Oksalat kislota nima

Oksalat kislotasi
Изображение химической структуры
Изображение молекулярной модели
Изображение молекулярной модели
Umumiy maʼlumotlar
Sistematik
nomi
Etandioy kislota
Anʼanaviy nomlari Oksalat kislotasi
Kimyoviy formulasi H2C2O4
Ratsional formulasi HO−C(=O)−C(=O)−OH
Fizik xossalari
Agregat holati Kristall modda
Molyar massa 90,04;
126,0625 (digidrat) g/mol
Zichligi 1,90 g/sm3 (17 °C da suvsiz modda)
Termik xossalari
Harorat
 • suyuqlanish 101,5 °C (digidrat)
 • qaynash 365 °C
 • parchalanish >157 °C
 • chaqnash 166 °C
Molyar issiqlik sigʻimi 108,8 J/(mol·K)
Entalpiya
 • hosil boʻlish −817,38 kJ/mol
 • yonish −251,8 kJ/mol
 • erish −9,58 kJ/mol
 • sublimatsiya 90,58 kJ/mol
Bugʻ bosimi 0,001 ± 0,001 mm sim. ust.
Kimyoviy xossalari
Kislota dissotsiatsiya konstantasi pKa 1,25; 4,14
Eruvchanligi
 • suvda 10 g/100 g (20 °C);
25 g/100 g (44,5 °C);
120 g/100 g (100 °C)
Tuzilishi
Kristall tuzilishi Monoklinik
Dipol momenti 0,1⋅10−30 Kl·m
Tasnifi
Roʻyxatga olish CAS raqami 144-62-7
PubChem
Roʻyxatga olish EINECS raqami 205-634-3
SMILES
InChI
RTECS RO2450000
ChEBI 16995
BMT raqami 3261
ChemSpider
Xavfsizlik
Ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya 0,5 mg/dm3 (maishiy-xoʻjalik ehtiyojlari uchun ishlatiladigan suv havzalarida)
LD50 149,4 mg/kg
Zaharliligi Oʻyuvchi modda; buyraklarda toshlar toʻplanishiga va mitoxondriyalar faoliyati buzilishiga sabab boʻladi
Signal soʻzi Xavfli
GHS piktogrammalari GHS piktogrammalari: Пиктограмма «Коррозия» системы СГСПиктограмма «Череп и скрещённые кости» системы СГСПиктограмма «Опасность для здоровья» системы СГС
NFPA 704
Maʼlumotlar, agar boshqacha koʻrsatilmagan boʻlsa, standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan.
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar
Oksalat kislotasi digidrati kristallarining yaqinlashtirilgan tasviri
Bir hovuch oksalat kislotasi digidrati kristallari

Oksalat kislotasi (etandioy kislota; lot. Acidum oxalicum; kimyoviy formulasi CA2HA2OA4, yoki HOOC−COOH) — organik kislota oʻrtacha kuchga egaboʻlib, toʻyingan karbon kislotalarsinfiga kiradi. U eng sodda ikki asosli karbon kislotadir.

Odatdagi sharoitlarda oksalat kislotasi — ikki asosli toʻyingan karbon kislotaboʻlib, oq rangli kristall modda hisoblanadi.

Tuzlar va murakkab efirlar oksalat kislotasining hosilalari boʻlib, oksalatlar deb ataladi.

Tarixi

Oʻsimliklardan oksalat kislotasi tuzlarini olish kamida 1745-yildan maʼlum. Oʻsha yili niderlandiyalik botanik va shifokor German Burxave uning tuzini kislichka oʻsimligidan ajratib oldi (lot. Óxalis). 1773-yilda Fransua Pyer Savari Fribur shahrida, Shveysariyadashovulda mavjud boʻlgan kaliy tuzidan oksalat kislotasini ajratib oldi. Bu tuz shovul tarkibida uchraydi. 1776-yilda shved kimyogarlar Karl Vilgelm Sheele va Torbjorn Olaf Bergman oksalat kislotasini saxarozaga konsentrlangan nitrat kislotasinitaʼsir ettirish orqali oldilar. Sheele hosil boʻlgan kislotani «shakar kislotasi» deb atadi. 1784-yilga kelib, Sheele «shakar kislotasi» tabiiy manbalardan olingan oksalat kislotasi bilan aynan bir xil ekanini koʻrsatdi.

Oksalat kislotasi ilk bor 1824-yilda nemis kimyogari Fridrix Vyoler tomonidan disiandan sintez qilingan.

Tabiatda uchrashi

Tabiatda shovul, rovoch, karambola va ayrim boshqa oʻsimliklarda erkin holda yoki kaliy va kalsiy oksalatlari koʻrinishida uchraydi.

Olinishi

Sanoatda oksalat kislotasini olish uchun uglevodlar, spirtlar va glikollar aralash holdagi nitrat va sulfat kislotalari bilan oksidlanadi; bunda katalizator sifatida VA2OA5ishlatiladi. Boshqa usulda esa etilen va asetilen nitrat kislotasi bilan palladiy(II) xlorid yoki palladiy(II) nitratishtirokida oksidlanadi; shuningdek, propilen suyuq azot dioksidibilan oksidlanishi mumkin. Masalan, laboratoriya amaliyotida tozalik darajasi «tahlil uchun toza» (ch.d.a.) talabiga javob beradigan reaktivni saxarozani nitrat kislotasi bilan quyidagi reaksiya boʻyicha oksidlash orqali olish mumkin:

CA12HA22OA11+36HNOA3⟶6HA2CA2OA4+36NOA2↑+23HA2O

Oksalat kislotasini olishning istiqbolli usuli uglerod(II) oksidi va natriy gidroksiddan foydalanib dastlab natriy formiathosil qilish, uni keyinchalik natriy oksalatga yuqori haroratda (ishqoriy katalizator ishtirokida) aylantirish va hosil boʻlgan tuzga kuchliroq kislotalarni taʼsir ettirishga asoslanadi:

NaOH+CO⟶HCOONa
2HCOONa⟶NaA2CA2OA4+HA2↑
NaA2CA2OA4+2HA+⟶HA2CA2OA4+2NaA+

Oksalat kislotasini olishning yana bir usuli — asetilenni kaliy permanganat bilan past haroratda neytral muhitda oksidlash va keyinchalik hosil boʻlgan kaliy tuzini kislota bilan ishlov berishdir:

3CA2HA2+8KMnOA4⟶3KA2CA2OA4+8MnOA2v+2KOH+2HA2O
KA2CA2OA4+2HA+⟶HA2CA2OA4+2KA+

Fizik xossalari

Rangsiz kristallardan iborat. Suvli eritmalardan digidrat H2C2O4·2H2O shaklida kristallanadi. Gidrat suvda va etil spirtidayaxshi eriydi. Konsentrlangan sulfat kislotasiustida saqlanganda kristallanish suvini yoʻqotadi. 100 °C da toʻliq suvsizlanadi. Sublimatsiyadan soʻng 180 °C da suyuqlanadigan va bu haroratdan yuqorida parchalanadigan ignasimon kristallar hosil boʻladi. Digidratning zichligi 1,653 g/sm3. Suvsiz moddaning zichligi 1,90 g/sm3(17 °C da).

Oksalat kislotasi va mochevinaning 1:2 molyar nisbatdagi eritmasi bugʻlatilganda qattiq birikma hosil boʻladi; uning formulasi H2C2O4·2CO(NH2)2.

Kimyoviy xossalari

Qizdirilganda karbonat angidrid ajralib chiqib, chumoli kislotasi hosil boʻladi:

HA2CA2OA4→150AoA22oCCHA2OA2+COA2

Suvsiz kislota 180 °C dan yuqori haroratlarda uglerod(IV) oksidi, uglerod(II) oksidi va suvga parchalanadi:

HA2CA2OA4→tHA2O+CO+COA2

Oksalat va gidrooksalat ionlari xelatlovchi ionlar boʻlib, metallar bilan komplekslar hosil qilishi mumkin, masalan:

FeA3++3CA2OA4A2−⟶[Fe(CA2OA4)A3]A3−

Oksalat kislotasi boshqa karbon kislotalarga nisbatan ancha kuchli kislotadir:

HA2CA2OA4+HA2O↽−−⇀HCA2OA4A−+HA3OA+, pKa = 1,25;
HCA2OA4A−+HA2O↽−−⇀CA2OA4A2−+HA3OA+, pKa = 4,14.
Oksalat kislotasining issiq eritmasi (18—20 % massa ulushi) metall alyuminiy bilan reaksiyaga kirishishi

Shunday qilib, oksalat kislotasi elektrokimyoviy kuchlanishlar qatorida vodoroddan oldin joylashgan metallar bilan reaksiyaga kirisha oladi (ammo ularning ayrimlari xona haroratida erimaydigan oksalat qatlami taʼsirida passivlanishi mumkin):

2Na+HA2CA2OA4⟶NaA2CA2OA4+HA2↑
2Al+3HA2CA2OA4⟶AlA2(CA2OA4)A3+3HA2↑

Tuzlardan koʻplab kuchsiz kislotalarni siqib chiqaradi:

NaA2COA3+HA2CA2OA4⟶NaA2CA2OA4+HA2O+COA2↑
2CHA3COONa+HA2CA2OA4⟶2CHA3COOH+NaA2CA2OA4

Kuchli kislotalar esa oksalat kislotasini uning tuzlaridan siqib chiqaradi:

NaA2CA2OA4+2HCl⟶HA2CA2OA4+2NaCl

Shuningdek, asosli oksidlar va gidroksidlar bilan reaksiyaga kirishib, tegishli tuz va suv hosil qiladi:

NaA2O+HA2CA2OA4⟶NaA2CA2OA4+HA2O,
Ba(OH)A2+HA2CA2OA4⟶BaCA2OA4↓+2HA2O.

Oksalat kislotasi kuchsiz qaytaruvchilik xossalarini namoyon qiladi. Masalan, uzoq vaqt qaynatilganda vodorod tetrakloroaurat(III) yoki uning tuzlarini metall oltingacha qaytaradi. Shuningdek, kuchli oksidlovchilarni, masalan, Mn(VII) ni Mn(IV) yoki Mn(II) gacha, Cr(VI) ni esa Cr(III) gacha qaytara oladi:

3HA2CA2OA4+2H[AuClA4]⟶2Au+8HCl+6COA2↑
5HA2CA2OA4+2KMnOA4+3HA2SOA4⟶10COA2↑+2MnSOA4+KA2SOA4+8HA2O
3HA2CA2OA4+KA2CrA2OA7+4HA2SOA4⟶6COA2↑+CrA2(SOA4)A3+KA2SOA4+7HA2O

Oksalat kislotasi ammiak bilan kislotali muhitda qizdirilganda reaksiyaga kirishib, oksamid va suv hosil qiladi:

HOOC−COOH+2NHA3⟶HA2NOC−CONHA2+2HA2O

Harorat yetarli boʻlmaganda reaksiya boshqacha kechishi mumkin:

HOOC−COOH+2NHA3⟶HA4NOOC−COONHA4

bunda eritmada oksamid oʻrniga ammoniy oksalat hosil boʻladi.

Shuningdek, fosfor pentaxlorid bilan reaksiyada oksalat kislotasining dixlorangidridi vodorod xlorid va fosfor oksixloridi hosil boʻladi:

HOOC−COOH+2PClA5⟶OClC−CClO+2HCl+2POClA3.


Qoʻllanilishi

Laboratoriyalarda oksalat kislotasidan vodorod xlorid va vodorod yodid olish uchun foydalaniladi:

HA2CA2OA4+ClA2⟶2HCl↑+2COA2↑,
HA2CA2OA4+IA2⟶2HI↑+2COA2↑.

Oksalat kislotasi laboratoriya sharoitida xlor dioksidini sintez qilish uchun ham ishlatiladi:

2KClOA3+HA2CA2OA4⟶KA2COA3+2ClOA2↑+COA2↑+HA2O.

Oksalat kislotasi va oksalatlar toʻqimachilik va charm sanoatida mordant (boʻyoqni mustahkamlovchi modda)sifatida ishlatiladi. Ular anodlash vannalarida metall qoplamalar, jumladan, alyuminiy, titan va qalay qoplamalarini hosil qilishda qoʻllanadi.

Oksalat kislotasi va oksalatlar reaktiv sifatida analitik va organik kimyoda qoʻllanadi. Xususan, oksalat kislotasi oksidlanish-qaytarilish va kislota-asos titrlash usullaridaishlatiladi, chunki u aniq H2C2O4·2H2O formulali digidrat holatida barqaror saqlanadi. Shu xususiyati tufayli oksalat kislotasidan birlamchi standartlar tayyorlashda foydalaniladi.

tayyorlash uchun foydalaniladi. Metallardagi zang va oksid pardalarini ketkazuvchi vositalar tarkibiga kiradi.

Oksalat kislotasi lantanoidlarkimyosida muhim reaktiv hisoblanadi. Lantanoidlarning gidratlangan oksalatlari kuchli kislotali eritmalarda boshqa elementlar aralashmalaridan deyarli xoli, zich kristall tuzilishga ega va oson filtrlanadigan suspenziyaholida oson choʻkmaga tushadi:

2LnA3++3HA2CA2OA4⟶LnA2(CA2OA4)A3+6HA+.

Piroliz natijasida ushbu oksalatlardan metall oksidlari hosil boʻladi.

Murakkab efirlar — oksalat kislotasining dialkiloksalatlari, asosan dietiloksalat va dibutiloksalat — sellyulozauchun erituvchi sifatida ishlatiladi. Oksalat kislotasining ayrim murakkab efirlari va almashingan fenollar guruhidagi birikmalar xemilyuminessent reaktivlar sifatida qoʻllanadi.

Oksalat kislotasi asalarichilikda asalarilarni Varroa parazit kanasidan himoya qilish uchun ishlatiladi.

Muomala qilish xususiyatlari va fiziologik taʼsiri

Oksalat kislotasi va uning tuzlari yuqori konsentratsiyalarda zaharli. Ayrim oksalatlar, xususan, kalsiy oksalat va magniy oksalatsuvda juda kam eriydi va buyrak jomlarida turli oʻlchamdagi konkrementlar (qum va toshlar) koʻrinishida choʻkadi; baʼzan gʻayrioddiy shakldagi toshlar (jumladan, «marjonsimon buyrak toshlari») hosil qiladi

Ruxsat etilgan eng yuqori konsentratsiya maishiy-xoʻjalik ehtiyojlari uchun ishlatiladigan suv havzalarida — 0,5 mg/dm³. Zararli taʼsirni belgilovchi koʻrsatkich — umumiy sanitariya koʻrsatkichidir.

Oksalat kislotasi teriga tekkanida yoki ichga qabul qilinganda kuyishga sabab boʻladi.

U mutagen ham, kanserogenham emas. Changini nafas orqali yutish xavfli; u biologik toʻqimalarga, xususan, shilliq pardalarga va yuqori nafas yoʻllariga nihoyatda kuchli shikast yetkazadi. Sof holda ichga yutilganda xavflidir. Modda kimyoviy kuyishlarga olib kelishi mumkin, agar u teriga tegsa yoki koʻzga tushsa. Belgilari — achishish hissi, yoʻtal, xirillash, laringit, hansirash, spazm, yalligʻlanish va hiqildoq shishi, bronxlarning yalligʻlanishi va shishi, pnevmonit, oʻpka shishi.

Odamlarda oksalat kislotasining ogʻiz orqali qabul qilingandagi eng kichik oʻlimga olib keluvchi dozasi (LDLo) 140—150 mg/kg.

Odam uchun oʻlimga olib keluvchi ogʻiz orqali qabul qilingan doza 15 dan 30 grammgacha ekani qayd etilgan.

Oksalat kislotasining zaharli taʼsiri uning buyrak yetishmovchiliginikeltirib chiqarishi bilan bogʻliq. Bunga buyraklarda qattiq, deyarli erimaydigan kalsiy oksalatchoʻkishi sabab boʻladi; u buyrak toshlarining asosiy tarkibiy qismidir.

Oksalat kislotasi boʻgʻimlarda shunga oʻxshash choʻkmalar hosil boʻlishi tufayli ogʻriq ham keltirib chiqarishi mumkin (bu holat podagragaoʻxshaydi). Katta miqdorda etilenglikol ichga qabul qilinsa, organizmda uning metaboliti sifatida oksalat kislotasi hosil boʻladi; bu esa oʻtkir buyrak yetishmovchiligini keltirib chiqarishi mumkin.

Adabiyotlar