| Laym kasalligi | |
|---|---|
| Voyaga yetgan urgʻochi qora oyoqli kananing (Ixodes scapularis) — Laym kasalligini tarqatuvchi turlardan biri | |
| XKT-11 | 1C1G |
| XKT-10 | A69.2 |
| XKT-10-KM | A69.20 va A69.2 |
| XKT-9 | 088.81 |
| XKT-9-KM | 088.81 |
| DiseasesDB | 1531 |
| MedlinePlus | 001319 |
| eMedicine | med/1346 |
| MeSH | D008193 |
Kana borreliozi (ingliz tilidan tarjima qilingan adabiyotlarda qoʻllanadigan yangiroq nomi — Laym kasalligi yoki Laym borreliozi) — transmissiv yuqumli kasallik boʻlib, uni spiroxetalar guruhiga mansub borreliyalar keltirib chiqaradi (Borrelia). Qoʻzgʻatuvchilar kasallangan iksod kanalari chaqishi natijasida odam qoniga oʻtadi; bu kanalar Ixodes turkumining bir necha turiga mansub. Kasallikni kiyik qonxoʻrlari ham tarqatadi. XIX–XX asrlarda Rossiyada Borrelia persica[Vikimaʼlumotlar] qoʻzgʻatuvchi va argas kanasi tashuvchi boʻlgan borrelioz «oʻroqchilar isitmasi/kasalligi», «pichan oʻruvchilar kasalligi/isitmasi» deb ham atalgan (yaʼni pichan oʻruvchi yozgi oʻrim-yigʻim mavsumida pichan gʻaramida tunaganidan keyin yuqtirishi mumkin boʻlgan kasallik).
Laym kasalligi kana chaqishi orqali yuqadigan kasalliklar orasida eng keng tarqalganidir. Rossiya hududida kana borreliozi hamma joyda uchraydi. Rossiyada kana borreliozining dunyodagi eng katta tarqalish hududi mavjud: uning tabiiy oʻchoqlari gʻarbda Kaliningraddan sharqda Saxalingacha choʻzilgan.
Kasallikning klinik belgilari juda xilma-xil. Dastlab isitma, bosh ogʻrigʻi, charchoq va kana yopishgan joyda oʻziga xos teri toshmasi — koʻchib yuruvchi eritema — kuzatilishi mumkin. Ayrim hollarda irsiy moyillik boʻlsa, patologik jarayonga boʻgʻimlar, yurak, nerv tizimi, koʻzlar ham jalb etiladi.
Koʻp hollarda kasallik antibiotiklar yordamida davolanadi. Kasallikning natijasi koʻp jihatdan tashxisni oʻz vaqtida va toʻgʻri qoʻyish, shuningdek, infeksiyani davolashni erta boshlashga bogʻliq.
Laym kasalligidan keyingi sindrom yoki surunkali Laym kasalligi deb ataladigan holatning mavjudligi bahsli masaladir. Mutaxassislar bunday tashxisni notoʻgʻri yoki asossiz deb hisoblaydi: ayrim bemorlarda kasallik qoʻzgʻatuvchisi organizmda boʻlmasa-da, Laym kasalligiga oʻxshash alomatlar kuzatiladi. Masalan, AQSH Sogʻliqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar vazirliginingning quyi qoʻmitalaridan biri bunday holatlar uchun «Laym kasalligining davomli alomatlari» atamasini taklif qilgan. «Surunkali Laym kasalligi» (Rossiyada «surunkali borrelioz») tashxisini bemorlarga koʻpincha muqobil tibbiyot bilan shugʻullanadigan, shifokor boʻlmagan shaxslar yoki yuqumli kasalliklarni davolash huquqiga ega boʻlmagan tibbiy maʼlumotli kishilar qoʻyadi.
Kasallikni oʻrganish tarixi
Tizimli kana borreliozi haqida ilk xabarlar 1975-yilda AQSHda paydo boʻlgan. Oʻsha yilning 1-noyabr kuni Konnektikut shtatidagi kichik Old-Laym shaharchasida (kasallik nomi shundan olingan) ushbu holatlar qayd etilgan. Sogʻliqni saqlash departamentiga farzandlariga «yuvenil revmatoid artrit» tashxisi qoʻyilgan ikki ayol murojaat qilgan. Xuddi shu tashxis bir necha katta yoshli kishiga ham qoʻyilgan. Kasalliklarni nazorat qilish markazining revmatologiya boʻlimida Allen Stir[inglizcha] (inglizcha Allen Steere) boshchiligidagi shifokorlar guruhi oʻtkazgan tadqiqotlarda kasallik kana chaqqanidan keyin yuzaga kelishi, artrit esa koʻpincha koʻchib yuruvchi halqasimon eritema bilan birga kuzatilishi aniqlangan.
Yuvenil revmatoid artrit bilan kasallanish koʻrsatkichi 1 dan 15 gacha boʻlib, bu har 100 000 nafar bolaga (16 yoshgacha) nisbatan hisoblanadi. Turli mamlakatlarda yuvenil revmatoid artritning tarqalishi 0,05–0,6 % ni tashkil etadi. A. Stir Konnektikut shtatida kasallangan bolalar soni bu koʻrsatkichdan 100 baravar yuqori ekanini qayd etgan.
Kasallik qoʻzgʻatuvchisining asosiy tashuvchisi — iksod kanasining Ixodes damini turi — 1977-yilda aniqlangan. 1982-yilda Villi Burgdorfer (inglizcha Willy Burgdorfer) kanalar ichidan birinchi marta Borrelia turkumiga mansub spiroxetaga oʻxshash mikroorganizmlarni ajratib olgan. Keyinchalik ularga Borrelia burgdorferi nomi berilgan. Amerikalik tadqiqotchilar bu mikroorganizmni borreliozga chalingan bemorlarning qoni va orqa miya suyuqligida aniqlashgan; ayrim bemorlarda esa antitanalar ham topilgan. Ular B. burgdorferiga qarshi hosil boʻlgan. Bu maʼlumotlar Laym kasalligining etiologiyasini va epidemiologiyasini toʻliq ochib berishga imkon yaratdi. Hozir Laym kasalligi AQSHning 25 ta shtatida qayd etilgan. Tizimli kana borrelioziga oʻxshash klinik belgilar Boltiqboʻyi mamlakatlarida, Rossiyaning shimoli-gʻarbiy, markaziy va janubiy hududlarida, shuningdek Uraloldida, Uralda, Gʻarbiy Sibirda va Uzoq Sharqda kuzatilgan. Soʻnggi yillarda Yevropaning bir qator mamlakatlarida Laym borreliozi holatlari haqida xabarlar chop etilmoqda.
60 % gacha qismi Borrelia burgdorferi genomiga tegishli boʻlgan DNK Etsi — taxminan 5300 yil oldin Alp togʻlarida halok boʻlgan inson qoldiqlaridan olingan namunada aniqlangan.
SSSRda borrelioz ilk marta serologik usulda 1985-yilda N. F. Gamaleya nomidagi epidemiologiya va mikrobiologiya ilmiy-tadqiqot instituti tomonidan aniqlangan. 1991-yilda iksod kanalar orqali yuqadigan borreliozlar (IKB) mamlakat hududida rasmiy roʻyxatga olinadigan kasalliklar davlat roʻyxatiga kiritilgan.
Kana borreliozi haqidagi afsonalar
Bir qator tadqiqotchilar 1975-yildan beri AQSH shimoli-sharqida markazi Plam oroli atrofida boʻlgan hududda Laym kasalligining tarqalishini ushbu oroldagi harbiy poligon bilan bogʻlaydi. Ularning fikricha, AQSH harbiylari u yerda Uchinchi reyxdan olib kelingan mutaxassislar yordamida biologik tajribalar oʻtkazgan.
Tasnifi
Kasallik shakllari: yashirin (latent) va yaqqol namoyon boʻladigan (manifest).
- Kechishiga koʻra:
- oʻtkir;
- oʻtkir osti;
- Klinik belgilariga koʻra:
- Oʻtkir va oʻtkir osti kechishi
- eritemali shakl
- eritemasiz shakl
- asosan nerv tizimi, yurak va boʻgʻimlar zararlanishi bilan
- asosan nerv tizimi, boʻgʻimlar, teri va yurak zararlanishi bilan
- Oʻtkir va oʻtkir osti kechishi
- Ogʻirlik darajasiga koʻra:
- ogʻir
- oʻrtacha ogʻirlikdagi
- yengil
- Infeksiyalanganlik belgilariga koʻra:
- seronegativ
- seropozitiv
Yashirin shakl laboratoriya tekshiruvlari bilan tashxis tasdiqlanib, kasallikning hech qanday belgisi boʻlmaganda aniqlanadi.
Kechishiga koʻra: oʻtkir kechish — kasallik 3 oygacha davom etadi; oʻtkir osti kechish — 3 oy va undan koʻproq davom etadi.
Oʻtkir va oʻtkir osti kechishda klinik belgilariga koʻra quyidagilar ajratiladi: eritemali shakl — kana chaqqan joyda teri eritemasi paydo boʻlganda; eritemasiz shakl esa isitma, intoksikatsiya bilan kechib, eritema boʻlmasligi mumkin. Har ikki shaklda ham nerv tizimi, yurak, boʻgʻimlar zararlanishi belgilari kuzatilishi mumkin.
Epidemiologiyasi


Tabiatda koʻplab umurtqali hayvonlar Laym kasalligi qoʻzgʻatuvchisining tabiiy xoʻjayinlari hisoblanadi: oq dumli bugʻular (Amerikada), kemiruvchilar, itlar, qoʻylar, qushlar, qoramollar. Borreliyalarning asosiy tashuvchilari — qonsoʻrar pashshalar va iksod kanalar: Ixodes damini — AQSHda, Ixodes ricinus, Ixodes persulcatus — Yevropada. sutemizuvchilar toʻqimalarida spiroxetalarni aniqlash juda qiyin. Bu mikroorganizm juda mayda boʻlishidan tashqari, sporasimon shakllar hosil qiladi va odatda toʻqimalarda nihoyatda oz miqdorda uchraydi. B. burgdorferini aniqlashning eng ishonchli usuli — namunaga borreliyalarga xos, antitanalarni fluoressin bilan belgilab ishlov berishdir. Ushbu usul yordamida borreliyalar turli sutemizuvchilarning koʻzlari, buyraklari, talogʻi, jigari, moyaklari va miyasida, shuningdek, chumchuqsimonlar turkumiga mansub ayrim qushlarda topilgan (tizimli kana borreliozining geografik tarqalishiga qaraganda, borreliyalarni ularga yopishgan kasallangan kanalar bilan birga koʻchib yuruvchi qushlar tarqatadi). Laym kasalligi kuchli endemik boʻlgan hududlarda borreliyalar kanalarning 90 % gacha qismining ovqat hazm qilish tizimida aniqlanadi, jumladan Ixodes turkumi vakillarida ham. Biroq ularning juda oz qismidagina borreliyalar soʻlak bezlari.
da aniqlanadi. Turli qitʼalarda kasallikni turli kana turlari tarqatadi: AQSHda — Ixodes scapularis va Ixodes pacificus, Yevropada — Ixodes ricinus (eng keng tarqalgan tur) hamda Ixodes persulcatus. Kana chaqqanidan soʻng borreliyani yuqtirish vaqti turga bogʻliq: Shimoliy Amerika turlarida taxminan 36 soat, Yevropada koʻp uchraydigan Ixodes ricinus turida esa 24 soat yoki undan kam.
Aynan kanalar B. burgdorferining asosiy rezervuari hisoblanadi, chunki ularda infeksiya butun umr saqlanadi va ular uni transovarial yoʻl bilan avlodiga oʻtkazishi mumkin. Kanalar moʻtadil iqlimli hududlarda, ayniqsa aralash oʻrmonlarda keng tarqalgan. . Hayot sikli Ixodes damini turida odatda 2 yil davom etadi. Voyaga yetgan kanalarni butalar ustida, yerdan taxminan bir metr balandlikda uchratish mumkin; u yerdan ular yirik sutemizuvchilarga oʻtadi. Faqat urgʻochi kanalar qishlaydi, erkaklari juftlashganidan koʻp oʻtmay nobud boʻladi.
Borreliyalar inson organizmiga faqat kana soʻlagi orqali, kana tanaga yopishib qon soʻrayotganida tushgani sababli odamlar nisbatan kam zararlanadi. Laym kasalligi har qanday jins va yoshdagi odamlarda bir xil uchraydi. Bir qancha tadqiqotlarda homiladorlik vaqtida B. burgdorferi bilan zararlangan onalarning homilasida oʻz-oʻzidan homila tushishi va tugʻma yurak nuqsonlari kuzatilgani haqida xabar berilgan. Borreliyalarning homilaning turli aʼzolarida (bosh miya, jigar, buyraklarda) topilishi qoʻzgʻatuvchining yoʻldosh orqali oʻtishini koʻrsatadi. Biroq bu holatlarning birortasida ham zararlangan toʻqimalarda yalligʻlanish reaksiyasi belgilari boʻlmagan. Shu bois spiroxetalarning mavjudligi bilan homila uchun noxush oqibat oʻrtasida sababiy bogʻliqlik borligi haqida qatʼiy xulosa qilish mumkin emas. Hozircha tugʻma Laym borreliozining mavjudligi bahsli boʻlib qolayotgan boʻlsa-da, B. burgdorferi bilan kasallangan homilador ayollar albatta antibiotiklar bilan davolanishi kerak. Tizimli kana borreliozi bahor-yoz mavsumiyligi (may–sentabr) bilan tavsiflanadi; bu kanalarning eng faol davriga toʻgʻri keladi. Uy hayvonlari boqadigan kishilarning zararlanish xavfi ortadi. Tizimli kana borreliozining geografik tarqalishi kana ensefaliti tarqalish hududiga oʻxshaydi, shu bois ikkala qoʻzgʻatuvchi bir paytda yuqishi va aralash infeksiya rivojlanishi mumkin.
Sichqonlarda oʻtkazilgan tajribalarda soʻlagida borreliyalar boʻlgan Yevropa I. ricinus kanasining nimfasi chaqqanidan keyin, kana taxminan 16 soatdan soʻng yoki 28 soatdan soʻng olib tashlanganidan qatʼi nazar, holatlarning qariyb yarmida zararlanish sodir boʻlgan. Kana chaqqanidan 47 soat oʻtgach olib tashlangan barcha holatlarda infeksiya yuqishi kuzatilgan. Kanani olib tashlash usuli, shu jumladan uni ezib yuborish ham zararlanish ehtimoliga taʼsir qilmagan. Boshqacha aytganda, kasallangan kana chaqqanidan keyingi zararlanish ehtimoli faqat chaqishdan soʻng oʻtgan vaqtga bogʻliq. Shuning uchun yopishib olgan kanani imkon qadar tezroq, mavjud har qanday usul bilan olib tashlash kerak; maxsus asbob boʻlmasa, buni yalang qoʻl bilan ham qilish mumkin.
Kana chaqqanidan 24 yoki 48 soat ichida olib tashlansa, infeksiya xavfi past yoki umuman yoʻq degan fikr keng tarqalgan, ammo bu haqiqatga toʻgʻri kelmaydi. 2014-yil holatiga koʻra, kana chaqqanidan soʻng borreliya yuqishi uchun zarur boʻlgan eng qisqa vaqt hali aniqlanmagan edi. 16 soatdan kam muddat hech qachon oʻrganilmagan va bu zararlanish boʻlmasligiga kafolat bermaydi.
| Koʻrsatkich | 2010 | 2011 | 2012 | 2013 | 2014 | 2015 | 2016 | 2017 | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Kana chaqqanidan keyin murojaat qilganlar soni, kishi | 455 000 | 570 000 | 510 267 | 410 000 | 440 000 | 536 756 | 467 965 | 508 123 | |
| Borrelioz aniqlanganlar soni, kishi | 9 957 | 8 350 | 7 000 | 7 359 | 6 103 | 6 141 | |||
| Kana chaqqanlar umumiy sonida borrelioz yuqtirganlar ulushi, % | 1,74 | 1,63 | 1,70 | 1,37 | 1,30 | 1,20 |

Yaqin vaqtgacha Laym kasalligining qoʻzgʻatuvchisi borreliyalarning faqat bitta turi — Borrelia burgdorferi ekani hisoblangan. Biroq turli tabiiy oʻchoqlardan ajratib olingan borreliyalar izolyatlarining oqsil tarkibidagi ayrim farqlar dastlab Laym borreliozi etiologik jihatdan bir xil emasligini taxmin qilishga asos boʻlgan.B. burgdorferi moʻtadil iqlim mintaqasida keng tarqalgan. Gram usuli boʻyicha boʻyalganida spiroxeta qizil rang oladi (grammanfiy bakteriya). Anilin boʻyoqlari bilan treponemalarga qaraganda kuchliroq, boshqa borreliyalarga nisbatan esa biroz kuchsizroq boʻyaladi. Boshqa borreliya turlari kabi modifikatsiyalangan Kelli muhitida (selektiv BSK-K5 muhiti) oʻstiriladi. Uning xivchinlari bor, ayrim shtammlarda ularning soni farqlanadi. Borreliyalar koʻp tarkibiy qismli suyuq oziqa muhitida oʻstiriladi. Spiroxetalarning kichik diametri ularga aksariyat bakterial filtrlardan oʻtish imkonini beradi. B. burgdorferi hujayra membranasi bilan oʻralgan plazmatik silindrdan iborat; membranada issiqqa chidamli lipopolisaxarid mavjud. Laym kasalligi qoʻzgʻatuvchisining oʻsishi uchun maqbul harorat 33° dan 37 °C gacha.
Spiroxeta Borrelia burgdorferi shaklan shtoporga oʻxshash, burama spiral boʻlib, sitoplazma atrofida joylashgan oʻq ipidan iborat. Uning uzunligi 11 dan 25 mkm gacha, kengligi 0,18–0,25 mkm; oʻlchamlari xoʻjayin organizm va oʻstirish sharoitiga qarab oʻzgaradi. Buramlari notekis, tirik holda kuzatilganida sekin aylanma harakatlar qiladi. Oʻngga ham, chapga ham aylanuvchi shakllari topilgan (ularning patogenetik ahamiyati hozirgacha nomaʼlum). Morfologik jihatdan bu spiroxetalar treponemalarga koʻproq oʻxshaydi, biroq ulardan yirikroq. Ularning Osp A, Osp B va Osp C yuzaki antigen guruhlari bor; ayrim shtammlar oʻrtasidagi farqlar ham shu antigenlarga bogʻliq.
Hozirgi vaqtda 10 dan ortiq genom guruhi ajratilgan boʻlib, ular Borrelia burgdorferi sensu lato majmuasiga kiradi va Yer yuzida notekis tarqalgan. Yevrosiyoda B. burgdorferi sensu stricto, B. garinii, B. garinii (NT29 turi), B. afzelii, B. valaisiana (VS116 guruhi), B. lusitaniae (PotiB2 guruhi), B. japonica, B. tanukii va B. turdae, Amerikada esa Borrelia burgdorferi s. s., B. andersonii (DN127 guruhi), 21038, CA55 va 25015 guruhlari aniqlangan. Yaponiyada topilgan B. japonica esa, aftidan, odamlar uchun patogen emas. Shuni taʼkidlash kerakki, VS116 guruhining (B. valaisiana) patogenlik salohiyati ham hozircha nomaʼlum. Soʻnggi yillardagi tadqiqotlar va klinik kuzatuvlar borreliya turiga qarab bemorning qaysi aʼzolari zararlanishi farqlanishi mumkinligini koʻrsatmoqda. Masalan, B. garinii va nevrologik koʻrinishlar, B. burgdorferi s. s. va Laym artriti, B. afzelii va surunkali atrofik dermatit oʻrtasida bogʻliqlik mavjudligi haqida maʼlumotlar olingan. Shunday qilib, bu infeksiya tarqalgan hududning turli joylaridagi bemorlarda Laym kasalligining klinik manzarasidagi farqlar B. burgdorferi sensu lato majmuasining genetik xilma-xilligiga bogʻliq boʻlishi mumkin. Ushbu barcha maʼlumotlarni hisobga olib, hozir «Laym kasalligi» deganda etiologik jihatdan mustaqil iksod kana borreliozlarining butun guruhi tushuniladi.
Patogenezi
Kana soʻlagi orqali tizimli kana borreliozining qoʻzgʻatuvchisi inson organizmiga kiradi. Kana yopishgan joydagi terida koʻchib yuruvchi eritema (lotincha erythema migrans) rivojlanadi. Qoʻzgʻatuvchi kirgan joyidan limfa va qon oqimi bilan ichki aʼzolarga, boʻgʻimlarga, limfatik tuzilmalarga tarqaladi; shuningdek, nerv atrofidagi (perinevral), keyinchalik yuqoriga yoʻnalgan (rostral) yoʻl bilan tarqalib, miya pardalarini yalligʻlanish jarayoniga jalb qiladi. Borreliyalar nobud boʻlganida endotoksin ajratib chiqaradi va u immunopatologik reaksiyalar zanjirini keltirib chiqaradi.
Qoʻzgʻatuvchi turli aʼzo va toʻqimalarga tushganida immun tizimi faol qoʻzgʻaladi, natijada umumiy va mahalliy gumoral hamda hujayraviy ortiqcha immun javobi yuzaga keladi. Kasallikning ushbu bosqichida IgM, keyin esa IgG antitanalari borreliyalarning xivchin antigeniga (41 kDa massali) javoban ishlab chiqariladi. Patogenezdagi muhim immunogenlar — asosan Yevropa shtammlariga xos yuzaki Osp C oqsillardir. Kasallik kuchayganda (davolash oʻtkazilmaganda yoki yetarli boʻlmaganda) spiroxeta antigenlariga qarshi antitanalar doirasi (jumladan, polipeptidlarga — 16 dan 93 kDa gacha) kengayadi. Bu IgM va IgG ning uzoq muddat ishlab chiqarilishiga olib keladi. Shuningdek, qonda aylanib yuruvchi immun komplekslar soni ortadi.
Zararlangan toʻqimalarda ham immun komplekslar hosil boʻlib, ular yalligʻlanishning asosiy omillarini — leykotsitlarni jalb qiluvchi signallarning hosil boʻlishini va fagotsitozni faollashtiradi. Teri, teriosti yogʻ toʻqimasi, limfa tugunlari, taloq, miya hamda periferik gangliylarda limfoplazmatik infiltratlar (hujayralar toʻplanishi) aniqlanishi oʻziga xos xususiyatdir.
Kasallik rivojlangan sari hujayraviy immun javobi shakllanadi. Bunda mononuklear hujayralarning eng kuchli reaksiyasi «nishon» toʻqimalarda kuzatiladi. T-xelperlar va T-supressorlar darajasi, shuningdek, qon limfotsitlarining stimulyatsiya indeksi oshadi. Immun tizimining hujayraviy boʻgʻinidagi oʻzgarish darajasi kasallik kechishining ogʻirligiga bogʻliqligi aniqlangan.
Artritlar patogenezida borreliyalar tarkibidagi liposaxaridlar muhim rol oʻynaydi va monotsit-makrofag qatori hujayralari tomonidan interleykin-1 ishlab chiqarilishini ragʻbatlantiradi. Bu jarayonda ayrim T-limfotsitlar, B-limfotsitlar va boshqa hujayralar ham qatnashadi. Interleykin-1 esa sinovial toʻqimada prostaglandinlar va kollagenaza ajralishini kuchaytirib, boʻgʻimlarda yalligʻlanishni faollashtiradi. Bu esa suyak rezorbsiyasi va togʻay yemirilishiga olib keladi hamda pannus.
hosil boʻlishini ragʻbatlantiradi. Boʻgʻimlarning sinovial pardasi, derma, buyraklar va miokardda spiroxeta antigenlarini saqlovchi xos immun komplekslarning yigʻilishi bilan bogʻliq jarayonlar katta ahamiyatga ega. Immun komplekslar toʻplanishi neytrofillarni jalb qiladi. Ular yalligʻlanish mediatorlari, biologik faol moddalar va fermentlar ishlab chiqarib, toʻqimalarda yalligʻlanish hamda distrofik oʻzgarishlarni keltirib chiqaradi. Qoʻzgʻatuvchi organizmda uzoq vaqt (10 yildan ortiq), ehtimol limfa tizimida saqlanishi mumkin; buning sabablari nomaʼlum.
Nisbatan kech va kuchsiz namoyon boʻladigan borreliyemiya bilan bogʻliq sust immun javobi, autoimmun reaksiyalarning rivojlanishi hamda qoʻzgʻatuvchining hujayra ichida uzoq saqlanishi infeksiyaning surunkalashishidagi asosiy sabablardan hisoblanadi.
- Tugʻma Laym borreliozi
Boshqa spiroxetozlarda boʻlgani kabi, Laym kasalligida ham immunitet steril boʻlmaydi. Kasallikdan tuzalgan kishi 5–7 yildan keyin yana zararlanishi mumkin.
Belgilari




Inkubatsiya davri — infeksiya yuqishi bilan alomatlar namoyon boʻlishi orasidagi davr boʻlib, odatda 1–2 hafta davom etadi. Ammo bu muddat ancha qisqa (bir necha kun) yoki uzoq (bir necha oydan bir necha yilgacha) boʻlishi ham mumkin. Alomatlar odatda maydan sentabrgacha namoyon boʻladi, chunki aynan shu vaqtda kanalarning nimfalari rivojlanadi va aksariyat zararlanishlarga sabab boʻladi. Alomatsiz infeksiyalanish ham uchraydi, biroq statistika boʻyicha uning ulushi 7 % dan kam, xususan AQSHda. Alomatsiz kechish esa Yevropa.
mamlakatlarida koʻproq uchraydi. Laym kasalligi ikki davrga boʻlinadi:
- Erta davr
- I bosqich
- II bosqich
- Kechki davr
- III bosqich
I bosqich
Birinchi bosqich oʻtkir yoki oʻtkir osti boshlanishi bilan tavsiflanadi. Ilk belgilari nospetsifik: titroq, tana haroratining koʻtarilishi, bosh ogʻrigʻi, mushaklarda ogʻriq, kuchli holsizlik va charchoq. Boʻyin mushaklarining qotib qolishi xosdir. Ayrim bemorlarda koʻngil aynishi va qusish, baʼzilarida kataral belgilar — tomoq qichishishi, quruq yoʻtal, tumov boʻlishi mumkin. Kana yopishgan joyda yoyilib boruvchi halqasimon qizarish — koʻchib yuruvchi halqasimon eritema paydo boʻladi; u bemorlarning 60–80 % ida uchraydi. Baʼzan eritema kasallikning birinchi belgisi boʻlib, umumiy infeksion sindromdan avval yuzaga keladi. Bunday hollarda bemorlar dastlab allergolog yoki dermatologga murojaat qiladi va ularga «kana chaqishiga allergik reaksiya» tashxisi qoʻyiladi. Dastlab chaqilgan joyda 1–7 kun ichida makula (dogʻ) yoki papula (boʻrtma) paydo boʻladi, keyin bir necha kun yoki hafta davomida qizarish har tomonga yoyilib (koʻchib) boradi. Uning chetlari toʻq qizil boʻlib, shikastlanmagan teridan biroz koʻtarilib turadi va halqa hosil qiladi, markazida esa eritema biroz oqaradi. Baʼzan koʻchib yuruvchi halqasimon eritemaga mahalliy limfadenopatiya (limfa tugunlarining kattalashishi) ham qoʻshiladi. Eritema odatda tuxumsimon yoki yumaloq boʻlib, diametri 10–20 mm, baʼzan 60 mm gacha yetadi. Bunday katta sohaning ichida alohida halqasimon elementlar ham boʻlishi mumkin. Ayrim bemorlarda zararlangan butun joy bir tekis qizargan boʻladi, boshqalarida esa eritema fonida vezikulalar va nekroz oʻchoqlari paydo boʻladi. Bemorlarning aksariyati eritema sohasida noqulaylikni bildiradi, kichikroq qismi esa kuchli achishish, qichishish va ogʻriqni sezadi.
Koʻchib yuruvchi halqasimon eritema koʻpincha oyoqlarda, kamroq hollarda tananing pastki qismida (qorin, bel), qoʻltiq osti va chov sohalarida hamda boʻyinda joylashadi. Ayrim bemorlarda kana yopishgan joyda terining birlamchi zararlanishi bilan birga, bir necha kun ichida koʻchib yuruvchi eritemaga oʻxshash koʻplab halqasimon toshmalar ham paydo boʻladi. Biroq ular odatda birlamchi oʻchoqdan kichikroq boʻladi. Kana yopishgan joyning izi bir necha hafta davomida qora qobiq yoki och qizil dogʻ koʻrinishida saqlanishi mumkin.
Boshqa teri belgilari ham uchraydi: yuzdagi urtikar toshma, eshakemi, vaqtinchalik kichik qizil nuqtasimon va halqasimon toshmalar, shuningdek, konyunktivit.
Bemorlarning taxminan 5–8 % ida oʻtkir davrdayoq bosh miyaning yumshoq pardalari zararlanishi belgilari kuzatiladi. Ular umumiy miya alomatlari (bosh ogʻrigʻi, koʻngil aynishi, takroriy qusish, giperesteziya, yorugʻlikdan qoʻrqish, meningeal belgilar) bilan namoyon boʻladi. Bunday bemorlarda lyumbal punksiya vaqtida orqa miya suyuqligi bosimining oshishi (250–300 mm suv ustuni), shuningdek, moʻtadil limfotsitar pleotsitoz, oqsil va glyukoza miqdorining koʻpayishi qayd etiladi. Ayrim hollarda orqa miya suyuqligi tarkibi oʻzgarmaydi; bu meningizm koʻrinishi deb baholanadi. Bemorlar koʻpincha mialgiya va artralgiya.
ni sezadi. Kasallikning oʻtkir davrida ayrim bemorlarda sariqliksiz gepatit belgilari yuzaga keladi. Ular anoreksiya, koʻngil aynishi, qusish, jigar sohasidagi ogʻriq va jigarning kattalashishi bilan namoyon boʻladi. Qon zardobida transaminazalar va laktatdegidrogenaza faolligi ortadi. Koʻchib yuruvchi halqasimon eritema kasallikning I bosqichidagi doimiy belgidir; oʻtkir davrdagi boshqa alomatlar esa oʻzgaruvchan va vaqtinchalik. Taxminan 20 % holatda teri belgilari Laym kasalligining I bosqichidagi yagona namoyon boʻlishdir. Ayrim bemorlarda eritema payqalmay qoladi yoki umuman boʻlmaydi. Bunday hollarda I bosqichda faqat isitma va umumiy yuqumli kasallik alomatlari kuzatiladi. 6–8 % holatda infeksiya subklinik kechib, kasallikning klinik belgilari boʻlmasligi mumkin.
Kasallik belgilarining boʻlmasligi keyinchalik II va III bosqichlar rivojlanmasligini anglatmaydi. Odatda birinchi bosqich 3 kundan 30 kungacha davom etadi. Birinchi bosqichdan keyin sogʻayish mumkin; mos antibakterial davolash oʻtkazilganda bu ehtimol sezilarli oshadi. Aks holda tana harorati meʼyorlashib, eritema yoʻqolsa ham, kasallik asta-sekin ikkinchi va uchinchi bosqichlarni oʻz ichiga olgan kechki davrga oʻtadi.
II bosqich
Ikkinchi bosqich qoʻzgʻatuvchining qon va limfa oqimi orqali organizmga tarqalishi bilan tavsiflanadi va hamma bemorda ham rivojlanmaydi. Uning boshlanish vaqti turlicha, lekin koʻpincha bemorlarning 10–15 % ida kasallik boshlanishidan 1–3 oy oʻtgach nevrologik va yurakka oid belgilar paydo boʻladi.
Nevrologik alomatlar orqa miya suyuqligida limfotsitar pleotsitoz bilan kechuvchi meningit yoki meningoensefalit, bosh miya nervlarining parezlari va periferik radikulopatiya shaklida namoyon boʻlishi mumkin. Bunday belgilar majmuasi Laym kasalligiga ancha xosdir. Pulsatsiyalanuvchi bosh ogʻrigʻi, ensa mushaklarining qotishi va fotofobiya bilan tavsiflanadi; isitma odatda boʻlmaydi. Bemorlarni, odatda, kuchli charchoq va holsizlik bezovta qiladi. Baʼzan uyqu, xotira va diqqat jamlashning oʻrtacha darajadagi buzilishlari, kuchli hissiy beqarorlik kuzatiladi. Bosh miya nervlaridan koʻpincha yuz nervi zararlanadi; biror kranial nervning alohida falajlanishi Laym kasalligining yagona belgisi boʻlishi ham mumkin. Ushbu kasallikda (sarkoidoz va Giyen–Barre sindromidagi kabi) yuz nervining ikki tomonlama falajlanishi qayd etiladi. Yuz nervi zararlanishi sezuvchanlik yoki eshitish buzilishisiz va koʻzdan yosh oqishisiz kechishi mumkin. Koʻzni harakatlantiruvchi, koʻruv va eshituv nervlarining nevriti ham kuzatilishi mumkin.
Antibakterial davolashsiz meningit bir necha haftadan bir necha oygacha davom etishi mumkin. Tizimli kana borreliozining oʻziga xos belgisi — meningit (meningoensefalit) bilan birga bosh miya nervlari nevriti va radikulonevritlarning uchrashidir. Yevropada nevrologik zararlanishlar orasida Bannvartning limfotsitar meningoradikulonevriti koʻproq uchraydi. Unda kuchli nerv ildizi ogʻriqlari (koʻproq boʻyin-koʻkrak radikulitlari), orqa miya suyuqligida seroz meningitni koʻrsatuvchi oʻzgarishlar kuzatiladi; biroq baʼzan meningeal belgilar kuchsiz namoyon boʻladi yoki boʻlmaydi.
Bolalarda odatda meningeal sindrom ustunlik qiladi, kattalarda esa periferik nerv tizimi koʻproq zararlanadi[manba 2569 kundan beri koʻrsatilmagan]. Laym kasalligiga chalingan bemorlarda nerv tizimining ogʻirroq va uzoq davom etadigan zararlanishlari: ensefalit, miyelit, xoreya va serebral ataksiya ham boʻlishi mumkin[manba 2569 kundan beri koʻrsatilmagan].
II bosqichda yurak-qon tomir tizimi ham zararlanadi, ammo bu nerv tizimi zararlanishiga qaraganda kamroq kuzatiladi va oʻziga xos belgilarga ega emas. Odatda koʻchib yuruvchi halqasimon eritemadan 1–3 oy oʻtgach, bemorlarning 4–10 % ida yurak faoliyati buzilishlari yuzaga keladi. Eng koʻp uchraydigan belgi — atrioventrikulyar blokada turidagi oʻtkazuvchanlik buzilishidir. Bunga toʻliq koʻndalang blokada ham kiradi; u kam uchrasa-da, tizimli kana borrelioziga xos namoyon boʻlishdir. Vaqtinchalik blokadani qisqa davom etgani uchun qayd etish ancha qiyin, ammo koʻchib yuruvchi halqasimon eritemasi boʻlgan barcha bemorlarda EKG olish maqsadga muvofiq. Chunki toʻliq koʻndalang blokadadan oldin odatda uncha ogʻir boʻlmagan ritm buzilishlari yuz beradi. Laym kasalligida perikardit va miokardit ham rivojlanishi mumkin. Bemorlar yurak urib ketishi, nafas qisishi, koʻkrakda siquvchi ogʻriq va bosh aylanishini sezadi. Baʼzan yurak zararlanishi EKGda faqat PQ intervalining uzayishi bilan namoyon boʻladi. Oʻtkazuvchanlik buzilishi odatda 2–3 haftada oʻz-oʻzidan oʻtib ketadi, biroq toʻliq atrioventrikulyar blokada kardiologlar va kardiojarrohlar.
aralashuvini talab qiladi. Laym kasalligining klinik manzarasini oʻrganishning dastlabki yillarida II bosqichga asosan nevrologik va yurakka oid belgilar xos deb hisoblangan. Ammo soʻnggi yillarda bu bosqich juda xilma-xil klinik koʻrinishlarga ega ekani toʻgʻrisida maʼlumotlar toʻplandi. Buning sababi — borreliyalar istalgan aʼzo va toʻqimaga kirib, bitta yoki bir nechta aʼzoni zararlashi mumkinligidir. Teri zararlanishi ikkilamchi halqasimon elementlar, kaftlarda kapillyaritga oʻxshash eritematoz toshma, diffuz eritema va urtikar toshmalar, terining yaxshi sifatli limfotsitomasi tarzida kechishi mumkin.
Koʻchib yuruvchi halqasimon eritema bilan bir qatorda terining yaxshi sifatli limfotsitomasi Laym kasalligining kam sonli oʻziga xos belgilaridan biri hisoblanadi. Klinik jihatdan terining yaxshi sifatli limfotsitomasi bitta infiltrat yoki tuguncha yoxud tarqalgan pilakchalar paydo boʻlishi bilan tavsiflanadi. Koʻpincha quloq yumshogʻi, sut bezlarining soʻrgʻichlari va areolalari zararlanadi; ular shishgan, toʻq malinarang boʻlib koʻrinadi va paypaslanganda biroz ogʻriydi. Yuz, jinsiy aʼzolar va chov sohalari ham zararlanadi. Kasallik bir necha oydan bir necha yilgacha toʻlqinsimon kechishi mumkin. U tizimli kana borreliozining boshqa har qanday belgisi bilan birga kuzatilishi mumkin.
Terining yaxshi sifatli limfotsitomasining klinik manzarasi Grossxanning tadqiqotlari tufayli yaxshi oʻrganilgan. U Laym kasalligi kashf etilishidan oldin ham ushbu holatning spiroxetalar bilan bogʻliq etiologiyasini isbotlagan. Laym kasalligining tarqalish bosqichida turli nospetsifik klinik belgilar ham kuzatiladi: konyunktivit, irit, xorioretinit, panoftalmit, angina, bronxit, gepatit, splenit, orxit, mikrogematuriya yoki proteinuriya, shuningdek, kuchli holsizlik va charchoq[manba 2569 kundan beri koʻrsatilmagan].
III bosqich
Uchinchi bosqich bemorlarning 10 % ida oʻtkir davrdan 6 oy — 2 yil oʻtib shakllanadi. Bu davrda boʻgʻimlar (surunkali Laym artriti), teri (atrofik akrodermatit) zararlanishi va rivojlanish muddati jihatidan neyrosifilisning uchlamchi davrini eslatuvchi surunkali nevrologik sindromlar eng yaxshi oʻrganilgan. Hozir etiologiyasi toʻliq aniqlanmagan ayrim kasalliklar borrelioz infeksiyasi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin deb taxmin qilinadi: progressiv ensefalopatiya, qaytalanuvchi meningit, koʻplab mononevritlar, ayrim psixozlar, tirishish holatlari, koʻndalang miyelit va miya tomirlari vaskuliti.
III bosqichda boʻgʻim zararlanishining 3 ta turi farqlanadi:
- artralgiyalar;
- xavfsiz sifatli qaytalanuvchi artrit;
- surunkali zoʻrayib boruvchi artrit.
Koʻchib yuruvchi artralgiya koʻp uchraydi — 20–50 % holatda. U mialgiya, ayniqsa boʻyin sohasida kuchli mushak ogʻrigʻi, shuningdek, tendovaginit, baʼzan esa tez oʻtib ketadigan monoartrit bilan kechadi. Hatto juda kuchli artralgiya bemorni harakatsizlantirib qoʻyganida ham, odatda, yalligʻlanishning obyektiv belgilari boʻlmaydi. Boʻgʻim ogʻrigʻi koʻpincha vaqti-vaqti bilan paydo boʻlib, bir necha kun davom etadi va holsizlik, charchoq hamda bosh ogʻrigʻi bilan birga kechadi. Juda kuchli boʻgʻim ogʻriqlari bir necha marta takrorlanishi mumkin, ammo oʻz-oʻzidan oʻtib ketadi.
Boʻgʻim zararlanishining ikkinchi turida artrit rivojlanadi; u koʻpincha vaqt jihatidan kana chaqishi yoki koʻchib yuruvchi teri eritemasi bilan bogʻliq boʻladi. Bemorlarni qorin ogʻrigʻi, bosh ogʻrigʻi bezovta qiladi, poliadenit aniqlanadi. Intoksikatsiyaning boshqa nospetsifik belgilari ham qayd etiladi. Bu turdagi boʻgʻim zararlanishi koʻchib yuruvchi teri eritemasi paydo boʻlganidan bir necha hafta yoki oy oʻtib rivojlanadi. Koʻpincha tizza boʻgʻimlari jalb etilgan asimmetrik mono-oligoartrit uchraydi; Beyker kistalari (ekssudativ yalligʻlanishda tizza boʻgʻimi xaltasining boʻrtib chiqishi) va mayda boʻgʻimlar zararlanishi kamroq xosdir. Boʻgʻim ogʻrigʻi 7–14 kundan bir necha haftagacha davom etishi, bir necha marta takrorlanishi mumkin. Qaytalanishlar orasidagi muddat bir necha haftadan bir necha oygacha boʻladi. Keyinchalik qaytalanishlar soni kamayadi, xurujlar tobora siyraklashib, oxir-oqibat butunlay toʻxtaydi. Infeksion-allergik tarzda kechadigan ushbu xavfsiz sifatli artrit 5 yildan ortiq davom etmaydi, deb hisoblanadi. Bemorlarning sezilarli qismida artrit atigi 1–2 marta kuzatilishi mumkin.
Boʻgʻim zararlanishining uchinchi turi — surunkali artrit — odatda barcha bemorlarda emas (10 %), balki vaqtinchalik oligoartrit yoki koʻchib yuruvchi poliartrit davridan soʻng rivojlanadi. Boʻgʻim sindromi surunkali tus olib, pannus (revmatoid artritdagi pannusga oʻxshash) va togʻay eroziyalari hosil boʻlishi bilan kechadi; morfologik jihatdan baʼzan revmatoid artritdan ajratib boʻlmaydi.
Surunkali Laym artritida faqat sinovial parda emas, boʻgʻimning boshqa tuzilmalari, jumladan, periartikulyar toʻqimalar ham zararlanadi (bursit, ligamentit, entezopatiya). Kechki bosqichlarda boʻgʻimlarda surunkali yalligʻlanishga xos oʻzgarishlar: osteoporoz, togʻayning yupqalashishi va yoʻqolishi, kortikal va chekka uzuralar (aʼzoning cheklangan qismining yoʻqolishi), kamroq hollarda degenerativ oʻzgarishlar — osteofitoz (suyak ustida boʻsh tuzilgan yosh massa hosil boʻlishi), subartikulyar skleroz kuzatiladi.
Laym artritining klinik kechishi revmatoid artrit, Bexterev kasalligi va boshqa seronegativ spondiloartritlarga oʻxshashi mumkin. Laym kasalligining kechki davrida klinik koʻrinishlar xilma-xilligi ancha kamayadi. Boʻgʻim zararlanishidan tashqari, nerv tizimining oʻziga xos zararlanishlari ham yetakchi hisoblanadi: surunkali ensefalomiyelit, spastik paraparez, ayrim xotira buzilishlari, demensiya, surunkali aksonal poliradikulopatiya.
Kechki davrdagi teri zararlanishiga atrofik akrodermatit va oʻchoqli sklerodermiya kiradi. Atrofik akrodermatit har qanday yoshda uchraydi. Kasallik sekin boshlanib, qoʻl-oyoqlarning yoziluvchi yuzalarida (tizzalar, tirsaklar, qoʻlning ustki qismi, oyoq tagi) koʻkimtir-qizil dogʻlar paydo boʻlishi bilan tavsiflanadi. Koʻpincha yalligʻlanish infiltratlari paydo boʻladi, shuningdek, qattiq fibroz tugunchalar, teri shishi va mahalliy limfadenopatiya kuzatilishi mumkin. Odatda qoʻl-oyoqlar zararlanadi, biroq gavdaning boshqa sohalari ham jarayonga qoʻshilishi mumkin. Yalligʻlanish (infiltrativ) bosqichi uzoq rivojlanib, koʻp yillar saqlanadi va sklerotik bosqichga oʻtadi. Bu bosqichda teri atrofiyalanib, gʻijimlangan papiros qogʻozini eslatadi. Bemorlarning bir qismida (1/3) bir vaqtning oʻzida suyaklar va boʻgʻimlar, 45 % ida esa sezgi, kamroq hollarda harakat buzilishlari kuzatiladi. Atrofik akrodermatit paydo boʻlishigacha boʻlgan yashirin davr 1 yildan 8 yilgacha va undan koʻproq davom etadi. Laym kasalligining birinchi bosqichidan soʻng ayrim tadqiqotchilar 2,5 yil va 10 yildan beri kasallangan atrofik akrodermatitli bemorlar terisidan qoʻzgʻatuvchini ajratib olgan.
Borrelioz infeksiyasi homiladorlikka salbiy taʼsir qiladi. Laym kasalligi bor ayollarda homiladorlik odatdagidek kechib, sogʻlom farzand tugʻilishi mumkin boʻlsa-da, tugʻma sifilisga oʻxshash tarzda homila bachadon ichida zararlanib, tugʻma borrelioz paydo boʻlishi ehtimoli ham mavjud. Ogʻir tugʻma yurak patologiyalari (aorta qopqogʻi stenozi, aorta koarktatsiyasi, endokardial fibroelastoz), miyaga qon quyilishi va boshqa holatlar sabab tugʻilganidan bir necha soat oʻtib chaqaloq vafot etgan holatlar tasvirlangan. Murda tekshiruvida miya, yurak, jigar va oʻpkada borreliyalar aniqlangan. Oʻlik tugʻilish va homilaning bachadon ichida nobud boʻlishi holatlari kuzatilgan. Borrelioz homiladorlik toksikozining sababi boʻlishi mumkin deb taxmin qilinadi.
Tizimli kana borreliozida qonda leykotsitlar soni va eritrotsitlar choʻkish tezligi (ECHT) ortadi. Siydikda makrogematuriya aniqlanishi mumkin. Biokimyoviy tahlilda baʼzi hollarda aspartataminotransferaza faolligi oshadi. Kasallikning barcha bosqichlari har bir bemorda ham kuzatilmaydi.
Surunkali Laym kasalligi
Surunkali Laym kasalligi tarafdorlari uni Borrelia burgdorferi tufayli yuzaga keladigan, bir necha oy va yillar davomida vena ichiga va/yoki ogʻiz orqali antibiotiklar bilan davolashni talab qiluvchi doimiy infeksiya sifatida taʼriflashgan. Ular oʻzlarining jamoat tashkilotini tuzishgan: (inglizcha) International Lyme and Associated Diseases Society (ILADS). Tashkilot surunkali Laym kasalligini tashxislash va davolash boʻyicha qoʻllanma chop etgan. (Borrelia burgdorferi Amerika qitʼasi uchun endemik boʻlib, Yevropa va Rossiya hududida deyarli uchramaydi; bu yerda borreliyalarning boshqa turlari tarqalgan.)
ILADS — AQSHda borreliozni boshdan kechirgan bemorlar hamda muqobil («integrativ») tibbiyot shifokorlari tuzgan jamoat tashkiloti. ILADS tarkibida yuqumli kasalliklar shifokorlari yoʻq. Ushbu tashkilot AQSHda tibbiy tashkilot sifatida tan olinmagan va Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining ham eʼtirofiga sazovor boʻlmagan.
ILADS qoʻllanmasida surunkali Laym kasalligi charchoq, artralgiya, mialgiya, diqqatni jamlash qiyinligi, bosh ogʻrigʻi va taʼsirchanlik kabi subyektiv belgilarga ega, uzoq davom etuvchi holdan toydiruvchi kasallik sifatida taʼriflangan.
ILADS tomonidan «surunkali Laym kasalligi» tashxisi qoʻyilganlar orasida kech bosqichlardan biridagi infeksion jarayoni davom etayotgan, toʻliq davolanmagan borreliozli bemorlar ham, oʻtkazilgan kasallikdan keyin nerv tizimi shikastlanishi oqibatida turli holatlarga duch kelgan kishilar ham boʻlishi mumkin. Shuningdek, umuman borrelioz bilan kasallanmagan, alomatlari ushbu kasallikka oʻxshamaydigan, ammo oʻzlarini aynan shu kasallikka chalingan deb hisoblashni maʼqul koʻradigan odamlar ham bor.
ILADS qoʻllanmasiga koʻra, «surunkali Laym kasalligi» tashxisi faqat shifokorning fikri va tajribasiga asoslanib qoʻyiladi; u hatto borreliyalar bilan umuman aloqada boʻlmagan bemorlarga ham qoʻyilishi mumkin.
Dunyoda oʻzini surunkali borrelioz (surunkali Laym kasalligi) bilan kasallangan deb hisoblaydigan kishilar bor. Bemorlar guruhlari va ularni qoʻllab-quvvatlaydigan «Laym kasalligini yaxshi biluvchi» shifokorlar (inglizcha «Lyme literate» doctors), shuningdek, oʻzini mutaxassis deb eʼlon qilgan shaxslar Laym kasalligi oʻtganidan ancha keyin ham alomatlar keltirib chiqarishi mumkinligi haqidagi gʻoyani keng targʻib qiladi va buni «surunkali Laym kasalligi» deb ataydi (inglizcha Chronic Lyme disease).
Aslida «surunkali Laym kasalligi» degan tashxis mavjud emas, unga nisbat beriladigan alomatlar esa surunkali charchoq sindromiga mos keladi. Biroq surunkali charchoq sindromiga tashxis qoʻyish murakkab; shifokorlar orasida unga nisbatan notoʻgʻri qarashlar va bemorlar orasida ushbu holat bilan bogʻliq stigmatizatsiya mavjud. Shu sababli sindrom kamdan-kam aniqlanadi va uning oʻrniga «muqobil tashxislar» izlanadi. Laym kasalligiga shubha qilinganda tahlil tayinlanadi. Borreliozga oʻxshash belgilar bilan manfiy tahlil natijasi oʻrtasidagi ziddiyat shifokorni ham, bemorni ham chalgʻitadi. Natijada «surunkali Laym kasalligi» degan notoʻgʻri tashxis qoʻyiladi. Bemor kasallikning stigmatizatsiyasi sabab «surunkali charchoq sindromi» tashxisiga rozi boʻlmay, boshqa tashxis talab qiladigan holatlar ham bor. Baʼzi bemorlar tahlil natijasini tan olishdan bosh tortib, oʻz hisobidan boshqa laboratoriyada (boshqa usul bilan) tekshiruvdan oʻtadi va oʻzi kutgan musbat natijani oladi.
Bemorlar surunkali borrelioz deb qabul qiladigan holatlar orasida somatoform buzilishlar, xavotir buzilishlari, depressiv va boshqa buzilishlar uchraydi. Turli kasalliklardan keyin nerv tizimi zararlangan kishilar ham oʻzlarida «surunkali borrelioz» bor deb oʻylashi mumkin. Masalan, alleli HLA B-27 boʻlgan genotip tashuvchilarida har qanday infeksion kasallik reaktiv artropatiya rivojlanish xavfini tugʻdiradi; u borrelioz asoratlaridan biri ham hisoblanadi.
«Surunkali Laym kasalligi» degan notoʻgʻri tashxis bemorning uzoq vaqt antibiotik qabul qilishiga olib keladi; bu sogʻligʻiga zarar yetkazadi va ahvolini yanada ogʻirlashtiradi. Bunday «davolash» oqibatida bemorlarda ogʻir yuqumli kasalliklar rivojlangan holatlar maʼlum. Masalan, bir bemorda 6 oy antibiotik qabul qilganidan soʻng Clostridium difficile.
infeksiyasi aniqlangan. Laym kasalligi antibiotiklar kursi bilan davolanganda kasallik belgilari yoʻqoladi, biroq bemorlarning kichik qismida charchoq, tayanch-harakat tizimi ogʻriqlari, diqqatni jamlash yoki qisqa muddatli xotira qiyinchiliklari saqlanadi (bu alomatlardan biri yoki bir nechtasi birgalikda). Agar ular 6 oydan koʻproq davom etsa, zamonaviy tibbiyotda «Laymdan keyingi sindrom» (inglizcha «post–Lyme disease symptoms») deb ataladi. Ushbu alomatlarning sababi hozircha aniqlanmagan: ular yalligʻlanish, immun tizimining ortiqcha faolligi oqibati boʻlishi yoki oʻtkir yuqumli kasallikdan keyin yuzaga chiqqan boshqa sabab bilan bogʻliq boʻlishi mumkin. Laymdan keyingi sindrom alomatlarini borreliyalar keltirib chiqarishini isbotlovchi dalillar yoʻq, antibiotiklarni uzoq vaqt qabul qilish esa bunday bemorlarga yordam bermaydi. Shunga qaramay, «Laym kasalligini yaxshi biluvchi» shifokorlar uzoq muddatli antibiotik kursidan keyin ayrim bemorlar ahvoli yaxshilangani haqidagi alohida hikoyalarga (inglizcha anecdotes) tayanadi. Biroq alohida holatlar haqidagi hikoyalar eng ishonchsiz dalillar sirasiga kiradi. Toʻgʻri tashkil etilgan koʻplab klinik tadqiqotlar Laymdan keyingi sindrom alomatlari bor bemorlarni uzoq muddatli antibiotiklar bilan davolash foydasizligini koʻrsatgan.
Fikrlardagi tafovut AQSHda Laym kasalligini davolashga ikki xil yondashuv paydo boʻlishiga olib keldi. Birinchi yondashuvni Amerika yuqumli kasalliklar jamiyati (inglizcha Infectious Diseases Society of America, IDSA), ikkinchisini esa Laym kasalligi va u bilan bogʻliq kasalliklar xalqaro jamiyati (inglizcha International Lyme and Associated Diseases Society, ILADS) ishlab chiqqan. IDSA yondashuvi davolash protokoliga (davomiyligi cheklangan) qatʼiy amal qilishi bilan ajralib turadi. ILADS yondashuvida esa davolash paytida bemorning fikri va istaklari hisobga olinadi. Shu bilan birga ILADS bemorlarning 36–50 % i toʻliq davolanmaydi va ularda surunkali Laym kasalligi rivojlanadi, deb taʼkidlaydi.
2006-yilda Konnektikut shtatining Laym kasalligini qoʻllab-quvvatlash guruhlaridan mukofot olgan prokurori IDSAni AQSHning monopoliyaga qarshi qonunchiligini buzishda ayblagan. Natijada IDSA chop etgan davolash protokoli ekspertizadan oʻtkazilgan va oʻzgartirishsiz qoldirilgan: mustaqil ekspertlar IDSA taklif qilgan davolash yondashuvi ilmiy jihatdan asoslanganini tasdiqlagan. Forbes oʻtkazgan surishtiruvda IDSA muxoliflari bemorlarga «surunkali Laym kasalligi» tashxisini qoʻyib, ularni qoʻshimcha davolanish zarurligiga ishontirish orqali pul ishlashi aniqlangan. Ularning koʻpchiligi davolashga asos topish uchun bemorlar namunalarini muayyan laboratoriyaga yuboradi; bu laboratoriya koʻpincha soxta musbat natija chiqaradi. Ayrim bemorlar bunday keraksiz davolashdan keyin vafot etgan.
Ilmiy maʼlumotlarga koʻra, borrelioz faqat oʻtkir shaklda uchraydi, surunkali Laym kasalligi mavjud emas. Bundan tashqari, bakterial infeksiyalar umuman surunkali boʻlmaydi; toʻgʻri tanlangan antibiotiklar kursidan soʻng infeksiya qoʻzgʻatuvchisi organizmda qolmaydi. Shuning uchun kasallik oqibatlarini uning «surunkali shakli» deb atash notoʻgʻri. IDSAning ilmiy asoslangan borreliozni davolash protokolini tanqid qiluvchi Jonson va Striker muqobil tibbiyot usullarini qoʻllab, davolash borasida noanʼanaviy qarashlarni ilgari surishadi. Ularning manfaatlar toʻqnashuvi haqidagi daʼvolari, xuddi 2000-yilda NIH, FDA va CDCga nisbatan bildirgan shu kabi daʼvolari singari, haqiqatga toʻgʻri kelmaydi; oʻsha paytda bu daʼvolar asossiz deb topilgan. Bundan tashqari, mualliflar oʻzlaridagi manfaatlar toʻqnashuvini (ILADS rahbariyatiga kirishlarini) yashirishgan. Striker va Jonson maqolalarida soxtalashtirilgan maʼlumotlar va yolgʻon daʼvolarni chop etishadi. Ular axloqiy meʼyorlarga zid harakat qilishadi. Shifokorlar va tadqiqotchilar bemorlarni dalillarga asoslanib davolash tarafdorlariga qarshi bunday ilmga zid, asossiz va axloqsiz hujumlarga qarshi turishi kerak.
Shu bilan birga, Rossiya adabiyotlari va klinik tavsiyalarida Laym kasalligi surunkali va qaytalanuvchi kechishga moyilligi taʼkidlangan; bunda olti oydan ortiq davom etuvchi kasallik surunkali shakl deb ataladi. Laym kasalligining surunkalashishi mumkinligi Xitoyda ham qayd etilgan.
Rossiyada yuqumli kasalliklar sohasi bilan bevosita bogʻliq boʻlmagan shifokorlar ham surunkali Laym kasalligini tan oladi. Masalan, ommaviy axborot vositalarida faol targʻibot qiladigan va davlat idoralariga ochiq murojaatlari bilan tanilgan revmatolog hamda allergolog-immunolog shular jumlasidan.
Tashxislash
- Klinik tashxislash: Laym kasalligi tashxisi epidemiologik anamnez (oʻrmonga borganlik, kana yopishganligi), yil fasli (yoz, kuz boshi) va klinik manzara, yaʼni koʻchib yuruvchi halqasimon eritema paydo boʻlishi asosida qoʻyiladi. Keyinchalik teri zararlanishiga nevrologik, boʻgʻim va yurakka oid alomatlar qoʻshiladi. Ayrim bemorlar teridan kanani olib tashlaganini sezmasligi yoki unutishi mumkin. Bunday hollarda kasallikning klinik bosqichlari va laboratoriya tekshiruvlari natijalari tashxis qoʻyishda muhimdir.
- Mikrobiologiya: Borreliyalarni bemorning zararlangan toʻqimalari va biologik suyuqliklaridan sof kultura holida ajratib olish mumkin (koʻchib yuruvchi halqasimon eritemaning chekka sohasi, terining yaxshi sifatli limfotsitomasida va surunkali atrofik akrodermatitda olingan teri biopsiyasi namunalari). Toʻqimalar va suyuqliklarda spiroxetalar soni kam boʻlgani sabab qoʻzgʻatuvchini bevosita ajratib olish natijalari juda turlicha. Masalan, koʻchib yuruvchi halqasimon eritemaning chetidan borreliyalarni ajratish koʻrsatkichi 6–45 % ni tashkil etadi. Orqa miya suyuqligi va qondan ajratish koʻrsatkichi bundan ham past va kasallik bosqichiga bogʻliq. Vartin–Starri usulida kumush bilan impregnatsiya qilingandan soʻng spiroxetalarni mikroskopda koʻrish mumkin.
- Laboratoriya tahlili: Tashxisni tasdiqlashda bilvosita immunofluoressensiya reaksiyasi (BIFR), immunoferment tahlil (IFT), ), immunoblotting, , immunospot va PZR usuli orqali qon zardobi, orqa miya va sinovial suyuqliklarda borreliyalarga qarshi antitanalarni aniqlashga asoslangan serologik tekshiruv juda muhim. Ushbu reaksiyalarda antigen sifatida yaxlit mikrob hujayralari hamda B. burgdorferi ning ultratovush bilan parchalangan preparatlari ishlatiladi. Bilvosita immunofluoressensiya reaksiyasida odatda yaxlit mikrob hujayralari qoʻllanadi. Tashxis uchun 1:64 va undan yuqori titr ahamiyatli hisoblanadi. Bilvosita agglutinatsiya va immunofluorometriya usullari kamroq qoʻllanadi.
- Yashirin, subklinik va kechki shakllarga tashxis qoʻyishda laboratoriya usullari katta ahamiyatga ega. Laym kasalligining dastlabki bosqichlarida serologik tekshiruv taxminan 50 % holatda yetarli maʼlumot bermaydi. Shu sababli 20–30 kunlik oraliq bilan juft qon zardobi namunalarini tekshirish muhim.
- Kasallikning kechki bosqichlariga antitana titrlarining sezilarli oshishi xosdir, ayniqsa atrofik akrodermatitda (100 % holatda). Surunkali artritda qon zardobida antitanalar titri past boʻlsa ham, qondan borreliyalar ajratib olingani tasvirlangan.
- Soxta musbat serologik reaksiyalar sifilis, qaytalama tif va boshqa spiroxetozlar bilan kasallanganlarda, shuningdek, revmatik kasalliklar va yuqumli mononukleoz.
Differensial tashxislash
Laym kasalligini differensial tashxislash uning rivojlanish bosqichiga bogʻliq. Tizimli kana borreliozini kana ensefaliti, saramas, erizipeloid, sellyulit va boshqa kasalliklardan ajratish lozim. Sanab oʻtilgan kasalliklardan borreliozni I bosqichida farqlash kerak. II bosqichda kana ensefalitining turli shakllari, revmokardit va kardiopatiyalar bilan differensial tashxis oʻtkaziladi. III bosqichda esa revmatizm, revmatoid artrit, reaktiv artrit, Reyter kasalligi bilan taqqoslab tashxis qoʻyish zarur. Differensial tashxislashda morfologik tekshiruvlar, xususan sinovial parda.
Davolash
AQSH hududida kana chaqqan va olib tashlanganidan keyin 72 soatdan kechiktirmay profilaktika maqsadida doksitsiklinni bir marta (200 mg) qabul qilish tavsiya etiladi. Bu kasallanish xavfini kamaytiradi va alomatlar paydo boʻlsa, ularning namoyon boʻlishini yengillashtiradi. Shunga qaramay, alomatlarni kuzatib borish tavsiya etiladi. Doksitsiklinni profilaktika maqsadida qabul qilish boʻyicha tavsiya Amerika yuqumli kasalliklar jamiyati (inglizcha Clinical Practice Guidelines by the Infectious Diseases Society of America).
ning klinik amaliyot qoʻllanmasida keltirilgan. Laym kasalligini davolash kompleks boʻlishi, tegishli etiotrop va patogenetik vositalarni oʻz ichiga olishi zarur. Kasallik bosqichini hisobga olish kerak.
Agar antibakterial preparatlar bilan davolash I bosqichdayoq, nerv tizimi, yurak yoki boʻgʻimlar zararlanishi belgilari boʻlmagan paytda boshlansa, nevrologik, yurak va artralgiya bilan bogʻliq asoratlar rivojlanishi ehtimoli sezilarli kamayadi. Dastlabki bosqichlarda tanlov preparati sifatida tetratsiklin sutkasiga 1,0–1,5 g dozada 10–14 kun davomida qoʻllanadi. Davolanmagan koʻchib yuruvchi halqasimon eritema oʻrtacha 1 oyda (1 kundan 14 oygacha) oʻz-oʻzidan yoʻqolishi mumkin. Biroq antibakterial davolash eritema tezroq yoʻqolishiga yordam beradi, eng muhimi, kasallikning II va III bosqichga oʻtishining oldini olishi mumkin.
Tetratsiklin bilan birga Laym kasalligida doksitsiklin ham samarali; u teri belgilari (koʻchib yuruvchi halqasimon eritema, terining yaxshi sifatli limfomasi) — 0,1 g dan sutkasiga 2 marta, 10 kunlik kurs qilib tayinlanadi. 8 yoshgacha bolalarga amoksitsillin (amoksil, flemoksin) ogʻiz orqali sutkasiga 30–40 mg/(kg ⋅ sut) miqdorda 3 marta yoki parenteral usulda sutkasiga 50–100 mg/(kg ⋅ sut) miqdorda 4 inyeksiya shaklida beriladi. Bir martalik dozani kamaytirish yoki dori qabul qilish sonini qisqartirish mumkin emas; terapevtik taʼsir uchun bemor organizmida antibiotikning yetarli bakteriostatik konsentratsiyasini doimiy saqlash zarur.
Oʻtkir yoki oʻtkir osti kechayotgan bemorlarda nerv tizimi, yurak yoki boʻgʻimlar zararlanishi belgilari aniqlansa, tetratsiklinlar guruhidagi preparatlarni tayinlash maqsadga muvofiq emas. Chunki ayrim bemorlarda davolash kursidan soʻng kasallik qaytalangan, kechki asoratlar yuzaga kelgan va kasallik surunkali tus olgan. Nevrologik, yurak yoki boʻgʻim zararlanishlari aniqlanganda odatda penitsillin[manba 5746 kundan beri koʻrsatilmagan] yoki sefotaksim, seftriakson.
qoʻllanadi. Penitsillin tizimli kana borreliozida II bosqichdagi nerv tizimi zararlanishlarida, I bosqichda esa mialgiya va doimiy artralgiya boʻlgan bemorlarga buyuriladi. Penitsillinning yuqori dozalari — sutkasiga 20 0 000 TB/kg mushak ichiga yoki vena ichiga yuborish bilan birgalikda qoʻllanadi. Ammo soʻnggi paytlarda ampitsillinni sutkasiga 100 mg/kg dozada 10–30 kun davomida berish samaraliroq deb hisoblanadi.
Antibiotiklarning sefalosporinlar guruhidan Laym kasalligiga qarshi eng samarali antibiotik seftriakson[manba 5746 kundan beri koʻrsatilmagan] hisoblanadi. Uni erta va kechki nevrologik buzilishlar, yuqori darajali atrioventrikulyar blokada va artritlarda (shu jumladan surunkali) qoʻllash tavsiya etiladi. Preparat vena ichiga sutkasiga 100 mg/kg dozada 2 hafta davomida yuboriladi. Makrolidlar guruhidan eritromitsin qoʻllanadi. U boshqa antibiotiklarni koʻtara olmaydigan bemorlarga va kasallikning dastlabki bosqichlarida sutkasiga 30 ml/kg dozada 10–30 kun davomida buyuriladi. Soʻnggi yillarda azitromitsinning samaradorligi haqida ham xabarlar berilgan; u koʻchib yuruvchi halqasimon eritemasi boʻlgan bemorlarda 5–10 kun qoʻllangan.
Borrelioz infeksiyasining surunkali shakllari rivojlanish xavfi oʻtkir davrdagi klinik belgilar ogʻirligi, koʻplab aʼzolarning zararlanishi, shuningdek, tanlangan antibiotikning mosligi, davolash davomiyligi va dozasiga bogʻliq. Shu sababli bolalarda erta borreliozni qoʻzgʻatuvchiga qarshi yuqori samarali yangi avlod antibakterial preparatlari bilan davolashning yangi sxemalarini ishlab chiqish dolzarb hisoblanadi.
Yangi yondashuvda kasallikning mahalliy shaklida maʼlum antibakterial preparatlar bilan 14 kunlik ogʻiz orqali davolash kursidan tashqari, benzilpenitsillin (penitsillin G) ni 14 kun mushak ichiga yuborish taklif etiladi. Qoʻzgʻatuvchi organizmga tarqalganda esa III avlod sefalosporinlarini 14 kungacha mushak ichiga yuborish tavsiya qilinadi. Biroq ushbu usulning kamchiligi shundaki, penitsillin G qoʻllangandan keyin kasallikning surunkalashish chastotasi 40–50 % gacha yetadi. Ichki aʼzolar zararlangan shakllarni III avlod sefalosporinlari bilan atigi 14 kun davolash esa qoʻzgʻatuvchini butunlay yoʻq qilish uchun yetarli emas, deb hisoblanadi, chunki u organizmning retikuloendotelial tizimida hujayra ichida uzoq saqlanishi mumkin. Bu kasallik qaytalanishi va surunkali kechishga oʻtishiga olib keladi. Ushbu davolash usulining texnik natijasi — bolalarda iksod kana borreliozining surunkali kechishiga yoʻl qoʻymaslik va statsionarda davolanish muddatini qisqartirish. Ixtiroga muvofiq antibakterial davolashda kasallik shakli va ogʻirlik darajasiga qarab eritemali va eritemasiz shakllarda sefobid mushak ichiga sutkasiga 2 marta 10 kun davomida, sutkalik dozasi 100 mg har 1 kg tana vazniga hisoblab buyuriladi. Soʻngra eritemali shaklda benzatin benzilpenitsillin oyiga 1 marta uch oy davomida, 50 mg har 1 kg tana vazniga hisoblab mushak ichiga yuboriladi; eritemasiz shaklda oyiga 1 marta olti oy davomida 50 mg har 1 kg tana vazniga hisoblab yuboriladi. Ichki aʼzo va tizimlar zararlanganda sefobid 14 kun davomida sutkasiga 2–3 marta, 200–300 mg har 1 kg tana vazniga hisoblangan sutkalik dozada mushak ichiga buyuriladi, soʻng benzatin benzilpenitsillin mushak ichiga 1 marta har 2 haftada uch oy davomida, 50 mg har 1 kg tana vazniga hisoblab, keyin 1 marta oyiga yana uch oy davomida 50 mg har 1 kg tana vazniga hisoblab yuboriladi.
Sefobid (sefoperazon) — taʼsir doirasi keng, faqat parenteral yuborishga moʻljallangan III avlod yarimsintetik sefalosporin antibiotigidir. Uning bakteritsid taʼsiri bakteriya hujayra devori sintezini toʻxtatishi bilan bogʻliq. Sefobidning yuqori terapevtik darajasi barcha toʻqima va suyuqliklarda hosil boʻladi; bu borreliyalarni dastlab kirgan joyida ham, butun organizmga tarqalganda ham yoʻq qilish uchun zarur. 10 kunlik kurs sefobid bilan davolanganda klinik alomatlar tez kamayishi asosida belgilangan. Sutkasiga 100 mg / 1 kg tana vazni dozasi preparat farmakokinetikasiga bogʻliq boʻlib, biologik toʻsiqlar shikastlanmagan paytda ham moddaning toʻqima va suyuqliklarga kirishi uchun yetarli deb hisoblanadi.
Benzatin benzilpenitsillin (bitsillin,ret arpen, ekstentsillin) — uzoq taʼsir qiluvchi preparat boʻlib, unga sezuvchan, koʻpayayotgan mikroorganizmlarga hujayra devoridagi mukopeptidlar sintezini toʻxtatish orqali bakteritsid taʼsir koʻrsatadi. U asosiy davolash kursi samarasini mustahkamlash va organizmning biologik suyuqlik hamda toʻqimalarida uzoq saqlanayotgan qoʻzgʻatuvchini yoʻq qilish uchun beriladi. Benzatin benzilpenitsillinni 3–6 oy qoʻllash muddati kasallikning qaytalanishi va surunkalashishi koʻpincha 3–6 oy ichida yuz berishi bilan izohlanadi. Preparatning dozasi bolalar uchun maksimaldir; mushak ichiga yuborilgach, faol modda uzoq vaqt (21–28 kun) davomida soʻriladi. Dozani oshirish antibiotik samaradorligiga taʼsir qilmaydi. Eritemasiz shaklda benzatin benzilpenitsillin bilan davolash 6 oygacha uzaytiriladi, chunki bu shaklda borreliyalar teriga kirganidan keyin mahalliy limfa tugunlariga oʻtadi, organizmga tarqaladi va kasallik koʻpincha surunkalashadi. Ichki aʼzo va tizimlar zararlanganda sefobid 14 kun maksimal dozada beriladi; bu antibiotikning shikastlangan biologik toʻsiqlardan oʻtishiga erishish uchun qilinadi. Keyingi benzatin benzilpenitsillin kursini 1 martadan har 2 haftada dastlabki 3 oy davomida, soʻng 1 martadan har 1 oyda yana 3 oy davomida oʻtkazish taklif etiladi. Maqsad — hujayra ichida saqlanib qolayotgan mikroorganizmga antibiotikning taʼsir muddatini uzaytirish. Kursning 6 oy davom etishi kasallik aynan shu davrda koʻproq surunkalashishi bilan izohlanadi.
Kasallik surunkali kechganda penitsillin bilan davolash xuddi shu sxemada 28 kun davom ettiriladi. Uzoq taʼsir qiluvchi penitsillin qatori antibiotiklari — ekstentsillin (ret arpen) ni bir martalik 2,4 mln TB dozada haftasiga 1 marta 3 hafta davomida qoʻllash istiqbolli hisoblanadi.
Aralash infeksiyada (Laym kasalligi va kana ensefaliti) antibiotiklar bilan bir qatorda kanaga qarshi gamma-globulin ham qoʻllanadi. Borrelioz yuqtirgan kana chaqishidan keyin profilaktik davolash uchun kanalarning ichak tarkibi va gemolimfasi kana qorongʻi maydon mikroskopiyasi yordamida tekshiriladi); profilaktika uchun tetratsiklin 0,5 g dan sutkasiga 4 marta 5 kun davomida qoʻllanadi. Shuningdek, bu maqsadda ret arpen (ekstentsillin) 2,4 mln TB dozada mushak ichiga bir marta, doksitsiklin 0,1 g dan sutkasiga 2 marta 10 kun davomida, amoksiklav 0,375 g dan sutkasiga 4 marta 5 kun davomida beriladi. Davolash chaqishdan keyingi 5-kundan kechiktirmasdan boshlanadi. Kasallanish xavfi 80 % gacha kamayadi.
Antibiotiklar bilan davolash bilan birga patogenetik davolash ham qoʻllanadi. U klinik koʻrinishlar va kasallik ogʻirligiga bogʻliq. Masalan, yuqori isitma va kuchli intoksikatsiyada zaharlanishga qarshi eritmalar parenteral yuboriladi; meningitda suvsizlantiruvchi vositalar, bosh miya va periferik nervlar nevritida, artralgiya hamda artritda fizioterapevtik muolajalar qoʻllanadi.
Laym artritida koʻproq nosteroid yalligʻlanishga qarshi dorilar (naproksen, indometatsin, xlotazol), immunodepressantlar (plakvenil), ogʻriq qoldiruvchilar va fizioterapiya qoʻllanadi.
Allergik belgilarni kamaytirish uchun odatdagi dozalarda desensibilizatsiya qiluvchi preparatlar ishlatiladi.
Antibakterial preparatlar qoʻllanganda, boshqa spiroxetozlarni davolashdagi kabi, koʻpincha kasallik alomatlari keskin kuchayadi (Yarish–Gersxaymer reaksiyasi, u ilk bor XVI asrda sifilisli bemorlarda tasvirlangan). Bu spiroxetalarning koʻplab nobud boʻlishi va endotoksinlarning qonga chiqishi bilan bogʻliq.
Kasallikdan keyingi sogʻayish davrida bemorlarga umumiy quvvatlantiruvchi vositalar va adaptogenlar, A, B va C guruh vitaminlari buyuriladi.
Prognoz
Kasallikning ijobiy yakunlanishi koʻp jihatdan oʻtkir davrda oʻz vaqtida va yetarli darajada oʻtkazilgan etiotrop davolashga bogʻliq.
Baʼzan tizimli kana borreliozi davolashsiz ham dastlabki bosqichda toʻxtab, ortidan «serologik iz» qoldiradi. Qoʻzgʻatuvchiga qarshi IgG antitanalar titrining yuqoriligicha saqlanishi tuzalish prognozi uchun noqulay belgi hisoblanadi. Bunday hollarda klinik koʻrinishlardan qatʼi nazar, simptomatik davolash bilan birgalikda antibiotiklar kursini qayta oʻtkazish tavsiya etiladi.
Ayrim hollarda kasallik bosqichma-bosqich uchlamchi davrga oʻtadi. Bu, ehtimol, maxsus immun javobi yoki organizmning nospetsifik chidamlilik omillari yetishmovchiligi bilan bogʻliq. Nerv tizimi va boʻgʻimlar zararlangan boʻlsa, toʻliq sogʻayish prognozi noqulay.
Kasallikdan keyin bemorlarni bir yil davomida yuqumli kasalliklar kabinetida dispanser kuzatuvida saqlash tavsiya etiladi; bunda 2–3 hafta, 3 oy, 6 oy va 1 yildan keyin klinik-laboratoriya tekshiruvlari oʻtkaziladi.
Teri, nevrologik yoki revmatik belgilar saqlanib qolsa, bemor kasallik etiologiyasi koʻrsatilgan holda tegishli mutaxassislarga yuboriladi.
Keyingi mehnatga layoqatlilik masalalari poliklinikaning shifokorlar maslahat komissiyasida infeksionist ishtirokida hal qilinadi.
Oldini olish
Borreliozning maxsus profilaktikasi mavjud emas.
Hozir Laym kasalligining oldini olish boʻyicha saʼy-harakatlarda bir nechta usul va yondashuv birlashtirilgan: akaritsid vositalar bilan hududlarni ishlov berish, landshaftni boshqarish, kanalarni tashuvchi hayvonlar populyatsiyasini nazorat qilish hamda shaxsiy himoya choralari.
Shaxsiy profilaktika endemik hududlarda kana chaqishidan ehtiyot boʻlish choralarini anglatadi. Avvalo, kana yopishishi mumkin boʻlgan joylardan qaytgach ularni qidirish va imkon qadar tez olib tashlash zarur. Odatda zararlanish chaqishdan 36 soat oʻtib yuz berishi sababli, bunday choralar kasallikning oldini olishda samarali. Kana bor-yoʻqligini aniqlash uchun tanani har ikki soatda tekshirish kerak.
Kanalar oʻt va barglar orasida yashagani uchun oʻsimliklar bilan yaqin aloqa boʻladigan joylardan saqlanish lozim. Bunday joylarga borganda butun tanani yopadigan, kanalar yaqqol koʻrinadigan och rangli kiyim kiyish kerak; bu kanalarning teriga yetib borishini qiyinlashtiradi. Repellentlardan ham foydalanish zarur.
Kana chaqqanidan keyin shifokor doksitsiklin va seftriakson antibiotiklarini buyurishi mumkin.
Laym kasalligiga chalingan bemor atrofdagilar uchun xavf tugʻdirmaydi va ularga kasallik yuqtira olmaydi.
Vaksinalar
1995-yilda SmithKline Beecham kompaniyasi borreliozga qarshi LYMErix vaksinasini ishlab chiqdi. Ushbu vaksina emlashga qarshi harakat taʼsiriga uchradi. Vaksinaning koʻngillilarda oʻtkazilgan klinik sinovlarida bir necha kishida autoimmun artrit namoyon boʻldi. Sinovlar yakunlanishidan oldin ham OAV vaksina sinovlaridan zarar koʻrganlar haqidagi dahshatli hikoyalarni eʼlon qildi. Keyingi mustaqil tadqiqotlar vaksina bilan artrit oʻrtasidagi bogʻliqlikni tasdiqlamadi va 1998-yil dekabrda FDA uni AQSHda qoʻllashga ruxsat berdi. Biroq oʻsha paytga kelib vaksinaning obroʻsi tushib ketgan va aholida unga talab qolmagan edi. Natijada ishlab chiqarish toʻxtatildi. Hozir Laym kasalligiga qarshi emlanish imkoniyati yoʻq. Shu bilan birga vaksina bergan himoya vaqt oʻtishi bilan pasayadi, 2002-yilgacha LYMErix bilan emlanganlar hozir yetarlicha himoyalanmagan boʻlishi mumkin.
LYMErix vaksinasining muvaffaqiyatsizligiga bir qator omillar sabab boʻlgan: tasdiqlanmagan holatlarga asoslangan salbiy jamoatchilik fikri, jamoaviy daʼvo tahdidlari va vaksina xavfsiz emasligi haqidagi taxminlar jamoatchilik ishonchini pasaytirgan. Shuningdek, CDC va ACIP tavsiyalari «kuchsiz» deb notoʻgʻri talqin qilingan. Ushbu omillarning har biri har qanday yangi borrelioz vaksinasi uchun ham ahamiyatli. Kelajakdagi vaksinaning istiqboli ilm-fan, siyosat va jamoatchilik fikri tutashgan nuqtadagi muammolarni tushunish va hal qilishga bogʻliq.
Vaksinalarni yaratish boʻyicha tadqiqotlar davom etmoqda. Hayvonlarda oʻtkazilgan mRNK vaksina sinovlarida kana soʻlagining asosiy oqsillarini oʻz ichiga olgan vaksina chaqirgan immun javob kananing xoʻjayin tanasidan tushib ketishiga olib kelgani koʻrsatilgan; bu borrelioz va kana chaqishi orqali yuqadigan boshqa kasalliklar bilan zararlanishning oldini oladi.
Adabiyotlar
- Fomenko, N. V. Kana borreliozi : umrboqiy kasallikmi? // Ilm-fan birinchi qoʻldan. — 2007. — № 3 (15) (17-iyun).
- Bolalar va kattalarda iksod kanalar orqali yuqadigan borreliozlar : shifokorlar uchun uslubiy tavsiyalar / Rossiya Federatsiyasi xizmat koʻrsatgan fan arbobi, RAMN akademigi Yu. V. Lobzin tahriri ostida. — Sankt-Peterburg, 2010. — 64 bet — UDK 616.98-02-092-036-08-084(G).
- Laym artriti : [arxiv 12-dekabr 2004-yil]. — Paediatric Rheumatology International Trials Organisation (PRINTO), 2003. — Dekabr. — 5 bet
- 18-bob. Laym kasalligi / N. S. Potekayev, L. P. Ananyeva, N. N. Potekayev // Dermatovenerologiya : milliy qoʻllanma / Yu. K. Skripkin, Yu. S. Butov, O. L. Ivanov tahriri ostida. — Moskva : GEOTAR-Media, 2013. — B. 381–396. — 1024 bet — (Milliy qoʻllanmalar). — BBK 55.6ya81+55.8ya81+57.33ya81. — UDK 616.5-07-085+616.97-07-085(035.3)(G). — ISBN 978-5-9704-2305-9.
- Neyroborrelioz. // Quyidagi kitobning 10-bobida: Nevrologiya. Milliy qoʻllanma. Qisqartirilgan nashr. / Ye. I. Gusev, A. N. Konovalov, A. B. Gext tahriri ostida. — Moskva, 2014. — 323–325-betlar.
- Demarest, Frenk. Qadimgi Laym : (Laym kasalligi tarixi) : [inglizcha] // Lymenet axborot byulleteni. — 1993. — Jild. 1, son. 24 (25-oktabr).
- Shpreer A. va boshqalar. Neyroborrelioz boʻyicha yangiliklar — yangi va sinovdan oʻtgan maʼlumotlar. Akt Neurologie, 2013; 40: 7–15.
Havolalar
- Borrelioz In Vivo.
- Kana borreliozi (Laym kasalligi) : [inglizcha] // Ensefalit.ru.
- Laym kasalligi : [inglizcha]. — CDC AQSH.
- Bush, Larri M. Laym kasalligi : [inglizcha] / Larri M. Bush, Mariya T. Peres // Merck qoʻllanmasi. — 2019. — Mart.
- Tasvirlar
- Laym kasalligining «spora» shakliga oid mikrofotografiyalar va ilmiy adabiyotlar toʻplami (inglizcha)
- Laym kasalligi haqida maʼlumotnoma (inglizcha) (Hardin MD/Ayova universiteti)
- Interaktiv tasvir: Ixodes scapularis, kiyik kanasi yoki qora oyoqli kana (inglizcha) (CHPPM entomologiya fanlari dasturi)
- Kasbiy jamiyatlar, muassasalar va himoya choralari
- Laym kasalligi tashkilotlari — havolalar katalogida Curlie (dmoz) (inglizcha)
- Kana orqali yuqadigan kasalliklarni oʻrganish milliy jamgʻarmasi (inglizcha)
- Merilend Laym kasalligini tadqiq qilish jamgʻarmasi (inglizcha)
- Boshqa havolalar
- Lyme.startpagina.nl: Laym kasalligiga oid saytlarga 100 dan ortiq havolani jamlagan professional katalog (inglizcha)
- Laym kasalligiga oid tibbiy adabiyotlar sharhlari (inglizcha)
- Laym kasalligini tadqiq qilish maʼlumotlar bazasi Arxiv nusxasi 5-noyabr 2019-yildan Wayback Machine (inglizcha)