
Fenollar — organik birikmalarning aromatik qatoriga mansub vakillari bo‘lib, ularning molekulalarida gidroksil guruhlari (−OH) uglerod atomlari bilan bog‘langan, bu atomlar esa aromatik halqa tarkibiga kiradi.
Tasniflanishi
Aromatik yadrolar (benzol halqalari) soniga ko‘ra fenollar (1 ta benzol halqasi), naftollar (2 ta halqa), antrollar (3 ta halqa), fenantrollar (3 ta halqa) va benzotetrollar (4 ta halqa) farqlanadi.
OH guruhlari soniga ko‘ra quyidagi turlarga bo‘linadi:
- bir atomli fenollar (arenollar): fenol (C6H5OH) va uning gomologlari
- ikki atomli fenollar (arendiollar): pirokatexin, rezorsin, gidroxinon (mos ravishda 1,2-, 1,3- va 1,4-digidroksibenzollar)
- uch atomli fenollar (arentriollar): pirogalol, gidroksigidroxinon, floroglyutsin (mos ravishda 1,2,3-, 1,2,4- va 1,3,5-trigidroksibenzollar)
- ko‘p atomli fenollar
Izomeriya
Quyidagi 4 turdagi izomeriya farqlanadi:
- benzol halqasidagi o‘rinbosarlarning joylashuv izomeriyasi
- yon zanjir izomeriyasi (alkil radikalining tuzilishi va radikallar soni)
- sinflararo izomeriya (oddiy efirlar bilan)
- gidroksil guruhlarning o‘zaro joylashuv izomeriyasi
Elektron tuzilishi
Fenollar qutbli birikmalar (dipollar) hisoblanadi. Benzol halqasi dipolning manfiy qutbi, OH guruhi esa musbat qutbidir. Dipol momenti benzol halqasi tomon yo‘nalgan.

Ma’lumki, gidroksil guruhi I turdagi o‘rinbosar bo‘lib, benzol halqasida elektron zichligining ortishiga (ayniqsa orto- va para-holatlarda) yordam beradi. Buning sababi shundaki, OH guruhidagi kislorod atomining taqsimlanmagan elektron juftlaridan biri benzol halqasining π-tizimi bilan tutashadi. Kislorod atomidagi taqsimlanmagan elektron juftining benzol halqasi tomon siljishi O—H bog‘ining qutbliligini oshiradi. Shunday qilib, fenol molekulasidagi atomlar va atom guruhlari bir-biriga o‘zaro ta’sir ko‘rsatadi. Bu o‘zaro ta’sir fenolning xossalarida namoyon bo‘ladi.
Birinchidan, benzol yadrosining orto- va para-holatlarida vodorod atomlarining almashinishga moyilligi ortadi. Shu sababli almashinish reaksiyalarida odatda fenolning uchta o‘rinbosar tutgan hosilalari hosil bo‘ladi.
Ikkinchidan, benzol yadrosi ta’sirida O—H bog‘ining qutbliligi ortishi va vodorod atomida sezilarli musbat zaryad paydo bo‘lishi natijasida fenol molekulalari dissotsiatsiyalanadi va suvli eritmalarda bu jarayon kislotalarga xos tarzda kechadi.
Fenol kuchsiz kislota hisoblanadi. Fenollarning spirtlardan asosiy farqi shundaki, spirtlar noelektrolitlardir.
Fizik xossalari
Bir atomli fenollarning aksariyati normal sharoitda o‘ziga xos hidga ega, rangsiz kristall moddalar bo‘lib, ularning suyuqlanish harorati uncha yuqori emas. Fenollar suvda yomon eriydi, organik erituvchilarda esa yaxshi eriydi. Ular zaharli bo‘lib, havoda saqlanganda oksidlanish tufayli asta-sekin qorayadi. Fenol C6H5OH (karbol kislota) — rangsiz kristall modda. Havoda oksidlanib pushti rangga kiradi. Oddiy haroratda suvda cheklangan miqdorda eriydi, 66 °C dan yuqori haroratda esa suv bilan istalgan nisbatda aralashadi. Fenol zaharli modda bo‘lib, terini kuydiradi va antiseptik xususiyatga ega.
Tirik organizmlarda
Fenol guruhi standart aminokislota tirozinning yon guruhining oxirgi qismini tashkil qiladi, shu sababli deyarli har bir oqsil molekulasi tarkibida uchraydi.
Kimyoviy xossalari
1. Gidroksil guruhi ishtirokidagi reaksiyalar
Kislotali xossalari
- Suvli eritmalarda fenolyat-ionlar va musbat zaryadli ionlar, ya’ni vodorod ionlari hosil bo‘lishi bilan dissotsiatsiyalanishi;
- Fenolyatlar hosil qilib, ishqorlar bilan reaksiyaga kirishishi (spirtlardan farqli xususiyati);
- Faol metallar bilan reaksiyaga kirishib fenolyatlar hosil qilishi (2- va 3-reaksiyalarda hosil bo‘ladigan fenolyatlar kislotalar ta’sirida oson parchalanadi. Hatto karbonat kislota kabi kuchsiz kislota ham fenolyatlardan fenolni siqib chiqaradi. Demak, fenol karbonat kislotadan ham kuchsizroq kislotadir).
Fenolyatlar galogenli hosilalar bilan reaksiyaga kirishganda oddiy va murakkab efirlar hosil bo‘ladi.
2. Benzol halqasi ishtirokidagi reaksiyalar
Almashinish reaksiyalari
- Galogenlash (galogenlar bilan reaksiyaga kirishish)
- Nitrolash (nitrat kislota bilan reaksiyaga kirishish)
- Sulfolash (sulfat kislota bilan reaksiyaga kirishish)
Birikish reaksiyalari
- Gidrogenlash (vodorod yordamida qaytarib, siklogeksanolga aylantirish)
Fenollarga xos sifat reaksiyalari
Suvli eritmalarda bir atomli fenollar temir(III) xlorid bilan reaksiyaga kirishib, qizg‘ish-binafsha rangli kompleks fenolyatlar hosil qiladi (sifat reaksiyasi); eritmaga sianid kislotasi qo‘shilganda bu rang yo‘qoladi.
Olish usullari
1. Toshko‘mir smolasidan olish. Tarkibida fenol ham bo‘lgan toshko‘mir smolasi dastlab ishqor eritmasi bilan (fenolyatlar hosil bo‘ladi), keyin esa kislota bilan ishlov beriladi.
2. Arensulfokislotalarni ishqor bilan suyuqlantirish: C6H5-SO3Na + NaOH → C6H5-OH + Na2SO3
3. Galogenli hosilalarning, ya’ni aromatik uglevodorodlar hosilalarining ishqorlar bilan reaksiyaga kirishishi: C6H5-Cl + NaOH → C6H5-OH + NaCl
yoki suv bug‘i bilan: C6H5-Cl + H2O → C6H5-OH + HCl
Fenollarning qo‘llanilishi
Fenollar plastmassalar, bo‘yoqlar, portlovchi moddalar, rezina, dori vositalari, yuvish vositalari, zaharli kimyoviy moddalar, yoqilg‘i va boshqa mahsulotlarni ishlab chiqarishda keng qo‘llaniladi. Fenollar, asosan, turli fenol-aldegid smolalar, poliamidlar, poliarilatlar, poliarilensulfonlar, polikarbonatlar, epoksid smolalar, antioksidantlar, bakteritsidlar va pestitsidlar (masalan, nitrafen) ishlab chiqarishda ishlatiladi. Alkilfenollar sirt-faol moddalar, stabilizatorlar va yoqilg‘iga qo‘shiladigan prisadkalar tayyorlashda qo‘llaniladi. Ikki atomli fenollar va ularning hosilalari charm hamda mo‘ynani oshlash vositalari, rezina va kauchuklarning modifikatorlari hamda stabilizatorlari tarkibiga kiradi, shuningdek, kino va fotomateriallarga ishlov berishda ishlatiladi. Tibbiyotda fenollar va ularning hosilalaridan mikroblarga qarshi (fenol, rezorsin), yallig‘lanishga qarshi (salol, osarsol), spazmolitik (adrenalin, papaverin), isitma tushiruvchi (aspirin, salitsil kislota), ich suruvchi (fenolftalein), ), adrenomimetik ( (mezaton), burishtiruvchi (taninlar) va boshqa dori vositalari, shuningdek, E vitamini va P vitamini.
Adabiyotlar
Sinovich A. D., Pavlov G. P. Fenollar // Kimyo ensiklopediyasi : 5 jild. / Bosh muharrir N. S. Zefirov. — M.: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1998. — J. 5: Triptofan — Yatrokimyo. — 783 b. — 10 000 nusxa — ISBN 5-85270-310-9.