5 5
7 9 11
8 18 24
9 35 55
10 75 136
11 159 345
12 355 900
13 802 2412
14 1858 6563
15 4347 18 127
20 366 319 3 396 844
25 36 797 588 749 329 719
30 4 111 846 763 182 896 187 256

Quyi uglevodorodlarning C14H30 gacha bo‘lgan tuzilish izomerlari soni bevosita sanash yo‘li bilan aniqlangan; 1931-yilda esa rekursiv usul ishlab chiqilgan. Uglerod atomlari soni n bilan izomerlar soni o‘rtasida sodda bog‘lanish topilmagan. n→1 bo‘lganda alkanlarning turli tuzilish izomerlari sonini Redfild — Poya teoremasi yordamida baholash mumkin.

Fizik xossalari

[manba 2286 kundan beri ko‘rsatilmagan]

  • Suyuqlanish harorati va qaynash harorati molekulyar massa va asosiy uglerod zanjiri uzunligi oshishi bilan ortadi.
  • IUPAC belgilagan standart sharoitlarda (bosim 105 Pa, harorat 0 °C) tarmoqlanmagan alkanlar CH4 dan C4H10 gacha gaz, C5H12 dan C15H32 gacha suyuqlik, C16H34 dan boshlab esa qattiq modda hisoblanadi.
  • Tarmoqlanish darajasi kamroq bo‘lgan alkanlardan ko‘proq tarmoqlanganlariga o‘tilganda suyuqlanish va qaynash haroratlari pasayadi. Masalan, 20 °C da n-pentan suyuqlik, ammo neopentan gazdir.
  • Gazsimon va qattiq alkanlar hidsiz; ayrim suyuq alkanlar o‘ziga xos «benzin» hidiga ega.
  • Barcha alkanlar rangsiz, suvdan yengil va unda erimaydi. Alkanlar organik erituvchilardayaxshi eriydi; suyuq alkanlar (pentan, geksan) erituvchi sifatida ishlatiladi.
Normal alkanlarning fizik xossalari
nNomiTerish, °CTqayn., °CZichligi, g/sm3Sindirish ko‘rsatkichi
1Metan−182,48−161,50,416, Tqayn.
2Etan−183,3−88,630,546, Tqayn.
3Propan−187,7−42,10,585, Tqayn.
4 Butan−138,35−0,50,6, Tqayn.1,3326
5Pentan−129,736,070,62621,3575
6Geksan−95,368,70,65941,3749
7Geptan−90,698,40,67951,3876
8Oktan−55,8125,70,70251,3974
9Nonan−54150,80,7181,4054
10Dekan−29,7174,10,7301,4119
11Undekan−25,6195,90,74021,4151
12Dodekan−9,6216,30,74871.4216
13Tridekan−5,4235,50,75641,4256
14Tetradekan5,9253,60,76281,4289
15Pentadekan9,9270,60,76851,4310
16Geksadekan18,2286,80,77341,4345
17Geptadekan22,0301,90,778*1,4369*
18Oktadekan28,2316,10,7819*1,4390*
19Nonadekan32,1329,760,7855*1,4409*
20Eykosan36,8342,70,7887*1,4426*
21Geneykosan40,5355,10,7917*1,4441*
22Dokozan44,4367,00,7944*1,4455*
23Trikozan47,6380,20,7969*1,4468*
24Tetrakozan50,9389,20,7991*1,4480*
25Pentakozan53,7401,00,8012*1,4491*
26Geksakozan57262 (15 mm sim. ust.)0,778
27Geptakozan60270 (15 mm sim. ust.)0,780
28Oktakozan61,1280 (15 mm sim. ust.)0,807
29Nonakozan64286 (15 mm sim. ust.)0,808
30Triakontan65,8446,40,897*1,4536*
31Gentriakontan67,94550,8111*1,4543*
32Dotriakontan69,74630,8124*1,4550*
33Tritriakontan714740,811
34Tetratriakontan73,14780,8148*1,4563*
35Pentatriakontan74,74860,8159*1,4568*
36Geksatriakontan75265, 130 Pa da0,814
37Geptatriakontan77,4504,140,815
38Oktatriakontan79510,930,816
39Nonatriakontan78517,510,817
40Tetrakontan81,4523,880,817
41Gentetrakontan80,7530,750,818
42Dotetrakontan82,9536,070,819
43Tritetrakontan85,3 541,910,820
44Tetratetrakontan86,4 547,570,820
45Pentatetrakontan553,10,821
46Geksatetrakontan558,420,822
47Geptatetrakontan563,60,822
48Oktatetrakontan568,680,823
49Nonatetrakontan573,60,823
50Pentakontan934210,824
51Genpentakontan5830,824
52Dopentakontan94 587,60,825
53Tripentakontan5920,825
54Tetrapentakontan95 596,380,826
………………
60Geksakontan98,9
………………
70Geptakontan105,3
………………
100Gektan115,2
………………
150Pentakontagektan123
………………
390Nonakontatriktan132

Jadvalga izoh: * o‘ta sovitilgan suyuqlik uchun olingan qiymatlar belgilangan.

Spektral xossalari

Alkanlarning infraqizil spektrlarida 2850—3000 sm−1oralig‘ida C—H bog‘ining valent tebranishlari chastotalari yaqqol namoyon bo‘ladi. C—C bog‘ining valent tebranishlari chastotalari o‘zgaruvchan va ko‘pincha intensivligi past bo‘ladi. Metil hamda metilen guruhlaridagi C—H bog‘iga xos deformatsion tebranishlar odatda 1400—1470 sm−1oralig‘ida kuzatiladi, biroq metil guruhi spektrida 1380 sm−1.

Toza alkanlar 2000 Å dan yuqori ultrabinafsha sohadagi nurlanishni yutmaydi. Shu sababli ular ko‘pincha boshqa birikmalarning UB-spektrlarini o‘lchash uchun juda yaxshi erituvchi bo‘ladi.


Kimyoviy xossalari

Alkanlarning kimyoviy faolligi past. Buning sababi C—H va C—C yakka bog‘lari nisbatan mustahkam bo‘lib, ularni uzish qiyinligidir. C—C bog‘lari qutbsiz, C—H bog‘lari esa kam qutbli bo‘lgani sababli, ikkala turdagi bog‘ ham kam qutblanadi va σ-turga mansub. Ularning uzilishi ko‘proq gomolitik mexanizm, ya’ni radikallar hosil bo‘lishi orqali sodir bo‘ladi.

Radikal o‘rin olish reaksiyalari

Alkanlarni galogenlash radikal mexanizm bo‘yicha kechadi. Reaksiyani boshlash uchun alkan va galogen aralashmasiga UB-nurlar ta’sir ettirish yoki uni qizdirish kerak.

Metanni xlorlash metilxlorid olish bosqichida to‘xtamaydi (hatto xlor va metan ekvimolyar miqdorda olinganda ham), balki xlormetan dan tetraxlormetangacha bo‘lgan barcha o‘rin olish mahsulotlari hosil bo‘lishiga olib keladi. Boshqa alkanlarni xlorlashda esa turli mahsulotlar aralashmasi hosil bo‘ladi. Bunda vodorod turli uglerod atomlarida almashinadi. Xlorlash mahsulotlarining nisbati haroratga bog‘liq. Birlamchi, ikkilamchi va uchlamchi uglerod atomlari bo‘yicha xlorlash tezligi ham haroratga bog‘liq: past haroratda tezlik uchlamchi, ikkilamchi, birlamchi tartibida kamayadi. Harorat oshganda tezliklar orasidagi farq tobora kamayib, oxir-oqibat tenglashadi. Xlorlash mahsulotlari taqsimotiga kinetik omildan tashqari statistik omil ham ta’sir qiladi: masalan, xlorning uchlamchi uglerod atomiga hujum qilish ehtimoli birlamchi atomnikidan 3 marta, ikkilamchi atomnikidan esa 2 marta kam. Shunday qilib, alkanlarni xlorlash faqat bitta monoxlorlash mahsuloti olinadigan holatlardan tashqari, stereoselektiv bo‘lmagan reaksiyadir.

Uglerod zanjiri qancha uzun bo‘lsa, n-alkan shuncha oson galogenlanadi. Shu yo‘nalishda modda molekulasining ionlanish energiyasi ham kamayadi, ya’ni alkan osonroq elektron donori bo‘ladi.

Galogenlash — o‘rin olish reaksiyalaridanbiridir. Dastlab vodorodi eng kam bo‘lgan uglerod atomi (uchlamchi, so‘ng ikkilamchi) galogenlanadi, birlamchi atomlar esa oxirida galogenlanadi. Alkanlarni xlorlash bosqichma-bosqich kechib, ketma-ket xlormetan, dixlormetan, xloroform va tetraxlormetanhosil bo‘ladi: bir bosqichda ko‘pi bilan bitta vodorod atomi almashadi:

𝖢𝖧𝟦+𝖢𝗅𝟤→𝖢𝖧𝟥𝖢𝗅+𝖧𝖢𝗅
𝖢𝖧𝟥𝖢𝗅+𝖢𝗅𝟤→𝖢𝖧𝟤𝖢𝗅𝟤+𝖧𝖢𝗅
𝖢𝖧𝟤𝖢𝗅𝟤+𝖢𝗅𝟤→𝖢𝖧𝖢𝗅𝟥+𝖧𝖢𝗅
𝖢𝖧𝖢𝗅𝟥+𝖢𝗅𝟤→𝖢𝖢𝗅𝟦+𝖧𝖢𝗅

Yorug‘lik ta’sirida xlor molekulasi radikallarga parchalanadi. Bu radikallar alkan molekulalariga hujum qilib, ulardan vodorod atomini ajratib oladi. Natijada ·CH3metil radikallari hosil bo‘ladi; ular xlor molekulalari bilan to‘qnashib, ularni parchalaydi va yangi radikallar hosil qiladi.

Galogenlashning zanjirli mexanizmi:

  1. Initsiatsiya
    𝖢𝗅:𝖢𝗅−>[𝗁ν]𝖢𝗅·+·𝖢𝗅
  2. Zanjirning o‘sishi
    𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟥+𝖢𝗅·→𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧˙-𝖢𝖧𝟥+𝖧𝖢𝗅
    𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧˙-𝖢𝖧𝟥+𝖢𝗅:𝖢𝗅→𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝖢𝗅-𝖢𝖧𝟥+𝖢𝗅·
  3. Zanjirning uzilishi
    𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧˙-𝖢𝖧𝟥+𝖢𝗅·→𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝖢𝗅-𝖢𝖧𝟥

Alkanlarni bromlash past haroratlarda uchlamchi, ikkilamchi va birlamchi uglerod atomlarini bromlash tezliklari o‘rtasidagi farq kattaroq bo‘lgani uchun xlorlashga qaraganda yuqoriroq stereoselektivlikka ega.

Alkanlarning yod bilan yodlanishi sodir bo‘lmaydi; to‘g‘ridan-to‘g‘ri yodlash orqali yodidlarni olish mumkin emas.

Alkanlarning ftor va xlor bilan reaksiyasi portlash bilan kechishi mumkin. Bunday hollarda galogen azot yoki mos erituvchi bilan suyultiriladi.

Alkanlarga bir vaqtda oltingugurt(IV) oksidi va kislorod ta’sir ettirilganda, ultrabinafsha nurlar ostida yoki erkin radikal donori bo‘lgan moddalar (diazometan, organik peroksidlar) ishtirokida sulfolash reaksiyasi borib, alkilsulfokislotalar hosil bo‘ladi:

𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟥→O2;SO2;hν𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟤-𝖲𝖮𝟤𝖮𝖧

Sulfoxlorlash (Rid reaksiyasi)

Ultrabinafsha nurlar ta’sirida alkanlar SO2 va Cl2aralashmasi bilan reaksiyaga kirishadi. Vodorod xlorid ajralishi natijasida alkil radikali hosil bo‘lgach, oltingugurt dioksidi birikadi. Hosil bo‘lgan murakkab radikal navbatdagi xlor molekulasini parchalab, uning atomini biriktirib olishi bilan barqarorlashadi.

Zanjirli jarayonning rivojlanishi:

𝖱𝖧+𝖢𝗅⋅→𝖱⋅+𝖧𝖢𝗅
𝖱⋅+𝖲𝖮𝟤→𝖱𝖲𝖮𝟤⋅
𝖱𝖲𝖮𝟤⋅+𝖢𝗅𝟤→𝖱𝖲𝖮𝟤𝖢𝗅+𝖢𝗅⋅

Xlorlash va nitrolash reaksiyalaridan farqli ravishda, to‘g‘ri zanjirli uglevodorodlar sulfoxlorlashga eng oson kirishadi.

Hosil bo‘lgan sulfonilxloridlar ayniqsa sirt faol moddalar ishlab chiqarishda keng qo‘llanadi.

Alkanlar 10 % li nitrat kislota yoki azot oksidi NO2 bilan 140 °C harorat va past bosimda gaz fazasida reaksiyaga kirishib, nitrohosilalar hosil qiladi:

𝖱𝖧+𝖧𝖭𝖮𝟥→𝖱𝖭𝖮𝟤+𝖧𝟤𝖮

Mavjud ma’lumotlar reaksiyaning erkin radikalli mexanizm bo‘yicha borishini ko‘rsatadi. Reaksiya natijasida mahsulotlar aralashmasi hosil bo‘ladi.

Oksidlanish reaksiyalari

Avtooksidlanish

Alkanlarning suyuq fazada oksidlanishi erkin radikal mexanizmi orqali kechib, gidroperoksidlar, ularning parchalanish va boshlang‘ich alkan bilan reaksiyaga kirishish mahsulotlarini hosil qiladi. Avtooksidlanishning asosiy reaksiyasi sxemasi:

𝖱𝖧+𝖮𝟤→𝖱⋅+𝖧𝖮𝖮⋅
𝖱⋅+𝖮𝟤→𝖱𝖮𝖮⋅
𝖱𝖮𝖮⋅+𝖱𝖧→𝖱𝖮𝖮𝖧+𝖱⋅
Yonish

Yoqilg‘i sifatida qo‘llanishini belgilovchi to‘yingan uglevodorodlarning asosiy kimyoviy xossasi — yonishreaksiyasidir. Masalan:

𝖢𝖧𝟦+𝟤𝖮𝟤→𝖢𝖮𝟤+𝟤𝖧𝟤𝖮+Δ𝖰

Q qiymati 46 000 — 50 000 kJ/kg.

Agar kislorod yetishmasa, karbonat angidrid o‘rniga uglerod(II) oksidi yoki ko‘mir (kislorod miqdoriga qarab) hosil bo‘ladi.

Katalitik oksidlanish

Alkanlarning katalitik oksidlanishida spirtlar, aldegidlar, karbon kislotalar hosil bo‘lishi mumkin.

CH4 ning yumshoq oksidlanishida katalizator ishtirokida, kislorod bilan 200 °C da quyidagilar hosil bo‘lishi mumkin:

  • metanol: 𝟤𝖢𝖧𝟦+𝖮𝟤→𝟤𝖢𝖧𝟥𝖮𝖧
  • formaldegid: 𝖢𝖧𝟦+𝖮𝟤→𝖧𝖢𝖧𝖮+𝖧𝟤𝖮
  • chumoli kislotasi: 𝟤𝖢𝖧𝟦+𝟥𝖮𝟤→𝟤𝖧𝖢𝖮𝖮𝖧+𝟤𝖧𝟤𝖮

Oksidlanish havo ta’sirida ham amalga oshirilishi mumkin. Jarayon suyuq yoki gaz fazasida olib boriladi. Sanoatda shu usul bilan yuqori yog‘ spirtlari va ularga mos kislotalar olinadi.

Alkanlarni dimetildioksiran:

Katalitik oksidlanish va alkanlarni parchalash orqali kislotalar olish mexanizmi quyida butan dan sirka kislotasi olish misolida ko‘rsatilgan:

Alkanlarning termik o‘zgarishlari

Parchalanish

Parchalanish reaksiyalari faqat yuqori harorat ta’sirida sodir bo‘ladi. Harorat ko‘tarilishi uglerod bog‘ining uzilishi va erkin radikallar hosil bo‘lishiga olib keladi.

hosil bo‘lishiga olib keladi. Misollar:

𝖢𝖧𝟦→𝗈𝗍>𝟣𝟢𝟢𝟢𝗈𝖢𝖢+𝟤𝖧𝟤
𝖢𝟤𝖧𝟨→𝟤𝖢+𝟥𝖧𝟤
Kreking

500 °C dan yuqori haroratda alkanlar pirolitik parchalanishga uchraydi. Natijada tarkibi va nisbatlari harorat hamda reaksiya davomiyligiga bog‘liq bo‘lgan murakkab mahsulotlar aralashmasi hosil bo‘ladi. Piroliz jarayonida uglerod–uglerod bog‘lari uzilib, alkil radikallari hosil bo‘ladi.

1930—1950-yillarda yuqori alkanlarning pirolizi sanoatda beshtadan o‘ntagacha uglerod atomi tutgan alkan va alkenlarning murakkab aralashmasini olishda ishlatilgan. Bu jarayon «termik kreking» deb atalgan. Termik kreking orqali kerosin fraksiyasi tarkibidagi (10—15 ta uglerod atomli) va solyar moy fraksiyasi tarkibidagi (12—20 ta uglerod atomli) alkanlarni parchalab, benzin fraksiyasi miqdorini oshirish mumkin bo‘lgan. Biroq termik krekingda olingan benzinning oktan soni 65 dan oshmaydi, bu esa zamonaviy ichki yonuv dvigatellarining ishlash talablariga javob bermaydi.

Hozirgi vaqtda sanoatda termik kreking o‘rnini to‘liq katalitik kreking egallagan. U gaz fazasida, nisbatan past haroratda — 400—450 °C va past bosimda — 10—15 atm alyumosilikat katalizatorda olib boriladi. Katalizator yuzasida hosil bo‘lgan koks havo oqimida yoqib yuborilishi orqali u uzluksiz regeneratsiya qilinadi. Katalitik kreking natijasida olingan benzinda tarmoqlangan tuzilishli alkanlar miqdori keskin ortadi.

Metan uchun:

𝟤𝖢𝖧𝟦→ot>1500oC𝖢𝟤𝖧𝟤+𝟥𝖧𝟤

Kreking vaqtida C—C bog‘laridan biri uzilib, ikkita radikal hosil qiladi. Keyin bir vaqtning o‘zida uchta jarayon sodir bo‘ladi, shu sabab reaksiya turli mahsulotlar beradi:

𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟤:𝖢𝖧𝟥→𝟣𝟧𝟢𝟢∘𝖢𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟤·+·𝖢𝖧𝟥
  1. Rekombinatsiya:
    𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟤·+·𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟥→𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟥
    𝖢𝖧𝟥·+·𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟥→𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟥
    𝖢𝖧𝟥·+·𝖢𝖧𝟥→𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟥
  2. Disproporsiyalanish:
    𝖢𝖧𝟥·+·𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟥→𝖢𝖧𝟦+𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖧𝟤
    𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟤·+·𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟥→𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟥+𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖧𝟤
  3. β-parchalanish (C—H bog‘ining uzilishi):
    𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟤·→−H·𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖧𝟤
Degidrogenlash
  1. Uglerod skeletida 2 ta (etan) yoki 3 ta (propan) uglerod atomi bo‘lganda faqat terminal alkenlar hosil bo‘ladi, chunki bu holatda boshqalari hosil bo‘la olmaydi; vodorod ajraladi:
    • Reaksiya sharoiti: 400—600 °C
    • Katalizatorlar — Pt, Ni, Al2O3, Cr2O3. Masalan, etandan etilen hosil bo‘lishi:
      𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟥→𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖧𝟤+𝖧𝟤
  2. Uglerod skeletida 4 ta (butan, izobutan) yoki 5 ta (pentan, 2-metilbutan, neopentan) uglerod atomi bo‘lganda alkadiyenlar, masalan, butandan butadiyen-1,3 va butadiyen-1,2 olinadi:
    𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟥→𝖢𝖧𝟤=𝖢𝖧-𝖢𝖧=𝖢𝖧𝟤+𝟤𝖧𝟤
    𝖢𝖧𝟥-𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟤-𝖢𝖧𝟥→𝖢𝖧𝟤=𝖢=𝖢𝖧-𝖢𝖧𝟥+𝟤𝖧𝟤
  3. Uglerod skeletida 6 ta (geksan) yoki undan ortiq uglerod atomi bo‘lganda benzol va uning hosilalari olinadi:
    𝖢𝖧𝟥(𝖢𝖧𝟤)𝟧𝖢𝖧𝟥→𝖢𝟨𝖧𝟧𝖢𝖧𝟥+𝟦𝖧𝟤

Metan konversiyasi

Reaksiya nikel katalizatori ishtirokida boradi:

𝖢𝖧𝟦+𝖧𝟤𝖮→𝖢𝖮+𝟥𝖧𝟤

Bu reaksiyada CO va H2aralashmasi hosil bo‘ladi, u quyidagicha ataladi: «sintez-gaz».

Elektrofil o‘rin olish reaksiyalari

Izomerlanish

Katalizator (masalan, AlCl3) ta’sirida alkan izomerlanadi: masalan, butan (C4H10) alyuminiy xlorid (AlCl3) bilan reaksiyaga kirishib, n-butandan 2-metilpropanga aylanadi.

Alkanlar kaliy permanganat (KMnO4) va bromli suv (Br2 ning suvdagi eritmasi) bilan reaksiyaga kirishmaydi.

Tabiatda uchrashi

Kosmosda uchrashi

Alkanlar Quyosh tizimining tashqi gazsimon sayyoralari atmosferasida oz miqdorda uchraydi: Yupiterda — 0,1 % metan, 0,0002 % etan, Saturnda metan 0,2 %, etan esa 0,0005 %; Uranda metan va etan tegishlicha 1,99 % va 0,00025 %; Neptunda esa tegishlicha 1,5 % va 1,5⋅10−10. Saturnning Titan yo‘ldoshida metan (1,6 %) suyuq holatda mavjud. Yerda suv aylanishikuzatilgani kabi, Titanda ham (qutbiy) metan ko‘llari (etan bilan aralashgan holda) va metan yomg‘irlari bor. Bundan tashqari, taxminlarga ko‘ra, metan Titan atmosferasiga vulqon faoliyati natijasida chiqadi. Metan Xiyakutake kometasi dumida hamda meteoritlarda (uglerodli xondritlarda). Metan va etan tutgan kometa muzlari yulduzlararo fazoda hosil bo‘lgan, deb ham taxmin qilinadi.

Yerda uchrashi

Neft qazib olish

Yer atmosferasida metan juda kam miqdorda (taxminan 0,0001 %) mavjud bo‘lib, uni ayrim arxeylar (arxebakteriyalar), xususan, qoramolichak tizimida yashovchilari hosil qiladi. Quyi alkanlarning tabiiy gaz, neft va, ehtimol, kelajakda gaz gidratlari ko‘rinishidagi konlari sanoat uchun ahamiyatga ega (ular doimiy muzloq hududlarda va okeanlar ostida aniqlangan). Metan biogaz tarkibida ham uchraydi.

Yuqori alkanlar o‘simliklarning kutikulasidauchrab, ularni qurib qolishdan, parazit zamburug‘lar va mayda o‘txo‘r organizmlardan himoya qiladi. Odatda bu zanjirlar toq sondagi uglerod atomidan iboratbo‘ladi. Ular dekarboksillanish orqali yog‘ kislotalaridan hosil bo‘ladi, bunda kislotalardagi uglerod atomlari soni juft bo‘ladi. Hayvonlarda alkanlar feromonlar sifatida, jumladan, hasharotlarda, xususan, se-se pashshasida (2-metilgeptadekan C18H38, 17,21-dimetilgeptatriakontan C39H80, 15,19-dimetilgeptatriakontan C39H80 va 15,19,23-trimetilgeptatriakontan C40H82) uchraydi. Ayrim orxideyalar alkan-feromonlar yordamida changlatuvchilarni jalb qiladi.

Olinishi

Alkanlarning (shuningdek, boshqa uglevodorodlarning) asosiy manbalari neft va tabiiy gazbo‘lib, ular odatda birga uchraydi.

Alkanlarning galogenli hosilalarini qaytarish

Katalitik gidrogenlashda palladiy ishtirokida galogenalkanlar alkanlarga aylanadi:

𝖱𝖢𝖧𝟤𝖢𝗅+𝖧𝟤→𝖱𝖢𝖧𝟥+𝖧𝖢𝗅

Yodalkanlarni qaytarish ularni yodvodorod kislotasi bilan qizdirish orqali amalga oshiriladi:

𝖱𝖢𝖧𝟤𝖨+𝖧𝖨→𝖱𝖢𝖧𝟥+𝖨𝟤

Galogenalkanlarni qaytarishda natriy amalgamasi, metall gidridlari, spirtdagi natriy, xlorid kislotadagi rux yoki spirtdagi ruxdan ham foydalanish mumkin.

Spirtlarni qaytarish

Spirtlarni qaytarish natijasida ayni miqdordagi C atomlariga ega uglevodorodlar hosil bo‘ladi. Masalan, butanolni (C4H9OH) qaytarish reaksiyasi LiAlH4ishtirokida boradi. Bunda suv ajraladi.

𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝟤𝖢𝖧𝟤𝖢𝖧𝟤𝖮𝖧→LiAlH4𝖢𝖧𝟥𝖢𝖧𝟤𝖢𝖧𝟤𝖢𝖧𝟥+𝖧𝟤𝖮

Karbonil birikmalarni qaytarish

Kijner — Volf reaksiyasi:

Reaksiya gidrazin mo‘l bo‘lgan, yuqori qaynash haroratli erituvchida, katalizator sifatida KOH ishlatib o‘tkaziladi.

Klemmensen reaksiyasi:

To‘yinmagan uglevodorodlarni gidrogenlash

  • alkenlardan:
    𝖢𝗇𝖧𝟤𝗇+𝖧𝟤→𝖢𝗇𝖧𝟤𝗇+𝟤
  • alkinlardan:
    𝖢𝗇𝖧𝟤𝗇−𝟤+𝟤𝖧𝟤→𝖢𝗇𝖧𝟤𝗇+𝟤

Reaksiya katalizatori sifatida nikel, platina yoki palladiy birikmalaridan foydalaniladi.

Karbon kislota tuzlari elektroliz qilinganda, kislota anioni — RCOO− anodga tomon harakatlanadi va u yerda elektron berib, beqaror RCOO• radikaliga aylanadi. Radikal darhol dekarboksillanadi. R• radikali o‘xshash radikal bilan juftlashib barqarorlashadi va R—R hosil bo‘ladi. Masalan:

𝖢𝖧𝟥𝖢𝖮𝖮−→𝖢𝖧𝟥𝖢𝖮𝖮⋅+𝖾−
𝖢𝖧𝟥𝖢𝖮𝖮⋅→𝖢𝖧𝟥⋅+𝖢𝖮𝟤
𝟤𝖢𝖧𝟥⋅+𝖡→𝖢𝟤𝖧𝟨

Qattiq yoqilg‘ini gazlashtirish (Bertlo, Shryoder, Bergius jarayonlari)

Jarayon yuqori harorat va bosimda boradi. Katalizator — Ni (Bertlo usulida), Mo (Shryoder usulida) yoki katalizatorsiz (Bergius usulida): {{bi|𝖢+𝟤𝖧𝟤→𝖢𝖧𝟦

Vyurs reaksiyasi

𝟤𝖱-𝖡𝗋+𝟤𝖭𝖺→𝖱-𝖱+𝟤𝖭𝖺𝖡𝗋

Reaksiya TGF da −80 °C haroratda kechadi. R va R` o‘zaro ta’sirlashganda mahsulotlar aralashmasi (R—R, R`—R`, R—R`) hosil bo‘lishi mumkin.

Fisher — Tropsh sintezi

𝗇𝖢𝖮+(𝟤𝗇+𝟣)𝖧𝟤→𝖢𝗇𝖧𝟤𝗇+𝟤+𝗇𝖧𝟤𝖮

Dyuma reaksiyasi

Karbon kislotalar tuzlarini ishqor bilan (odatda NaOH yoki KOH) suyuqlantirib dekarboksillash orqali alkanlar olish:

CH3COONa+NaOH→Na2CO3+CH4

Gidroliz alyuminiy karbidi

𝖠𝗅𝟦𝖢𝟥+𝟣𝟤𝖧𝟤𝖮→𝟥𝖢𝖧𝟦↑+𝟦𝖠𝗅(𝖮𝖧)𝟥↓

Biologik ta’siri

Quyi alkanlar narkotik ta’sirgaega bo‘lib, asfiksiyaga sabab bo‘ladi va nafas olish organlarini ta’sirlantiradi. Surunkali ta’sirda alkanlar nerv tizimi faoliyatini buzadi; bu uyqusizlik, bradikardiya, kuchli charchoq va funksional nevrozlar shaklida namoyon bo‘ladi. Gazlarning ta’sirlantiruvchi xususiyati sababli o‘rtacha o‘tkir, o‘tkir va surunkali zaharlanishda pnevmoniya hamda o‘pka shishi rivojlanishi mumkin.

Ayrim alkanlar nafas orqali yoki teri va ovqat hazm qilish tizimi orqali organizmga kirganda zaharli xususiyat namoyon qilishi mumkin. Masalan, yonuvchan gazlar bo‘lgan metan va etan yuqori konsentratsiyalarda asfiksiyaga (bo‘g‘ilishga) olib kelishi mumkin. Ayrim alkanlarni nafas orqali qabul qilish organizm a’zolariga salbiy ta’sir ko‘rsatib, noxush reaksiyalarga sabab bo‘ladi. Nihoyat, alkanlarning atrof-muhitga chiqarilishi tuproq, suv va havoning ifloslanishi kabi jiddiy ekologik muammolarni yuzaga keltirishi mumkin.

Adabiyotlar

  • Alkanlarning faollashuvi va katalitik reaksiyalari / Ingliz tilidan tarjima; K. Xill tahriri ostida. — M.: Mir, 1992.
  • Umumiy toksikologiya / A. O. Loyt tahriri ostida. — Sankt-Peterburg.: ELBI-SPb., 2006.
  • Al. A. Petrov Alkanlar kimyosi. — M.: Nauka, 1974. — 243 b.
  • D. Poya Guruhlar, graflar va kimyoviy birikmalar uchun kombinator hisoblashlar // Kombinator tahlilning sanash masalalari. — M.: Mir, 1979. — 36—138-betlar.
  • V. Pereushanu Uglevodorodlarni ishlab chiqarish va ulardan foydalanish. — M.: Ximiya, 1987.
  • E. S. Rudakov Eritmalarda alkanlarning oksidlovchilar, metall komplekslar va radikallar bilan reaksiyalari. — Kiyev: Naukova dumka, 1985.
  • L. Fizer, M. Fizer Organik kimyo. Chuqurlashtirilgan kurs. — M., 1966. — J. 1. — 680 b.
  • A. Xeyns Organik birikmalarni oksidlash usullari. Alkanlar, alkenlar, alkinlar va arenlar. — M.: Mir, 1988.
  • Kimyo ensiklopediyasi / Bosh muharrir I. L. Knunyants. — M.: Bolshaya Rossiyskaya ensiklopediya, 1992. — J. 3: Mis sulfidlari — Polimer bo‘yoqlar. — 640 b. — ISBN 5-85270-039-8.
  • V. V. Perekalin, S. A. Zonis Organik kimyo. — Qayta ishlangan 4-nashr. — M.: Prosvesheniye, 1982. — 560 b.
  • O‘tkir zaharlanishlarda shoshilinch yordam. Toksikologiya bo‘yicha ma’lumotnoma / SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi akademigi S. N. Golikov tahriri ostida. — M.: Meditsina, 1977.

Havolalar