Bazedov kasalligi nima

Diffuz toksik buqoq
Этой болезнью, вероятно, страдал римский император Коммод
Ehtimol, ushbu kasallikka chalingan Rim imperatori — Kommod
XKT-10 E05.0
XKT-9 242.0
XKT-9-KM 242.00
OMIM 275000
DiseasesDB 5419
MedlinePlus 000358
eMedicine med/929 
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Diffuz toksik buqoq (sinonimlari: Greyvs kasalligi, Bazedov kasalligi, gipertireoz, Perri kasalligi, Flayani kasalligi) — autoimmun kasallik bo‘lib, u tireoid gormonlarning qalqonsimon bezning diffuz to‘qimasida ortiqcha ishlab chiqarilishi sababli yuzaga keladi va bu gormonlar bilan zaharlanish — tireotoksikozga olib keladi. Ko‘proq ayollarda uchraydi.

Etiologiyasi

Hozirgi vaqtda diffuz toksik buqoq ko‘p omilli (poligen) yo‘l bilan irsiylanadigan autoimmun kasallik hisoblanadi. Kasallik rivojlanishiga turtki bo‘ladigan omillar: ruhiy jarohatlar, nerv zo‘riqishlari, yoshga bog‘liq ravishda ichki sekretsiya bezlari faoliyatining qayta moslashuvi, infeksion-yallig‘lanish kasalliklari, bosh miya jarohatlari va burun-halqum kasalliklari.

Tarqalishi

Ayollarda bu kasallik erkaklarga qaraganda 8 baravar ko‘p uchraydi. Ko‘pincha 30 yoshdan 50 yoshgacha bo‘lgan davrda rivojlanadi, ammo o‘smirlar va yoshlarda, shuningdek, homiladorlik va menopauza davridagi ayollarda ham kam uchramaydi. 50 yoshdan oshganlarda ham kuzatiladi. Kasallikka sezilarli oilaviy moyillik mavjudligi tadqiqotchilarni uning rivojlanishida irsiy omillar rol o‘ynashi mumkin, degan xulosaga olib kelgan. Hozirgacha diffuz toksik buqoq bilan kasallangan barcha bemorlarga xos yagona genetik nuqson aniqlanmagan; bunday nuqson kasallikning bir gen bilan bog‘liq (monogen) ekanini ko‘rsatgan bo‘lardi. Taxminlarga ko‘ra, kasallik rivojlanishida bir nechta genning murakkab o‘zaro ta’siri va hali aniqlanmagan tashqi muhit omillari ishtirok etadi.

Bazedov kasalligiga chalingan Rossiyadagi taniqli shaxslardan biri — Nadejda Krupskaya

Diffuz toksik buqoq gipertireoz, buqoq va ekzoftalm (ko‘zlarning bo‘rtib chiqishi)dan iborat uchta asosiy belgi bilan tavsiflanadi.

Qalqonsimon bez gormonlari ko‘plab fiziologik vazifalarni bajarishi sababli kasallikning klinik belgilari ham xilma-xil bo‘ladi. Jumladan:

  • Yurak-qon tomir tizimiga oid: aritmiya (ayniqsa, bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi), taxikardiya (tezlashgan yurak urishi), ekstrasistoliya, sistolik arterial gipertenziya, puls bosimining (sistolik va diastolik bosimlar o‘rtasidagi farqning) oshishi, surunkali yurak yetishmovchiligi, uning oqibatida periferik shishlar, assit, anasarka.
  • Endokrin tizimga oid: ishtaha kuchayganiga qaramay ozish, tana vaznining kamayishi, issiqqa chidamsizlik, asosiy modda almashinuvining kuchayishi. Menopauzadan oldingi davrdagi ayollarda hayz ajralmalari miqdori va hayz ko‘rish tezligi kamayishi (oligomenoreya), hatto hayzning butunlay to‘xtashi (amenoreya) kuzatilishi mumkin.
  • Teri bilan bog‘liq: kuchli terlash, tireoid akropaxiya (barmoqlarning oxirgi falangalari yo‘g‘onlashishi, tirnoqlardagi o‘ziga xos o‘zgarishlar), onixoliz (tirnoqlarning yemirilishi), eritema, oyoqlardagi shishlar (Bazedov kasalligi bilan og‘rigan bemorlarning 3-5 % ida pretibial miksedema; uni gipotireozdagi miksedema bilan adashtirmaslik kerak).
  • Nevrologik: tremor (ayniqsa qo‘llar oldinga uzatib turilganda yaqqol bilinadi), holsizlik, bosh og‘rig‘i, proksimal miopatiya (stuldan yoki cho‘kkalagan holatdan turish qiyinlashishi), bezovtalik, xavotir, uyqusizlik, pay reflekslarining kuchayishi.
  • Oshqozon-ichak tizimiga oid: diareya (ich ketishi) tez-tez, ko‘ngil aynishi va qusish esa nisbatan kam uchraydi.
  • Oftalmologik: Bazedov kasalligiga xos bo‘lgan, tireoid ko‘z kasalligi deb ataluvchi holat quyidagi belgilarni o‘z ichiga oladi:
    • ekzoftalm,
    • Kraus belgisi — ko‘zlarning haddan tashqari yaltirashi,
    • Belgi: Shtelvag belgisi — kam kiprik qoqish,
    • Belgi: Grefe belgisi — pastga qaralganda yuqori qovoqning rangdor parda chetidan ortda qolishi,
    • Belgi: Koxer belgisi — yuqoriga qaralganda ko‘z olmasining yuqori qovoq harakatidan ortda qolishi,
    • Yelinek belgisi — ko‘z atrofi terisining giperpigmentatsiyasi,
    • Dalrimpl belgisi — ko‘z tirqishining kengayishi,
    • Rozenbax belgisi — ko‘zlar chala yumilganda qovoqlarning titrashi,
    • Belgi: Myobius belgisi — konvergensiyaning (ko‘zlarning bir nuqtaga yaqinlashishining) buzilishi,
    • Joffrua belgisi — yuqoriga qaralganda peshonada ajinlar hosil bo‘lmasligi, shuningdek, yuqori qovoqning ko‘tarilishi, pastki qovoqning osilib qolishi (ko‘z tirqishining ochilib turishi), ko‘z atrofi shishi va ko‘z atrofidagi to‘qimalarning ko‘payishi.
    • Ko‘rish maydonlaridagi nuqsonlar, ko‘z ichki bosimining oshishi, ko‘z og‘rig‘i va hatto butunlay ko‘r bo‘lib qolish ham kuzatilishi mumkin. Bunga ko‘z atrofining shishgan to‘qimalari ko‘ruv nervini yoki ko‘z olmasini siqib qo‘yishi sabab bo‘lishi mumkin. Bemorlar ko‘zlarining qurishi, ko‘zga qum kirgandek tuyulishi yoki qovoqlar to‘liq yopilmagani tufayli surunkali kon’yunktivitdan shikoyat qilishlari mumkin.
  • Stomatologik: ko‘p sonli karies o‘choqlari, parodontoz (kamdan-kam).
  • Hayot uchun ayniqsa xavfli holat — tireotoksik kriz.

Kasallik kuchayib borgan sari yurak, jigar va jinsiy bezlarda og‘ir shikastlanishlar rivojlanadi.

Davolash

Konservativ dori-darmon bilan davolash

Konservativ davolashning asosiy vositalari — merkazolil va metiltiouratsil (yoki propiltiouratsil) preparatlaridir. Merkazolilning sutkalik dozasi 30-40 mg ni tashkil etadi, ba’zan buqoq juda katta bo‘lganda va tireotoksikoz og‘ir kechganda 60-80 mg gacha yetishi mumkin. Merkazolilning sutkalik saqlab turuvchi dozasi, odatda, 10-15 mg bo‘ladi. Preparat 0,5—2 yil davomida uzluksiz qabul qilinadi. Merkazolil dozasini kamaytirish har bir bemor uchun alohida belgilanadi; bunda tireotoksikoz belgilari yo‘qolishiga qaraladi: pulsning barqarorlashishi (daqiqasiga 70-80 marta), tana vaznining ortishi, tremor va terlashning yo‘qolishi, puls bosimining me’yorlashishi. Har 10-14 kunda qonning klinik tahlilini o‘tkazish kerak (merkazolil bilan saqlab turuvchi davolashda — oyiga 1 marta). Antitireoid vositalarga qo‘shimcha ravishda β-adrenoblokatorlar, glyukokortikoidlar, tinchlantiruvchi vositalar va kaliy preparatlari qo‘llanadi.

Tireoid oftalmopatiyani davolash[ingl.]: teprotumumab, veligrotug[ingl.].

Radioyod terapiyasi

Radioyod terapiyasi (RYT) — diffuz toksik buqoq va qalqonsimon bezning boshqa kasalliklarini davolashning zamonaviy usullaridan biridir. Davolash vaqtida radioaktiv yod (I-131 izotopi) organizmga og‘iz orqali jelatin kapsulalar shaklida yuboriladi (kamdan-kam hollarda I-131 ning suyuq eritmasidan foydalaniladi; Rossiyada esa bunday usul ko‘proq qo‘llanadi). Qalqonsimon bez hujayralarida to‘plangan radioaktiv yod butun bezni beta va gamma nurlanishiga duchor qiladi. Natijada bez hujayralari va uning tashqarisiga tarqalgan o‘sma hujayralari nobud bo‘ladi. Radioyod terapiyasini o‘tkazishda bemorni ixtisoslashtirilgan bo‘limga yotqizish majburiy hisoblanadi.

Jarrohlik yo‘li bilan davolash

Jarrohlik yo‘li bilan davolash uchun mutlaq ko‘rsatmalar: konservativ davolashda kuzatiladigan allergik reaksiyalar yoki leykotsitlar sonining barqaror kamayishi, buqoqning katta bo‘lishi (qalqonsimon bezning III darajadan ortiq kattalashishi), yurak-qon tomir yetishmovchiligi belgilari bilan kechuvchi bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi turidagi yurak ritmi buzilishlari, merkazolilning buqoq hosil bo‘lishini kuchaytiruvchi yaqqol ta’siri.

Operatsiya faqat dori vositalari bilan kompensatsiyalangan holatga erishilgandan so‘ng o‘tkaziladi. Aks holda operatsiyadan keyingi dastlabki davrda tireotoksik kriz rivojlanishi mumkin.

Homilador ayollarni davolash xususiyatlari

Homilador ayollarni davolash masalasi alohida e’tiborni talab qiladi: antitireoid antitanachalar yo‘ldosh orqali homilaga o‘tib, unga ta’sir qilishi, dorilar ham xuddi shunday ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shuning uchun bemor ayollarga homiladorlikdan saqlanish tavsiya etiladi. Agar homiladorlik yuz bersa, propiltiouratsil preparatiga ustunlik beriladi.

Prognoz

To‘g‘ri va o‘z vaqtida davolashda prognoz yaxshi, ammo jarrohlik amaliyotidan keyin operatsiyadan keyingi gipotireoz rivojlanishi mumkin. Bemorlar quyosh nuri ta’sirida uzoq qolishdan saqlanishlari kerak. Yod saqlovchi dorilarni va oziq-ovqat mahsulotlarini me’yoridan ortiq iste’mol qilish mumkin emas, ayniqsa ularning tarkibida ko‘p miqdorda yod bo‘lsa.

Adabiyotlar

  • Klinik endokrinologiya: Qo‘llanma / N. T. Starkova. — 3-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Sankt-Peterburg: Piter, 2002. — J. 1. — 576 b. — («Shifokor hamrohi»). — ISBN 5-272-00314-4.