| Insulin rezistentligi | |
|---|---|
| | |
| eMedicine | med/1173 |
| MeSH | D007333 |
Insulin rezistentligi — organizmning insulin ta’siriga metabolik javobi buzilgan holatdir. Bunda insulin konsentratsiyasi qon plazmasida mavjud glyukoza miqdoriga mos fiziologik darajadan yuqori bo‘ladi. Ushbu tushuncha insulinning barcha fiziologik ta’sirlariga, jumladan, oqsil va yog‘ almashinuviga hamda qon tomirlari endoteliysining holatiga ta’siriga taalluqlidir. Rezistentlik insulin ta’sirlaridan biriga boshqalaridan mustaqil ravishda yoki bir vaqtning o‘zida bir nechtasiga nisbatan rivojlanishi mumkin.
Insulin rezistentligining klinik sindromi (X sindromi) — insulinga bog‘liq glyukozani o‘zlashtirishga rezistentlik, semizlik, dislipidemiya, glyukozaga tolerantlikning buzilishi, 2-tur qandli diabetning birgalikda kuzatilishi.
- Glyukoza uchun quyidagi chegaraviy qiymatlar belgilangan:
Qandli diabet va glikemiyaning boshqa buzilishlarini aniqlash mezonlari (JSST, 1999–2013)
| Aniqlash vaqti | Glyukoza konsentratsiyasi, mmol/l | |
| Kapillyar butun qon | Venoz qon plazmasi | |
| Me’yor | ||
| Och qoringa
va OGTTdan 2 soat o‘tgach |
< 5,6 | < 6,1 |
| < 7,8 | < 7,8 | |
| Qandli diabet | ||
| Och qoringa
yoki OGTTdan 2 soat o‘tgach yoki tasodifiy tekshiruvda |
≥ 6,1 | ≥7,0 |
| ≥11,1 | ≥11,1 | |
| ≥11,1 | ≥11,1 | |
| Glyukozaga tolerantlikning buzilishi (GTB) | ||
| Och qoringa (agar aniqlansa)
va OGTTdan 2 soat o‘tgach |
< 6,1 | < 7,0 |
| ≥7,8 va < 11,1 | ≥7,8 va < 11,1 | |
| Och qoringa glikemiyaning buzilishi (OGB) | ||
| Och qoringa va
OGTTdan 2 soat o‘tgach (agar aniqlansa) |
≥ 5,6 va < 6,1 | ≥6,1 va < 7,0 |
| < 7,8 | < 7,8 | |
| Gestatsion qandli diabet | ||
| Och qoringa yoki
OGTTdan 1 soat yoki OGTTdan 2 soat o‘tgach |
≥ 5,1 va < 7,0 | |
| ≥ 10,0 | ||
| ≥ 8,5 va <11,1 | ||
*OGTT — og‘iz orqali o‘tkaziladigan glyukozaga tolerantlik testi. Glikemiya ko‘rsatkichlari shubhali bo‘lganida tashxisni aniqlashtirish uchun o‘tkaziladi.
Qandli diabet tashxisi keyingi kunlarda glikemiya darajasini qayta o‘lchash bilan tasdiqlanishi kerak. Faqat o‘tkir metabolik dekompensatsiya yoki yaqqol alomatlar bilan kechayotgan shubhasiz giperglikemiya holatlari bundan mustasno. Gestatsion qandli diabet tashxisini glikemiyani bir marta o‘lchash asosida qo‘yish mumkin.
- Insulinning me’yoriy darajasi 2,6 — 24,9 мкЕД/1 ml oralig‘ida hisoblanadi.
- Diabeti bo‘lmagan katta yoshdagilar (20 dan 60 yoshgacha) uchun insulin rezistentligi indeksi (koeffitsiyenti) HOMA-IR: 0 — 2,7.[ishonchsiz manba]. HOMA-IR indeksi (Homeostasis Model Assessment of Insulin Resistance — insulin rezistentligini gomeostaz modeli orqali baholash) quyidagicha hisoblanadi: och qoringa qondagi glyukoza darajasi (mmol/l) × och qoringa qondagi insulin darajasi (мкЕд/мл) / 22,5.
Etiopatogenez
Ushbu holat ko‘proq ortiqcha tana vazniga ega va arterial gipertenziyaga moyil kishilarda rivojlanadi. Aksariyat hollarda insulin rezistentligi metabolik buzilishlar paydo bo‘lguniga qadar aniqlanmay qoladi.
Insulin rezistentligi rivojlanish mexanizmi hali to‘liq o‘rganilmagan. Unga olib keladigan patologik jarayonlar quyidagi bosqichlarda yuz berishi mumkin:
- retseptorgacha bo‘lgan bosqichda (insulinning g‘ayritabiiy tuzilishi),
- retseptor darajasida (retseptorlar soni yoki ularning bog‘lanish moyilligi — affinitetining kamayishi),
- glyukoza tashilishi darajasida (GLUT4 molekulalari sonining kamayishi)
- retseptordan keyingi bosqichda (signal uzatilishi va fosforlanish jarayonlarining buzilishi).
Hozirgi vaqtda ushbu patologik holat rivojlanishining asosiy sababi retseptordan keyingi bosqichdagi buzilishlar deb hisoblanadi.
Oqibatlari
Yurak-qon tomir kasalliklari
Qon tomirlari endoteliysining shikastlanishi — ateroskleroz rivojlanishining muhim mexanizmi. Endoteliy qon tomirlarining tonusini saqlashda muhim o‘rin tutadi. Bunga uning vazokonstriksiya va vazodilatatsiya mediatorlarini ajratishi yordam beradi. Me’yorda insulin azot oksidi ajralishini kuchaytirib, qon tomirlari devorining bo‘shashishiga sabab bo‘ladi. Insulinning endoteliyga bog‘liq vazodilatatsiyani kuchaytirish xususiyati semizlik va insulin rezistentligi bo‘lgan bemorlarda sezilarli darajada pasayadi. Koronar arteriyalarning fiziologik ta’sirlarga javoban kengaya olmasligi mikrosirkulyatsiya buzilishlari — mikroangiopatiyalarning shakllanishidagi dastlabki bosqich bo‘lishi mumkin; ular qandli diabetli bemorlarning aksariyatida kuzatiladi.
Insulin rezistentligi ateroskleroz rivojlanishiga fibrinoliz jarayonining buzilishi orqali hissa qo‘shishi mumkin, chunki bunda ayrim qon ivishi omillarining almashinuvi ham buziladi[manba 2238 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Qandli diabet
2-tur qandli diabet odatda giperglikemiya rivojlanishidan oldin insulin rezistentligi alomatlari bilan namoyon bo‘ladi. Beta-hujayralar oshqozonosti bezida joylashgan bo‘lib, insulin ajralishini oshirish orqali qondagi glyukoza miqdorini fiziologik darajada saqlab turadi. Bu esa nisbiy giperinsulinemiyaga olib keladi. Giperinsulinemiya holatida bemorlarning qonidagi glyukoza konsentratsiyasi uzoq vaqt me’yorida qolishi mumkin, chunki beta-hujayralar insulin rezistentligini yengish uchun qon plazmasiga yetarlicha ko‘p insulin ajratib turadi. Beta-hujayralar faoliyati susayib, insulin rezistentligini yengishga yetadigan miqdorda insulin ajrata olmay qolganda qon plazmasidagi glyukoza miqdori ortadi — natijada giperglikemiya rivojlanadi.
Profilaktika va davolash
Sog‘lom tana vaznini saqlash va jismoniy faol bo‘lish insulin rezistentligi rivojlanish xavfini kamaytirishga yordam beradi.
Insulin rezistentligini davolashning asosiy usullari — jismoniy mashqlar va tana vaznini kamaytirish[manba 2238 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Metformin ham, tiazolidindionlar ham insulin rezistentligini kamaytirishga yordam beradi. Metformin prediabet va 2-tur qandli diabetni davolash uchun tasdiqlangan bo‘lib, insulin rezistentligiga qarshi eng ko‘p buyuriladigan dorilardan biriga aylangan.
Diabetning oldini olish dasturi (Diabetes Prevention Program) (DPP) tadqiqoti jismoniy mashqlar va parhezning metforminga qaraganda 2-tur qandli diabet xavfini kamaytirishda deyarli ikki baravar samaraliroq ekanini ko‘rsatdi. Biroq DPP tadqiqoti ishtirokchilari yo‘qotgan vaznining qariyb 40 % ini 2.8 yil o‘tgach qayta yig‘ib oldi. Natijada turmush tarzini o‘zgartirgan guruhda va tadqiqotning nazorat guruhida diabet rivojlanish chastotasi deyarli bir xil bo‘ldi. Epidemiologik tadqiqotlarga ko‘ra, jismoniy faollikning yuqori darajasi (kuniga 90 daqiqadan ortiq) diabet xavfini 28 % ga kamaytiradi.
Tadqiqotlarda rezistent kraxmal — ko‘p miqdorda amiloza saqlovchi, amilomays (amylomaize) navli makkajo‘xoridan olinadigan kraxmal — sog‘lom kishilarda, insulin rezistentligi bo‘lganlarda va 2-tur qandli diabetga chalinganlarda insulin rezistentligini kamaytirishi aniqlangan.
Ayrim turdagi ko‘p to‘yinmagan yog‘ kislotalari (omega-3) insulin rezistentligining 2-tur qandli diabetga o‘tishini sekinlashtirishi mumkin. Ammo omega-3 yog‘ kislotalarining insulinga rezistentlikni orqaga qaytarish imkoniyati cheklangan ko‘rinadi va 2-tur qandli diabet rivojlangandan so‘ng ular samarasiz bo‘lib qoladi.
Insulin rezistentligiga qarshi kurashishning eng samarali va etiopatogenetik jihatdan asoslangan usuli — tana vaznini me’yorlashtirish yoki jarrohlik yo‘li bilan yog‘ to‘qimasi miqdorini kamaytirishdir.[manba 2238 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Adabiyotlar
- Gaysler, C. E., Gimire, S., Hepler, C., Miller, K. E., Higgins, M. R., Yoshino, J., ... va Renkvist, B. J. (2021). Gepatotsit membrana potensiali jigardan GABA ajralishini o‘zgartirish orqali qon zardobidagi insulin miqdori va insulinga sezgirlikni boshqaradi. Cell Reports, 35(13), 109298, doi:10.1016/j.celrep.2021.109298.
- Gaysler, C. E., Gimire, S., Bruggink, S. M., Miller, K. E., Veninger, S. N., Kronenfeld, J. M., ... va Renkvist, B. J. (2021). Jigardagi GABAning semizlikka xos metabolik disfunksiya va haddan tashqari ovqat iste’mol qilishdagi muhim roli. Cell Reports, 35(13), 109301, doi:10.1016/j.celrep.2021.109301
- Yaribeygi, H., Farrokhi, F. R., Batler, A. E., va Sohebkar, A. (2019). Insulin rezistentligi: uning asosidagi molekulyar mexanizmlar sharhi. Journal of Cellular Physiology, 234(6), 8152-8161. PMID 30317615 doi:10.1002/jcp.27603
- Mahdaviy, A., Bag‘erniyo, M., Mirenayat, M. S., Atkin, S. L., va Sohebkar, A. (2021). 2-tur qandli diabetli bemorlarda insulin rezistentligi va glyukoza gomeostazini tartibga soluvchi dorivor o‘simliklar hamda fitokimyoviy moddalar: klinik sharh. Advances in Experimental Medicine and Biology, 1308, 161-183. PMID 33861444 doi:10.1007/978-3-030-64872-5_13