Yomon sifatli o‘sma

Xavfli o‘sma
Удалённая молочная железа, поражённая инвазивным протоковым раком.
Olib tashlangan sut bezi, invaziv sut yo‘li saratoni bilan zararlangan.
KXT-10 C00-C97
KXT-10-KM C80 va C80.1
KXT-9-KM 199
KXT-O 8000/3
DiseasesDB 28843
MedlinePlus 001289
MeSH D009369

Xavfli o‘sma — o‘sma, uning xususiyatlari aksariyat hollarda ( xavfsiz o‘sma xususiyatlaridan farqli ravishda) uni organizm hayoti uchun nihoyatda xavfli qiladi. Shu sababli u «xavfli» deb ataladi. Xavfli o‘sma xavfli o‘sma hujayralari. Epiteliy to‘qimasining xavfli o‘smalari saraton deb Rossiya, Germaniya (nemischa Krebs) hamda Boltiqbo‘yi mamlakatlarida ataladi; boshqa mamlakatlarda esa bu atama xavfli yangi hosilalarning turli shakllarini (masalan, fransuzcha cancer atamasi xorionepitelioma, endotelioma, sarkoma va boshqalarni qamrab oladi).

Xavfli yangi hosila (yoki xavfli neoplaziya) — kasallik bo‘lib, nazoratsiz bo‘linadigan hujayralar paydo bo‘lishi, ularning qo‘shni to‘qimalarga invaziya qilish va uzoqdagi a’zolarga metastaz berish (masalan, bosh miyaga) qobiliyati bilan tavsiflanadi. Kasallik proliferatsiya hamda hujayralar differensiatsiyasining genetik buzilishlari bilan bog‘liq.

Xavfli o‘smalarga qarshi dori vositalari va davolash usullarini ishlab chiqish muhim, hozirgacha to‘liq yechimini topmagan ilmiy vazifadir.

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) hisob-kitoblariga ko‘ra, 2018-yilda butun dunyoda xavfli o‘smalar 9,6 mln kishining o‘limiga sabab bo‘lgan. Shu bilan birga, xavfli o‘sma rivojlanishi holatlarining 30–60 % ini oldini olish mumkin.

Umumiy ma’lumotlar

Xavfli o‘smalar normal hujayralarning xavfli o‘zgarishi (malignizatsiya) natijasida paydo bo‘ladi. Bunday hujayralar apoptoz qobiliyatini yo‘qotib, nazoratsiz ko‘paya boshlaydi. Xavfli o‘zgarishga hujayralarni cheksiz bo‘linishga undaydigan va mutatsiyalar orqali apoptoz mexanizmlarini buzadigan bir yoki bir nechta o‘zgarish sabab bo‘ladi. Agar immun tizimi bunday o‘zgarishni o‘z vaqtida aniqlamasa, o‘sma kattalashib, vaqt o‘tishi bilan metastaz beradi. Metastazlar istisnosiz barcha a’zo va to‘qimalarda hosil bo‘lishi mumkin. Ular ko‘pincha suyak, jigar, bosh miya va o‘pkada uchraydi.

100 000 aholiga to‘g‘ri keladigan saratondan o‘lim ko‘rsatkichi, 2004-yil. Sariq rang — 55 kishidan kam, qizil rang — 305 kishidan ko‘p

Hujayralarning nazoratsiz bo‘linishi xavfsiz o‘smaga ham olib kelishi mumkin. Xavfsiz o‘smalar metastaz bermaydi, boshqa to‘qimalarga kirib bormaydi, shu sababli kamdan-kam hollarda hayot uchun xavf tug‘diradi. Biroq xavfsiz o‘smalar ko‘pincha xavfli o‘smaga aylanadi (xavfli o‘zgarish jarayoni).

Xavfli o‘smaning yakuniy tashxisi to‘qima namunasini gistologik tekshirish natijasida patomorfolog tomonidan qo‘yiladi. Tashxisdan so‘ng jarrohlik yo‘li bilan davolash, kimyoterapiya yoki nur terapiyasi buyuriladi. Tibbiyot rivojlangani sari davolash har bir o‘sma turiga tobora ko‘proq moslashtirilmoqda.

Davolanmasa, xavfli o‘smalar odatda rivojlanib, oxir-oqibat o‘limga olib keladi. O‘smalarning aksariyati davolanishi mumkin, ammo natija o‘smaning turi, joylashuvi va bosqichiga bog‘liq.

Xavfli o‘smalar har qanday yoshda uchrashi mumkin, ammo keksalarda ancha ko‘p aniqlanadi. Bu rivojlangan mamlakatlarda o‘limning asosiy sabablaridan biridir.

Xavfli o‘smalarning ko‘plab turlari mavjud. Ular dastlabki o‘sma paydo bo‘lgan a’zo, xavfli o‘zgarishga uchragan hujayralarning turi hamda bemorda kuzatiladigan klinik belgilarga qarab tasniflanadi. Xavfli o‘smalarni o‘rganish va davolash bilan shug‘ullanadigan tibbiyot sohasi onkologiya.

deb ataladi. Xavfli o‘smalarning 80–90 % i irsiy sabablardan emas, balki tashqi omillar ta’sirida yuzaga keladi. Bunday omillar bilan o‘smaning paydo bo‘lishi o‘rtasidagi bog‘liqlik ehtimoliy xususiyatga ega (onkogen omil ta’sir etsa ham, har doim o‘sma rivojlanavermaydi).

Rossiyada xavfli yangi hosilalar o‘lim sabablari orasida uchinchi o‘rinda (yurak-qon tomir kasalliklari va tashqi sabablardan keyin) turadi.

Dunyodagi eng keng tarqalgan onkologik kasallik — o‘pka saratoni.

Kasallik sabablari

Spirtli ichimliklar va tamaki chekish saraton rivojlanishining omillari sifatida

Turli kasalliklarning etiologiyasini o‘rganish tibbiyotda, xususan, onkologiyada muhim o‘rin tutadi. Insondagi o‘smalarni keltirib chiqaruvchi etiologik omillarni aniqlash ularning oldini olish uchun zarur shartdir. Qadimgi Rim shifokori Klavdiy Galen organizmning tegishli moyilligisiz hech bir sabab kasallik keltirib chiqara olmaydi, deb hisoblagan. Bir qator kimyoviy moddalar va ishlab chiqarish jarayonlari, ionlashtiruvchi va ultrabinafsha nurlanish, chekish, shuningdek, ayrim ekzogen viruslar insonda o‘sma o‘sishining etiologik omillari ekani ma’lum. Xavfli yangi hosilalar tashqi muhit omillari va organizmning o‘zidagi o‘zgarishlar ta’sirida hujayralar DNKsida yuzaga keladigan buzilishlar natijasida rivojlanishi aniqlangan. Hujayralar organizmning boshqaruv ta’siridan chiqib, cheksiz bo‘lina boshlaydi va shu tariqa xavfli o‘sma rivojlanishiga asos soladi. Xavfli o‘smalar rivojlanish jarayonida patologik jarayonning o‘ziga xos xususiyatlarga ega bir qancha ketma-ket bosqichlaridan o‘tadi. Bu kasallikning umumiy klinik manzarasida aks etadi.

Virus-genetik nazariyaga ko‘ra, kanserogenezning turli shakllarida o‘smalar paydo bo‘lishiga viruslar sabab bo‘ladi, turli fizik va kimyoviy kanserogen omillar esa ularning onkogen salohiyatini faollashtiradi va etiologik emas, patogenetik omillar hisoblanadi. O‘sma viruslari yuqumli kasalliklarni keltirib chiqaradigan viruslardan farq qilmaydi; ularning tabiatda tarqalishi infeksion qo‘zg‘atuvchilar uchun aniqlangan qonuniyatlarga bo‘ysunadi. Saraton haqidagi zamonaviy tasavvurga ko‘ra, bu genetik apparat kasalligidir. Virus hujayraning genetik apparatini o‘zgartiradi va aynan shu o‘zgarishlar hujayralarning xavfli o‘zgarishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. 1970-yillardan boshlab hujayralar o‘sishini rag‘batlantiruvchi genlar (onkogenlar) va bu o‘sishni bostiruvchi genlar — supressor genlar kashf etildi. Supressor genlar orasida p53 geni ayniqsa muhim: u DNKsi shikastlangan hujayraning bo‘linishini to‘xtatadi va shikastlanishni bartaraf etish mexanizmini ishga tushiradi. Agar shikastlanishni tuzatib bo‘lmasa, p53 geni apoptoz dasturini faollashtiradi, natijada hujayra nobud bo‘ladi va o‘sma paydo bo‘lish xavfi bartaraf etiladi. Shikastlangan p53 geni o‘sma o‘sishini bostirish qobiliyatini yo‘qotsa, sut bezi saratoni, o‘pka saratoni, oshqozonosti bezi saratoni, siydik pufagi saratoni va boshqa o‘smalar rivojlanishiga yordam beradi.

Genlarni tahlil qilish yangi diagnostik va prognostik markerlarni aniqlash, eng maqbul kimyoterapiya usullarini izlash va ishlab chiqish hamda nishonli (targetli) o‘smaga qarshi dorilar yaratishga yordam berdi. Insonning har bir hujayrasi genomida taxminan 30000 ta gen va 3,5 mlrd nukleotid mavjud. Xavfli o‘zgarish DNKdagi tuzatib bo‘lmaydigan ko‘plab o‘zgarishlar natijasida rivojlanadi, bu esa hujayralarning tuzilishi va funksiyalarida bartaraf etib bo‘lmaydigan buzilishlarga olib keladi.

Onkogenlarning faollashishi, supressor genlar va kanserogenez bilan bog‘liq boshqa genlarning faoliyatsizlanishi ham mutatsiyalar, ham epigenetik o‘zgarishlar natijasida yuz berishi mumkin. Bu o‘zgarishlar o‘smalarning paydo bo‘lishi va rivojlanishida asosiy rol o‘ynaydi. Ulardan biomarkerlar sifatida o‘smalarni erta aniqlash, kasallikni prognoz qilish va kuzatish, o‘smaning kimyoterapiyaga chidamliligi yoki sezgirligini oldindan baholash hamda dori vositalari ta’sir qiladigan nishon genlarni aniqlashda foydalaniladi.

Yangi hosila hujayralari va uning metastazlari, odatda, dastlabki to‘qimaning tuzilish xususiyatlarini saqlaydi. Saraton barcha xavfli yangi hosilalarning taxminan 90 % ini tashkil qiladi. Biriktiruvchi to‘qimadan kelib chiqadigan xavfli o‘smalar — sarkomalar, limfoid to‘qimadan kelib chiqadiganlari — limfomalar, pigment hujayralaridan kelib chiqadiganlari esa — melanomalar deb ataladi. Bir xil gistologik tuzilishdagi o‘smalar rivojlanishning turli bosqichlaridagi hujayralardan paydo bo‘lishi mumkin. Bu farqlar differensiatsiya darajasiga bog‘liq: yuqori — G1, o‘rtacha — G2, past — G3, differensiatsiyalanmagan — G4. Hujayralarning differensiatsiya darajasi qanchalik past bo‘lsa, prognoz shunchalik yomon bo‘ladi.

Nature jurnalida chop etilgan tadqiqotda o‘smalar rivojlanishiga genetik moyillikdan ko‘ra tashqi muhit omillari ko‘proq ta’sir qilishi haqida dalillar keltirilgan. Tadqiqotchilar saratonga olib keladigan 30 ta asosiy hujayra mutatsiyasini baholaganlar (yo‘g‘on ichak, o‘pka, siydik pufagi, qalqonsimon bez va boshqalarda). Ma’lum bo‘lishicha, mutatsiyalarning faqat 10–30 % i irsiyat kabi ichki omillar, 70–90 % i esa zararli tashqi muhit omillarining bevosita ta’siri bilan bog‘liq. Ushbu tadqiqot natijalari onkologik kasalliklarning oldini olish strategiyalarini ishlab chiqishda muhimdir.

Patologik proliferatsiya bilan kechadigan va saraton yuzaga kelish ehtimolini oshiradigan kasalliklar saratonoldi kasalliklar deb ataladi. Ularga uzoq davom etishi va organizmning turli funksiyalari buzilishining ayrim belgilari xos. Saraton rivojlanish ehtimoliga ko‘ra, xavfli o‘sma paydo bo‘lish ehtimoli yuqori bo‘lgan obligat saratonoldi holatlar hamda saraton nisbatan kam, ammo sog‘lom odamlardagiga qaraganda ko‘proq rivojlanadigan fakultativ saratonoldi holatlar farqlanadi. 1952-yilda Xalqaro saratonga qarshi kurash ittifoqi P. Denua (P. Denoix) ishlab chiqqan TNM tizimi bo‘yicha xavfli yangi hosilalarni tasniflashni qabul qildi. TNM tizimida o‘smaning tarqalishi ikki marta baholanadi: davolash boshlanishidan oldin klinik va tekshiruv natijalari bo‘yicha, operatsiyadan keyin esa patologoanatomik ma’lumotlar asosida qayta baholanadi.

Odam papilloma viruslari (HPV) bilan infeksiyalanish odamlar orasida ancha keng tarqalgan — aholining 44 % igacha shu virusni yuqtirgan. Teri va shilliq qavatlarni zararlaydigan HPVning 100 dan ortiq serotipi ma’lum. Birlamchi infeksiya, odatda, xavfsiz o‘zgarishlarni yuzaga keltiradi, ayrim turlari esa o‘smalarning paydo bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin. HPVning 34 turi asosan karsinomalari anogenital soha bilan bog‘liq (yuqori xavfli HPV viruslari — HPV-HR). Anogenital sohada HPV 16-turi, undan keyin HPV 18-turi ustunlik qiladi; shu ikki tur ushbu saraton turlarining 70-80 % ini keltirib chiqaradi. Boshqa turlardan HPV 31, 33, 35, 39, 45 va ayrim boshqa turlar keng tarqalgan. Bachadon bo‘yni saratoni papilloma virusining etiologik roli to‘liq isbotlangan onkologik kasallik hisoblanadi. Bu JSST 2003-yilgi byulletenida aks etgan.

Saraton kasalliklarining 30 % ida zamburug‘ infeksiyasi ham uchraydi. Ayrim zamburug‘lar saraton rivojlanish ehtimolini oshiradigan kanserogenlar ajratadi.

Ayrim surunkali kasalliklar ham xavfli o‘smalarning rivojlanishi uchun xavf omilidir.

Saratonga sabab bo‘ladigan mutatsiyalarning 66 % i o‘z-o‘zidan yuzaga keladi. Saraton bilan bog‘liq mutatsiyalarning 29 % i tashqi muhit omillari ta’sirida ro‘y beradi, 5 % i esa irsiy xususiyatga ega.

Tarix

Xavfli o‘smalar insoniyat tarixida qadimdan mavjud bo‘lib kelgan ko‘rinadi; shu sababli ular eng qadimgi yozma manbalardan boshlab ko‘p bor tasvirlangan. O‘smalar va ularni davolash usullarining eng qadimgi tavsiflaridan biri qadimgi Misrga oid Edvin Smit papirusida (mil. avv. taxm. 1600-yil) uchraydi. Papirusda sut bezi saratonining bir necha shakli tasvirlangan, davolash uchun esa saraton to‘qimasini kuydirish, yuzaki o‘smalarda mishyak asosidagi kuydiruvchi malhamlarni qo‘llash tavsiya qilingan. Miloddan avvalgi 2650-yilda Misrda 3-sulola davrida yashagan tabib, me’mor va munajjim Imxotep shifo xudosi deb e’lon qilingan. U sut bezi saratonini kasallik sifatida tavsiflab, davolash uchun o‘sma to‘qimasini kuydirishni tavsiya etgan. Shuningdek, misrliklar yuzaki o‘smalarni davolashda mishyak saqlovchi kuydiruvchi malhamlardan foydalangani ma’lum. Shunga o‘xshash tavsiflar Ramayanada ham uchraydi: davolash o‘smalarni jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash va mishyakli malhamlardan foydalanishni o‘z ichiga olgan.

Eng qadimgi o‘sma yuqori devon davrida (350 mln yil oldin) yashagan miksinada topilgan. 300 mln yil avval yashagan baliqda esa mahalliy giperostozli osteoma aniqlangan. Germaniyada topilgan, osteosarkoma belgilari mavjud sudralib yuruvchining toshqotgan son suyagi pappoxelisa (Pappochelys rosinae) ga mansub bo‘lib, u o‘rta trias davrida (240 mln yil avval) yashagan.

Odamdagi eng qadimgi saraton o‘smasi Vitvatersrand universiteti olimlari tomonidan Janubiy Afrikadagi Svartkrans (SK 7923) yodgorligidan topilgan oyoq panjasi suyagida aniqlangan. Topilgan xavfli o‘smaning yoshi — 1,7 mln yil. Bungacha gominidlardagi eng qadimgi o‘sma Krapinadan topilgan, 120 ming yil avval yashagan neandertalning qovurg‘asida aniqlangan edi.

«Saraton» nomi Gippokrat (mil. avv. 460—377-yillar) kiritgan «karsinoma» (yunoncha καρκίνος — qisqichbaqa, saraton; ωμα, ὄγκωμα so‘zining qisqartmasi — o‘sma) atamasidan kelib chiqqan. Gippokrat bu atama bilan atrofida yallig‘lanish mavjud bo‘lgan xavfli o‘smani ifodalagan. U o‘smani karsinoma deb atagan, chunki o‘sma turli tomonlarga tarqalgan o‘simtalari tufayli qisqichbaqaga o‘xshaydi. U, shuningdek, onkos (ὄγκος). Gippokrat sut bezi, oshqozon, teri, bachadon bo‘yni, to‘g‘ri ichak va burun-halqum saratonini tasvirlab bergan. U davolash uchun olib tashlash mumkin bo‘lgan o‘smalarni jarrohlik yo‘li bilan kesib olishni, operatsiyadan keyingi yaralarga esa o‘simlik zaharlari yoki mishyak saqlovchi malhamlarni surtishni tavsiya etgan. Bu vositalar o‘smaning qolgan hujayralarini o‘ldirishi mumkin deb taxmin qilingan. Ichki o‘smalarda Gippokrat umuman davolashdan voz kechishni taklif qilgan, chunki bunday murakkab operatsiya oqibatlari bemorni o‘smaning o‘zidan ham tezroq o‘ldiradi deb hisoblagan.

Shuningdek, Rim tabibi Avl Korneliy Sels miloddan avvalgi I asrda saratonni dastlabki bosqichida o‘smani olib tashlash orqali davolashni, kech bosqichida esa umuman davolamaslikni tavsiya qilgan. U yunoncha καρκίνος so‘zini lotinchaga (cancer — saraton) tarjima qilgan. Galen barcha o‘smalarni tasvirlash uchun «ὄγκος» so‘zidan foydalangan; zamonaviy onkologiya atamasining o‘zagi ham shundan kelib chiqqan. Milodiy 200-yilda u sut bezi o‘smasi atrofidagi qon tomirlarni qisqichbaqa changallariga o‘xshatib tasvirlagan. Klavdiy Galen sut bezi saratoni sut bezida qora safro ivib qolishi oqibatida paydo bo‘ladi deb hisoblagan. U, shuningdek, melanxoliyani sut bezi saratoni rivojlanishining asosiy omili deb bilgan. Davolash parhez, ichakni tozalash, banka qo‘yish, qon oldirish va zuluklar yordamida ortiqcha qora safrodan xalos bo‘lishga qaratilgan.

XI asrda Abu Ali ibn Sino ilgari surgan nazariya hozir ham nihoyatda zamonaviy yangraydi: «Organizmga yetib kelgan har qanday sabab unga ta’sir qilavermaydi va organizm tegishli moyillikka ega bo‘lmasa, hech bir sabab kasallik keltirib chiqara olmaydi».

Saraton o‘rta asrlar Yevropasida ham keng tarqalgan. Masalan, XV va XVI asrlarda yashagan 10 nafar italyan zodagonining mumiyolangan qoldiqlarini o‘rganish natijasida xavfli o‘smaning uch holati aniqlangan. Olimlar qirollik saroyi a’zolari o‘rta asrlar Italiyasi aholisining aksariyatiga qaraganda kaloriyasi yuqori, yog‘li va shirin taomlarni cheklanmagan miqdorda iste’mol qilish imkoniyatiga ega bo‘lgan deb taxmin qilishgan.

Xavfli o‘smalar haqida ko‘plab tavsiflar mavjud bo‘lishiga qaramay, XIX asrgacha ularning paydo bo‘lish va organizmda tarqalish mexanizmlari deyarli noma’lum edi. 1810-yilda Miller birinchi bo‘lib sut bezi saratonining hujayraviy tabiatini tasvirlagan, 1829-yilda esa fransuz ginekologi va akusheri Jozef Rekamye saraton tarqalishini tavsiflash uchun «metastazlar» atamasini fanga kiritgan. 1840-yilda R. Virxov sut bezi o‘smasi bez to‘qimasi epiteliyidan kelib chiqib, mahalliy va markazdan chetga tomon turli yo‘nalishlarda tarqalishini taxmin qilgan. Nemis shifokori R. Virxovning ishlari bu jarayonlarni tushunishda katta ahamiyatga ega bo‘ldi. U o‘smalar sog‘lom to‘qimalar kabi hujayralardan iboratligini hamda o‘smalarning organizm bo‘ylab tarqalishi shu hujayralarning ko‘chishi bilan bog‘liqligini ko‘rsatdi.

Nazariy onkologiya tarixi odatda ingliz shifokori Persival Pottning ishlari bilan boshlanadi. U 1785-yilda mo‘ri tozalovchilarda yorg‘oq saratoni tez-tez uchrashini kuzatib, bu holatni qurumning kanserogen ta’siri bilan bog‘lagan.

1946-yilda sovet virusologi Lev Aleksandrovich Zilber xavfli o‘smalarning virusli kelib chiqishi nazariyasini ilmiy asoslagan.

Xususiyatlari

  • Tez va nazoratsiz o‘sishga moyillik: bunday o‘sish yemiruvchi xususiyatga ega bo‘lib, atrofdagi normal to‘qimalarni siqadi va shikastlaydi.
  • Atrofdagi to‘qimalarga kirib borishga («invaziya», «infiltratsiya») va mahalliy metastazlar hosil qilishga moyillik.
  • Boshqa to‘qima va a’zolarga metastaz berishga moyillik: o‘sma hujayralari dastlabki o‘smadan ko‘pincha ancha uzoqda joylashgan to‘qima va a’zolarga limfa va qon tomirlari orqali yoki implantatsiya yo‘li bilan ko‘chib o‘tadi. Bunda ayrim turdagi o‘smalar muayyan to‘qima va a’zolarga ma’lum darajada moyillik («tropizm») ko‘rsatadi — ular ko‘proq ma’lum joylarga metastaz beradi (ammo boshqa joylarga ham tarqalishi mumkin).
  • O‘smaning butun organizmga o‘sma ishlab chiqaradigan toksinlar orqali yaqqol umumiy ta’sir ko‘rsatishi. Bu toksinlar o‘smaga qarshi hamda umumiy immunitetni susaytirib, bemorlarda umumiy zaharlanish («intoksikatsiya»), jismoniy holsizlik («asteniya»), depressiya, psixozlar, ozib ketish va hatto kaxeksiya.
  • Organizmning immunologik nazoratidan maxsus mexanizmlar bilan T-killer hujayralarini chalg‘itib qochish qobiliyati.
  • O‘sma hujayralarida ko‘p sonli mutatsiyalar mavjud bo‘lib, o‘sma kattalashishi va qarishi bilan ularning soni ham ortadi. Bunday buzilishlarning ayrimlari bevosita kanserogenez uchun, boshqalari immunitetdan qochish yoki metastaz berish xususiyatini orttirish uchun zarur; qolganlari esa tasodifiy bo‘lib, o‘sma hujayralarining zararli ta’sirlarga chidamliligi pasaygani sababli yuzaga keladi.
  • O‘sma tarkibidagi hujayralarning yetilmaganligi («differensiatsiyalanmaganligi») yoki xavfsiz o‘smalardagiga qaraganda kamroq yetilganligi. Hujayralar qanchalik kam yetilgan bo‘lsa, o‘sma shunchalik xavfli, tez o‘sadigan va erta metastaz beradigan bo‘ladi. Ammo odatda bunday o‘sma nur terapiyasi va kimyoterapiya.
  • Yaqqol to‘qima va/yoki hujayra darajasidagi me’yordan chetga chiqish («atipizm»).
  • Hujayraviy atipizmning to‘qimaviy atipizmdan ustunligi.
  • O‘smada qon tomirlarining jadal o‘sishini rag‘batlantirish («angiogenez») natijasida o‘smaning qon tomirlarga boy bo‘lishi («vaskulyarizatsiya») va ko‘pincha qon quyilishlari o‘sma to‘qimasida ro‘y berishi.
  • O‘sma hosilalari nafaqat o‘z qon tomirlar tizimini shakllantiradi, balki atrofdagi to‘qimalarning qon tomirlari hisobiga ham o‘sishi mumkin.

Belgilari

Metastaz belgilari o‘smaning joylashuviga bog‘liq

Belgilari o‘sma joylashgan joyga qarab farqlanadi. Og‘riq faqat kechki bosqichlarda paydo bo‘ladi. Dastlabki bosqichlarda o‘sma deyarli hech qanday sezgi tug‘dirmaydi. Quyidagi belgilar uchrashi mumkin:

  • mahalliy belgilar:
    • odatiy bo‘lmagan shish yoki qattiqlashgan joy (ko‘pincha tashqi tomondan bilinadigan eng dastlabki belgi);
    • qon ketishi;
    • yallig‘lanish;
    • sariqlik;
  • metastaz belgilari:
    • limfa tugunlarining kattalashishi;
    • yo‘tal, ba’zan qon aralash;
    • jigarning kattalashishi;
    • suyaklardagi og‘riq, suyak sinishlari;
    • nevrologik belgilar;
    • bezlarning ortiqcha sekretsiyasi (masalan, Kushing sindromi, o‘sma sababli yuzaga kelgan)
  • umumiy belgilar:
  • ruhiy-psixologik belgilar.

Ruhiy holatning o‘zgarishiga bir qancha omillar sabab bo‘lishi mumkin:

  • organizmning og‘riq qoldiruvchi dorilarga reaksiyasi;
  • «o‘lim qo‘rquvi»ga nisbatan xulq-atvor reaksiyasi (agar bemor o‘z holatini bilsa);
  • bosh miya sohasiga metastaz berishi;
  • gormonal holatning keskin o‘zgarishi.

Xavfli o‘smalarning turlari

Xavfli o‘smalar kelib chiqadigan hujayralar turiga ko‘ra farqlanadi. Ularning turlari:

Bolalardagi xavfli o‘smalar

Ayrim o‘smalar bolalar va o‘smirlarda ayniqsa tez-tez uchraydi. Bolalarda xavfli o‘sma bilan kasallanishning eng yuqori ko‘rsatkichi hayotning dastlabki 5 yiliga to‘g‘ri keladi. O‘smalar orasida leykozlar (ayniqsa o‘tkir limfoblast leykoz), markaziy nerv tizimi o‘smalari va neyroblastoma yetakchi o‘rinda turadi. Keyingi o‘rinlarda nefroblastoma (Vilms o‘smasi), limfomalar, rabdomiosarkoma, retinoblastoma, osteosarkoma va Yuing sarkomasi turadi..

Epidemiologiya

Saratonni o‘rganish xalqaro agentligining 2018-yil uchun dastlabki ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda 18 078 957 kishi xavfli o‘sma bilan kasallangan. Shu hisob-kitoblarga ko‘ra, 2018-yilda saratondan 9 555 027 kishi vafot etgan. Kasallanganlar va vafot etganlar soni bo‘yicha birinchi o‘rinda o‘pka saratoni turadi: 2018-yilda 2 093 876 kishi bu kasallikka chalingan, 1 761 007 kishi vafot etgan.

Dunyoda xavfli o‘smalar bilan kasallanish tarkibida ikkinchi o‘rinni sut bezi saratoni egallaydi: kasallanganlar soni — 2 088 849 kishi. O‘lim ko‘rsatkichida u 5-o‘rinda bo‘lib, 2018-yilda 626 679 ayol ushbu kasallikdan vafot etgan. Kasallanish bo‘yicha uchinchi o‘rinda yo‘g‘on ichak saratoni. 2018-yilda bu kasallikka 1 849 518 kishi chalingan, vafot etganlar soni bo‘yicha (880 792) yo‘g‘on ichak saratoni 2-o‘rinda. To‘rtinchi o‘rinda prostata bezi saratoni (1 276 106) turadi, ammo o‘lim ko‘rsatkichi bo‘yicha 8-o‘rinni egallaydi. 2018-yilda oshqozon saratoni bilan 1 033 701 kishi kasallangan (kasallanish bo‘yicha beshinchi o‘rin), 782 685 kishi vafot etgan (o‘lim bo‘yicha uchinchi o‘rin).

Xavfli o‘smalar bilan kasallanganlar soni bo‘yicha 6-o‘rinda jigar saratoni turadi. 2018-yilda 841 080 kishi shu kasallikka chalingan. O‘lim bo‘yicha jigar saratoni 4-o‘rinda: 781 631 kishi vafot etgan.

Xavfli o‘smalar bilan kasallanish tarkibida keyingi o‘rinlarda : qizilo‘ngach saratoni (572 034), bachadon bo‘yni saratoni (569 847), qalqonsimon bez saratoni (567 233), siydik pufagi saratoni (549 393), Xojkin bo‘lmagan limfoma (509 590), oshqozonosti bezi saratoni (458 918) va boshqalar turadi. Ro‘yxatning 33-o‘rnida — qin saratoni (17 600).

O‘lim ko‘rsatkichida 6-o‘rinda — qizilo‘ngach saratoni bo‘lib, 2018-yilda dunyoda ushbu kasallikdan 508 585 kishi vafot etgan. Keyingi o‘rinlarda: oshqozonosti bezi saratoni (432 242), prostata saratoni (358 989) va boshqalar keladi.

2020-yilda Saratonni o‘rganish xalqaro agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, yangi holatlar soni dunyoda 19,3 millionga yetadi va ushbu kasallikdan 10 mln kishi vafot etadi. Inson hayoti davomida o‘rtacha 20 kishiga, har 100 kishidan hisoblaganda, saraton tashxisi qo‘yiladi; har sakkizinchi erkak va har 11-ayol shu kasallikdan vafot etadi.

AQSH uchun 2018-yilgi dastlabki statistika : yangi holatlar — 2 129 118, saratonning barcha turlaridan vafot etganlar — 616 714 kishi.

Kasallanish tarkibida eng ko‘p uchraydigan shakllar: erkaklarda — prostata bezi saratoni, o‘pka saratoni, yo‘g‘on ichak saratoni, siydik pufagi saratoni va melanoma; ayollarda — sut bezi saratoni, o‘pka saratoni, yo‘g‘on ichak saratoni, bachadon tanasi saratoni va qalqonsimon bez saratoni; jami (ikkala jins uchun) — sut bezi saratoni, o‘pka saratoni, prostata bezi saratoni, yo‘g‘on ichak saratoni va siydik pufagi saratoni.

AQSH va boshqa rivojlangan mamlakatlarda o‘lim holatlarining 25 % ida bevosita sabab xavfli o‘smalardir. Har yili aholining taxminan 0,5 % ida xavfli o‘smalar tashxislanadi. AQSH bo‘yicha statistika:

Keng tarqalgan shakllar
ErkaklarAyollar
KasallanishO‘lim ko‘rsatkichiKasallanishO‘lim ko‘rsatkichi
prostata bezi33 %o‘pka31 %sut bezi32 %o‘pka27 %
o‘pka13 %prostata bezi10 %o‘pka12 %sut bezi15 %
to‘g‘ri ichak10 %to‘g‘ri ichak10 %to‘g‘ri ichak11 %to‘g‘ri ichak10 %
siydik pufagi7 %oshqozonosti bezi5 %endometriy (bachadon)6 %tuxumdonlar6 %
melanoma5 %leykoz4 %Xojkin bo‘lmagan limfomalar4 %oshqozonosti bezi6 %

Saraton bilan kasallanganlarda og‘riq, xavotir va depressiya juda tez-tez uchraydi. Tarqalish darajasi: saratondan davolanib omon qolganlar orasida depressiya 33,16 %, xavotir esa 30,55 % ni tashkil qiladi. Davolash davomida og‘riqning tarqalishi ijobiy tomonga o‘zgaradi: davolashdan oldin 65,22 %, davolash vaqtida 51,34 %, davolashdan keyin esa 39,77 %. Saraton bemorlarida depressiya rivojlanishiga ta’sir etuvchi asosiy omillar — ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning sustligi, saratonning kech bosqichi va yetarlicha uxlamaslik. Xavotirga esa kasallikning kech bosqichi hamda sifatsiz uyqu ta’sir qiladi.

Rossiyada xavfli yangi hosilalar bilan kasallanish

2017-yilda Rossiya Federatsiyasida tarixda ilk bor 617 177 ta xavfli yangi hosila aniqlangan (erkak bemorlarda 281 902 ta, ayol bemorlarda 335 275 ta). 2016-yilga nisbatan bu ko‘rsatkich 3 % ga oshgan. Rossiya erkak aholisi orasida kasallanish tarkibida birinchi o‘rinlarni quyidagilar egallagan: traxeya, bronx va o‘pka o‘smalari (17,4 %), prostata bezi (14,5 %), teri (10,3 %, melanoma bilan — 11,9 %), oshqozon (7,6 %), chambar ichak (6,4 %), to‘g‘ri ichak, rektosigmoid tutashuv va anus (5,3 %). Erkaklarda siydik-tanosil tizimining xavfli o‘smalari ham salmoqli guruhni tashkil etadi: ular barcha xavfli yangi hosilalarning 24,8 % iga teng.

Sut bezi saratoni (21,1 %) ayollar orasida yetakchi onkologik kasallik hisoblanadi. Keyingi o‘rinlarda teri yangi hosilalari (14,6 %, melanoma bilan — 16,6 %), bachadon tanasi (7,8 %), chambar ichak (7,2 %), bachadon bo‘yni (5,3 %) va oshqozon (7,4 %) o‘smalari turadi.

Kasallanish holatlarining eng katta qismi 65-69 yosh guruhiga (17,7 %) to‘g‘ri keladi: erkaklarda — 20 %, ayollarda — 15,7 %. Erkaklar va ayollar o‘rtasidagi yosh bo‘yicha kasallanish tarkibidagi farqlar 30 yoshdan keyin yaqqol namoyon bo‘ladi. 30-49 yoshdagi xavfli yangi hosilalar ulushi kasallangan ayollarda (13,8 %) erkaklarga (7,9 %) nisbatan yuqori. 60 yosh va undan katta yosh guruhida erkaklar orasidagi 70,2 % va ayollar orasidagi 65,3 % holat tashxislanadi.

2017-yilda kasallanganlarning o‘rtacha yoshi 64,4 yosh, erkaklarda — 64,7, ayollarda — 64,2 bo‘lgan (2007-yilda o‘rtacha yosh — 63,5; erkaklarda — 63,8, ayollarda — 63,3). Aksariyat nozologiyalar bo‘yicha erkaklar va ayollar orasida kasallanganlarning o‘rtacha yoshi oshmoqda. Rossiyaning onkologik muassasalarida xavfli yangi hosila tashxisi qo‘yilgandan keyin 5 yil yoki undan ko‘proq muddat ro‘yxatda turgan bemorlar ulushi ortib bormoqda. Barcha xavfli yangi hosilalar bo‘yicha bu ulush 2007-yilda — 61,9 %, 2017-yilda esa 68,0 % bo‘lgan. Sut bezi: 2007 — 67,1 %, 2017 — 72,9 %; traxeya, bronx, o‘pka: 2007 — 38,6 %, 2017 — 47,2 %; prostata bezi: 2007 — 52,5 %, 2017 — 64,3 %; bachadon bo‘yni: 2007 — 64,7 %, 2017 — 70,3 %. Rossiyada 2007—2017-yillarda turli joylashuvdagi xavfli yangi hosilali bemorlar kontingentini jamlash indeksi quyidagicha bo‘lgan: 2007 — 5,6; 2017 — 6,7.

2017-yilda Rossiya aholisi o‘limi tarkibida xavfli yangi hosilalar qon aylanish tizimi kasalliklaridan keyin ikkinchi o‘rinni (15,9 %) egallagan. Erkaklar o‘limi tarkibida xavfli yangi hosilalar ulushi 17,1 % (2016-yilda — 16,7 %), ayollarda 14,7 % (2016-yilda — 14,5 %) bo‘lgan. Eng katta ulush traxeya, bronx va o‘pka o‘smalariga (17,3 %), oshqozon (9,8 %), chambar ichak (7,9 %), sut bezi (7,7 %) va oshqozonosti bezi (6,2 %) o‘smalariga to‘g‘ri kelgan. Erkaklar va ayollarda xavfli o‘smalardan o‘lish tarkibi sezilarli farqlanadi. Erkaklar o‘limining chorak qismidan ko‘prog‘i, ya’ni 26,1 % i traxeya, bronx va o‘pka saratoni bilan bog‘liq. Keyingi o‘rinlarda oshqozon o‘smalari (10,7 %) va prostata bezi o‘smalari (8,1 %) turadi. Ayollarda eng katta ulush sut bezi (16,4 %), chambar ichak (9,9 %) va oshqozon (8,8 %) o‘smalariga to‘g‘ri keladi. Mehnatga layoqatli yoshda (15-50 yosh) vafot etganlar orasida xavfli yangi hosilalardan o‘lim ulushi 16,8 % (74 336 holat), 2016-yilda esa 16,3 % bo‘lgan. Reproduktiv yoshdagi (20-44 yosh) ayollar orasida bu ko‘rsatkich 17,3 % (7325 holat), 2016-yilda 16,3 % bo‘lgan.

2017-yilda bolalardagi (0-14 yosh) xavfli yangi hosilalar ulushi kasallangan o‘g‘il bolalar orasida 0,6 % (1815 holat), qizlarda 0,5 % (1531 holat) bo‘lgan. O‘smirlarda (15-19 yosh) xavfli yangi hosilalar ulushi 0,18 % (1090 holat) ni tashkil etgan. 15 yoshgacha bo‘lgan bolalarda qattiq (solid) o‘smalar 53,3 % holatda uchragan. Bolalarda solid o‘smalarning eng ko‘p uchraydigan joylashuvi bosh miya va nerv tizimining boshqa bo‘limlari bo‘lib, ular barcha yangi hosilalarning 16,8 % ini (563 holat), barcha solid o‘smalarning esa 31,5 % ini tashkil qilgan. 2007—2017-yillarda 15 yoshgacha bo‘lgan bolalarda jigar va jigar ichidagi o‘t yo‘llari xavfli yangi hosilalari bilan kasallanishning qo‘pol ko‘rsatkichi 53,9 % ga, qalqonsimon bezdagi ko‘rsatkich esa 52,0 % ga statistik jihatdan sezilarli oshgan.

Oldini olish

Profilaktikaning maqsadi kasallikning oldini olish va xavfli o‘smalarning kechki bosqichda aniqlanadigan shakllari chastotasini kamaytirishdir. Profilaktika vositalari: tibbiy ko‘riklar, kanserogenlar bilan aloqani cheklash, ularning metabolizmini tartibga solish, ovqatlanish va turmush tarzini o‘zgartirish va/yoki tegishli mahsulotlar va preparatlardan foydalanish (kimyoprofilaktika), nurlanish dozasini kamaytirish.

O‘pka saratoni bilan kasallanishga ta’sir qiladigan eng muhim o‘zgartiriladigan omillardan biri — chekish. Noto‘g‘ri ovqatlanish va tashqi muhit ta’siri bilan bir qatorda chekish xavfli yangi hosilalar rivojlanishining muhim xavf omilidir. 2004-yildagi epidemiologik tadqiqotga ko‘ra, ko‘plab G‘arb mamlakatlarida xavfli yangi hosilalar bilan bog‘liq o‘limlarning uchdan bir qismiga tamaki chekish sabab bo‘lgan. Chekuvchining o‘pka saratoniga chalinish ehtimoli chekmaydigan kishinikidan bir necha barobar yuqori. Chekish o‘pka saratonidan tashqari boshqa xavfli o‘smalar (og‘iz bo‘shlig‘i, qizilo‘ngach, ovoz boylamlari) va boshqa kasalliklar, masalan, emfizema xavfini ham oshiradi. Bundan tashqari, chekish atrofdagilarda xavfli yangi hosilalar rivojlanishi ehtimolini ham oshiradi (passiv chekish).

Xavfli o‘smalar uchrashini ko‘paytiradigan boshqa omillar quyidagilardir: spirtli ichimliklar (og‘iz bo‘shlig‘i, qizilo‘ngach, sut bezi o‘smalari va xavfli o‘smalarning boshqa turlari), kamharakatlik (yo‘g‘on ichak va sut bezi saratoni), ortiqcha vazn (yo‘g‘on ichak, sut bezi, endometriy saratoni), nurlanish.

Onkologik kasalliklar rivojlanishida viruslar ham muayyan rol o‘ynaydi. Masalan, B gepatit virusi jigarda o‘sma rivojlanish xavfini oshiradi; bachadon bo‘yni saratoni paydo bo‘lishida esa odam papilloma virusi.

Xavfli o‘smalar rivojlanish xavfini kamaytirish uchun tamaki chekish va tamaki mahsulotlarini tutunsiz shaklda iste’mol qilishdan voz kechish, sog‘lom tana vaznini saqlash, sog‘lom (asosan o‘simlik mahsulotlariga asoslangan) ovqatlanishga rioya qilish, muntazam jismoniy mashqlar qilish, spirtli ichimliklar iste’molini cheklash, xavfsiz jinsiy aloqa, ga amal qilish, emlanish orqali gepatit B va odam papilloma virusidan himoyalanish, ultrabinafsha hamda radioaktiv nurlanish dozasini kamaytirish (quyoshda kamroq qorayish, radioaktiv moddalar bilan ishlamaslik va tibbiy rentgen tekshiruvlarini kamaytirish), shaharlardagi ifloslangan havodan va tutunli xonalardan (o‘tinda ovqat pishirish va hokazo) saqlanish, muntazam dispanser tekshiruvlari.

Saratonning eng keng tarqalgan turlarini tashxislash

Sut bezi saratonini sut bezini har hafta mustaqil tekshirish, yoshga muvofiq mammografik skrining dasturlarida qatnashish, mutaxassis ko‘rsatmasiga binoan ultratovush va MRT tekshiruvlari orqali aniqlash mumkin.

Moyak saratonini dastlabki bosqichda moyaklarni mustaqil tekshirish orqali aniqlash mumkin. Shu sababli oilasida saraton holatlari uchragan erkaklarga bunday tekshiruv tavsiya etiladi. Amerika urologiya assotsiatsiyasi barcha yosh erkaklarga har oy o‘zini tekshirishni tavsiya qiladi.

Hiqildoq saratonini bilvosita laringoskopiya (otorinolaringolog huzurida maxsus hiqildoq oynachasi yordamida tekshirish), keyin esa shilliq qavatning shubhali joylaridan biopsiya olish orqali aniqlash mumkin. Aniqroq usullar fibrolaringoskopiya (egiluvchan endoskop yordamida tekshirish) va bevosita mikrolaringoskopiya (narkoz ostida mikroskop bilan hiqildoqni tekshirish) hisoblanadi. Hiqildoq saratonining asosiy xavf omili uzoq vaqt chekishdir (kuniga 1 qutidan ortiq, 10-20 yil davomida). Bemorlarning mutlaq ko‘pchiligi erkaklar (95 %). Ovoz boylamlari saratonining prognozi hiqildoq vestibulyar qismi saratoniga nisbatan yaxshiroq: birinchisi o‘sma kichik bo‘lganida ham ovoz bo‘g‘ilishi bilan namoyon bo‘ladi, shuning uchun erta tashxislanadi. Hiqildoqning ovoz burmalaridan yuqorida joylashgan vestibulyar qismi saratonida dastlabki belgilar odatda kech bosqichda paydo bo‘ladi: nafas olish, ayniqsa nafasni ichga tortish qiyinlashadi, ovqat yutayotganda qalqish, noqulaylik, yo‘tal va qon tupurish kuzatiladi. Xavfli o‘smalarning umumiy belgilarini ham unutmaslik kerak. Eng muhimlaridan biri — qisqa vaqt ichida sababsiz 10 kg dan ortiq vazn yo‘qotish (3-6 oyda).

Yo‘g‘on ichak saratoni, bachadon bo‘yni saratoni hamda bachadon tubi va tanasi saratoni endoskopik tekshiruv orqali tashxislanadi. Ichakning endoskopik tekshiruvi saraton bilan kasallanishni kamaytiradi (poliplar xavfli o‘smaga aylanishidan avval olib tashlanadi) va prognozni yaxshilaydi. Biroq ichakning barcha qismini endoskop bilan tekshirish mumkin emas.

Erta aniqlash mumkin bo‘lgan prostata saratoni uchun to‘g‘ri ichak orqali prostata bezini paypaslash, prostata ultratovush tekshiruvi va qondagi saraton markerlari skriningi o‘tkaziladi. Biroq prostata saratonini erta aniqlash usuli keng tarqalmagan, chunki ko‘pincha hayotga xavf solmaydigan kichik xavfli o‘smalar topiladi. Ularni aniqlash davolashga, odatda prostata bezini olib tashlashga sabab bo‘ladi. Prostata bezini olib tashlash impotensiya va siydikni tutolmaslik.

ka olib kelishi mumkin. Saratonning ayrim turlari (xususan, sut bezi va yo‘g‘on ichak saratoni) uchun ushbu kasalliklarga moyillikning ayrim shakllarini aniqlaydigan genetik testlar mavjud.

Tekshirishning nisbatan yangi usuli — namunani immunomagnit boyitish va qondagi alohida aylanib yuruvchi o‘sma hujayralari[inglizcha]ni aniqlash texnologiyasidir (Veridex CellSearch). Ushbu texnologiya sut bezi, prostata, to‘g‘ri va yo‘g‘on ichak saratonining 3-4-bosqichlarini tashxislashda qo‘llanadi. U qondagi aylanib yuruvchi o‘sma hujayralarining miqdorini baholash imkonini beradi. Tahlil EpCAM molekulalariga (epiteliy hujayralarining markerlariga) qarshi antitanalar saqlovchi polimer qavat bilan qoplangan metall nanozarrachalar yordamida hujayralarni immunomagnit usulda boyitish, so‘ng magnit maydonda to‘plangan hujayralarni immunofluoressensiya yordamida aniqlashga asoslanadi. Bu sut bezi, prostata, to‘g‘ri va yo‘g‘on ichak saratonida omon qolish prognozi va kimyoterapiya samaradorligini baholashning kamroq xarajatli va kam invaziv usulidir.

Yakuniy tashxis va davolash

Xavfli o‘smalarga yakuniy tashxis qo‘yish uchun biopsiya — tekshirish maqsadida to‘qima namunasini olish usuli qo‘llanadi.

Davolashning asosiy turlari

Ayrim xavfli o‘smalarni davolash qiyin va ular ko‘pincha bemor o‘limiga olib keladi. Ammo ko‘p holatlarda davolash mumkin. Davolashning muvaffaqiyatini belgilovchi muhim omil — erta tashxislash. Natija o‘sma jarayonining rivojlanish darajasi va bosqichiga juda bog‘liq. Dastlabki bosqichlarda sog‘ayish ehtimoli katta, shu sababli malakali shifokorlar yordamida sog‘liqni muntazam nazorat qilish lozim. Bunda zamonaviy davolash usullarini chetga surib, noan’anaviy tibbiyot yordamida davolanishga urinib vaqt yo‘qotmaslik kerak: bu ahvolni faqat og‘irlashtirishi va keyingi davolashni qiyinlashtirishi mumkin.

Hozirgi vaqtda quyidagi davolash turlari qo‘llanadi:

  • O‘smani olib tashlash. O‘sma hujayralari uning tashqarisida ham uchrashi mumkinligi sababli o‘sma atrofidagi sog‘lom to‘qimalarning ma’lum qismi bilan birga olib tashlanadi. Masalan, sut bezi saratonida odatda butun sut bezi, qo‘ltiqosti va o‘mrovosti limfa tugunlari bilan birga olib tashlanadi. Agar o‘sma hujayralari olib tashlangan a’zo yoki uning qismidan tashqarida ham bo‘lsa, operatsiya ularning metastaz hosil qilishiga to‘sqinlik qilmaydi. Hatto dastlabki o‘sma olib tashlanganidan keyin metastazlarning o‘sishi tezlashishi mumkin. Shunga qaramay, operatsiya yetarlicha erta bosqichda o‘tkazilsa, ushbu usul xavfli o‘smalarni (masalan, sut bezi saratonini) ko‘pincha davolaydi. O‘smani jarrohlik yo‘li bilan olib tashlashda an’anaviy sovuq asboblardan ham, yangi uskunalardan — radiochastotali pichoq, ultratovush yoki lazer skalpeli va boshqalar). Masalan, hiqildoqning 1-2-bosqichdagi saratonini bevosita laringoskopiya paytida lazer yordamida olib tashlash bemorning qoniqarli ovozini saqlab qolish va traxeostoma qo‘yishdan qochish imkonini beradi. An’anaviy ochiq (endoskopik bo‘lmagan) operatsiyalarda bunga har doim ham erishib bo‘lmaydi. Oddiy skalpelga nisbatan lazer nuri operatsiya vaqtida qon ketishini kamaytiradi, yarada qolgan o‘sma hujayralarini yo‘q qiladi va operatsiyadan keyingi davrda yaraning yaxshiroq bitishini ta’minlaydi.
  • Kimyoterapiya. Tez bo‘linadigan hujayralarga qarshi ta’sir ko‘rsatuvchi dori vositalari qo‘llanadi. Bu preparatlar DNKning ikki nusxaga ko‘payishini bostirishi, hujayra pardasining ikkiga ajralishiga to‘sqinlik qilishi va boshqa mexanizmlar orqali ta’sir etishi mumkin. Biroq o‘sma hujayralaridan tashqari, organizmda ko‘plab sog‘lom hujayralar, masalan, oshqozon epiteliy hujayralari ham tez va jadal bo‘linadi. Kimyoterapiya ularga ham zarar yetkazadi, shuning uchun og‘ir nojo‘ya ta’sirlarga olib keladi. Kimyoterapiya to‘xtatilgandan keyin sog‘lom hujayralar tiklanadi. 1990-yillarning oxirida aynan o‘sma hujayralarining oqsillariga ta’sir qiladigan, normal bo‘linuvchi hujayralarni deyarli shikastlamaydigan yangi dorilar sotuvga chiqarildi. Hozircha bu preparatlar xavfli o‘smalarning faqat ayrim turlarida qo‘llanadi.
  • Radioterapiya. Nurlanish xavfli o‘sma hujayralarining genetik materialini shikastlab, ularni nobud qiladi; sog‘lom hujayralarga esa kamroq zarar yetadi. Nurlantirish uchun rentgen nurlanishi va gamma nurlanishi (qisqa to‘lqinli fotonlar bo‘lib, istalgan chuqurlikka kirib boradi), neytronlar (zaryadsiz bo‘lgani uchun istalgan chuqurlikka kiradi, foton nurlanishiga qaraganda samaraliroq, ammo ulardan foydalanish qisman tajriba bosqichida), elektronlar (zaryadlangan zarrachalar, shartli ravishda uncha katta bo‘lmagan — 7 sm gacha chuqurlikka kirib boradi; zamonaviy tibbiy tezlatkichlar yordamida teri va teriosti hujayralarining xavfli o‘smalarini davolashda ishlatiladi), shuningdek, og‘ir zaryadlangan zarrachalar (protonlar, alfa-zarrachalar, uglerod yadrolari va boshqalardan foydalaniladi.
  • Krioterapiya.
  • Fotodinamik terapiya — ma’lum to‘lqin uzunligidagi yorug‘lik ta’sirida xavfli o‘sma hujayralarini yemiradigan preparatlar (Fotogem, radxlorin, fotosens, alasens, fotolon va boshqalar) bilan davolash.
  • Gormonal terapiya. Ayrim a’zolarning xavfli o‘sma hujayralari gormonlarga javob beradi; bu xususiyat davolashda qo‘llanadi. Masalan, prostata saratonida ayol jinsiy gormoni — estrogen, sut bezi saratonida estrogen ta’sirini susaytiruvchi dorilar, limfomalarda esa glukokortikoidlardan foydalaniladi. Gormonal terapiya palliativ davolash usuli: uning o‘zi o‘smani yo‘q qila olmaydi, ammo boshqa usullar bilan birga qo‘llanganda bemor umrini uzaytirishi yoki sog‘ayish imkonini oshirishi mumkin. Palliativ davolash sifatida u samarali: ayrim xavfli o‘sma turlarida umrni 3-5 yilga uzaytiradi.
  • Immunoterapiya. Immun tizimi o‘smani yo‘q qilishga intiladi, biroq turli sabablarga ko‘ra ko‘pincha bunga qodir bo‘lmaydi. Immunoterapiya immun tizimini o‘smaga qarshi samaraliroq hujum qilishga undash yoki o‘smani immun ta’sirga sezgirroq qilish orqali yordam beradi. Ba’zan bu maqsadda interferon. ishlatiladi. Uilyam Koli vaksinasi va uning piksibanil deb ataladigan turi ayrim yangi hosilalarni davolashda samarali hisoblanadi.
  • Kombinatsiyalangan davolash. Davolash usullarining har biri alohida qo‘llanganda ham (palliativ davolashdan tashqari) xavfli o‘smani yo‘q qilishi mumkin, ammo bu hamma holatda ham yuz bermaydi. Davolash samarasini oshirish uchun ko‘pincha ikki yoki undan ortiq usul birgalikda qo‘llanadi.
  • Kasallikning terminal bosqichidagi bemorlar azobini yengillashtirish uchun narkotik vositalar (og‘riqqa qarshi) va psixiatrik dorilar (depressiya va o‘lim qo‘rquviga qarshi) qo‘llanadi.

Kimyoterapiya ham, radioterapiya ham immunitetni pasaytiradi (ba’zan deyarli butunlay). Natijada immun tizimi ta’siridan chetda qolgan saraton hujayralari tez ko‘paya boshlaydi, bu o‘smalarning metastaz berishiga va oqibatda o‘limga olib kelishi mumkin.

2016-yil iyun oyida Australian gazetasi xalqaro olimlar guruhi «saratonga qarshi universal vaksina yaratishga yaqin» ekani haqida xabar berdi. Ta’kidlanishicha, preparat saraton kasalliklarining barcha turlariga qarshi samarali bo‘lishi mumkin. Ug‘ur Shohin, Maynsdagi Iogann Gutenberg universitetining onkologik kasalliklarni o‘rganish instituti direktori, olimlar ilk bor nanozarrachalardan foydalanib, vena ichiga yuboriladigan vaksina yaratishga muvaffaq bo‘lganini aytdi. U vaksina profilaktik emas, balki «davolovchi xususiyatga» ega bo‘lishi, ya’ni saratonning oldini olish uchun emas, uni davolashda qo‘llanishini ham tushuntirdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, vaksina sichqonlarda va melanoma bilan kasallangan bir necha kishida «umidli natijalar» ko‘rsatgan. Biroq ushbu bemorlarga ta’sirining yakuniy natijalari taxminan bir yildan keyin ma’lum bo‘lishi kerak edi. Shundan so‘ng tadqiqotchilar bemorlarda kengroq sinovlar o‘tkazishni rejalashtirishgan. Ug‘ur Shohin preparat «taxminan besh yil ichida» qo‘llashga ruxsat etilishini taxmin qilgan.

Tajriba bosqichidagi davolash turlari

Hozirgi vaqtda quyidagi yo‘nalishlarda tadqiqotlar olib borilmoqda:

  • Xavfli o‘sma hujayralariga qarshi emlash.
  • Xavfli o‘smalarga genetik moyilligi bor kishilar uchun gen terapiyasi. Gen terapiyasi — o‘sma hujayralarini o‘z-o‘zidan yoki kimyoterapiya ta’sirida nobud bo‘lishga majbur qiladigan yoxud ko‘payishiga yo‘l qo‘ymaydigan genlarni o‘smaga kiritish.
  • Angiostatik dorilar — o‘smada kapillyarlar hosil bo‘lishiga to‘sqinlik qiladigan preparatlar; qon bilan ta’minlanmay qolgan o‘sma hujayralari nobud bo‘ladi.
  • O‘smaning dorilar qiyin yetib boradigan markaziy qismini yo‘q qilish uchun anaerob bakteriyalardan foydalanish. O‘smaning chekka qismi esa kimyoterapiya yordamida yaxshi yo‘q qilinadi.
  • O‘sma hujayralarining biokimyoviy faolligini bostirish.
  • Nishonli terapiya — kimyoterapiyaning bir turi.

4-fevral 2018-yilda Stenford universiteti olimlari vaksina yuborish orqali 87 ta tajriba sichqonini birinchi urinishdayoq, qolgan uchta sichqonni esa ikkinchi urinishda davolashga muvaffaq bo‘lganlarini ma’lum qilishdi. Sichqonlarga metastazlarni taqlid qilish maqsadida ikkita limfoma ko‘chirib o‘tkazilgan. Vaksina faqat biriga yuborilgan bo‘lsa-da, ikkalasiga ham ta’sir qilgan: ayrim T-hujayralar ikkinchi o‘smaga ham yetib borgan. Tadqiqotchilar usulning yuqori tanlovchanligini ta’kidlagan: kelib chiqishi har xil bo‘lgan ikkita o‘sma mavjud bo‘lsa, faqat vaksina yuborilgan o‘sma yo‘q qilingan, bunda T-limfotsitlar saratonga qarshi kurashishga «o‘rgatilgan»; bu vositaning xavfsiz bo‘lishi mumkinligini anglatadi. Shundan so‘ng 15 nafar ko‘ngilli darhol preparat samaradorligini tekshirishga rozi bo‘lgan.

Muqobil davolash

Ba’zi onkologik bemorlar ba’zan xavfli o‘smalarni davolashning o‘zbilarmonlik bilan yaratilgan «texnologiyalari»ga murojaat qiladi. Bunday usullar dalillarga asoslangan tibbiyot mezonlariga mos kelmagani va klinik sinovlardan o‘tmagani uchun ularning samaradorligi, eng kamida, shubhali. Shunday usullardan biri — soda bilan «davolash» bemorning o‘limiga olib kelgan; uni «davolagan» shifokor Tulio Simonchini firibgarlik va qotillik uchun sudlangan.

Boshqa turlardagi xavfli o‘smalar

Aftidan, xavfli o‘smalar evolyutsiya jarayonida ko‘p hujayrali organizmlar paydo bo‘lishi bilan birga yuzaga kelgan. Onkogenlar va o‘smalarning o‘zi urg‘ochi gidralarda tasvirlangan. Ular kembriygacha bo‘lgan davrda 550 million yil avval paydo bo‘lgan. Gidralarning ildiz hujayralari jinsiy differensiatsiyaga yo‘nalganda apoptoz mexanizmi uni to‘sadigan gen faollashishi natijasida to‘xtaydi. Bundan tashqari, gidralardagi o‘sma hujayralarida invazivlik xususiyati ham mavjud: ularni boshqa sog‘lom polipga ko‘chirib o‘tkazganda xavfli yangi hosila rivojlana boshlaydi.

Boshqa tirik mavjudotlarda hayvondan hayvonga o‘sma hujayralari orqali yuqadigan yuqumli saratonning bir nechta turi ma’lum. Ularga Stikker o‘smasi va Tasmaniya iblisining yuz o‘smasi kiradi.

Adabiyotlar

Havolalar