

Sayyoralar tizimi (sayyoraviy tizim) — yulduzlar va turli yulduz bo‘lmagan astronomik obyektlar: sayyoralar va ularning yo‘ldoshlari, mitti sayyoralar va ularning yo‘ldoshlari, asteroidlar, meteoroidlar, kometalar hamda kosmik changdan iborat; bu obyektlar umumiy massa markazi atrofida aylanadi. O‘zaro gravitatsion bog‘langan va yopiq orbitalarda harakatlanadigan bir nechta yulduz hamda ularning sayyoralar tizimlari birgalikda yulduz tizimini tashkil etadi. Tarkibida Yer va Quyosh bo‘lgan sayyoralar tizimi Quyosh tizimi hisoblanadi.
Sayyoralar tizimlarining kelib chiqishi va rivojlanishi
Quyoshga o‘xshash yulduzlar, jumladan, Quyosh atrofidagi sayyoralar tizimlari odatda yulduzlarning shakllanishiga olib kelgan jarayonning o‘zida hosil bo‘lgan deb hisoblanadi. Dastlabki ayrim nazariyalarda sayyora hosil qilayotgan yulduzga juda yaqin masofadan o‘tadigan boshqa yulduz undan moddani tortib olishi, bu modda esa birlashib, sayyoralarni hosil qilishi taxmin qilingan. Biroq hozir bunday yaqinlashish yoki to‘qnashuv ehtimoli bu modelni hayotga tatbiq etish mumkin deb hisoblash uchun juda kichik ekani ma’lum. Umume’tirof etilgan zamonaviy nazariyalarga ko‘ra, sayyoralar tizimlari yulduzni o‘rab turgan gaz va chang bulutidan hosil bo‘ladi. Tortishish kuchlari (gravitatsion va elektromagnit) ta’sirida bulutning ayrim qismlari kondensatsiyalanadi. Gaz va chang bulutining zichligi, tarkibi hamda boshqa fizik xususiyatlari bo‘yicha anizotrop bo‘lishi sababli, kondensatsiya bulutning zichligi eng yuqori bo‘lgan ayrim qismlarida yuz beradi.
Oxirgi ma’lumotlarga ko‘ra, 2011-yil oxirida 584 ta sayyora tizimi kashf etilgan. Bunday masofalarda Yerga o‘xshash sayyorani zamonaviy uskunalar yordamida aniqlash uning kichik o‘lchami va massasi tufayli juda qiyin. Shu sababli aniqlangan ekzosayyoralar — bular, asosan, ulkan sayyoralar bo‘lib, katta o‘lchami va massasi tufayli faqat gaz sayyoralari bo‘lishi mumkin. Biroq kelajakda tegishli texnologiyalar rivojlangach, olimlar nafaqat bunday sayyoralarni, balki ularning tabiiy yo‘ldoshlarini va planetoidlarni ham aniqlay oladilar. Yaqinda Glize 581 yulduzi atrofida toshli ekzosayyora aniqlandi; 2011-yil dekabrida diametri Yernikidan kichik bo‘lgan toshli sayyoralar aniqlandi. Bu shubhasiz muhim yutuq bo‘lib, Quyosh tizimimiz yagona emasligini va olamlar xilma-xilligini ko‘rsatadi.
Ayrim kosmogonik nazariyalarga ko‘ra, Quyosh tizimidan tashqaridagi ko‘plab sayyoralar tizimlarida ekzosayyoralar ham ichki qattiq sayyoralarga va tashqi sayyoralarga bo‘linadi. Ichki sayyoralar bizdagi Yer guruhidagi sayyoralarga o‘xshaydi, tashqi sayyoralar esa bizdagi ulkan sayyoralarga o‘xshaydi. Yulduzidan turli masofalarda joylashgan katta va kichik sayyoralarning boshqa barqaror kombinatsiyalari ham hisoblab chiqilgan; nazariy jihatdan bunday kombinatsiyalar sayyoralar tizimlarida mavjud bo‘lishi mumkin.
Ayrim sayyoralar tizimlari biznikidan juda farq qiladi: sayyoralar tizimlari pulsarlar atrofida elektromagnit nurlanish pulsatsiyasi davrining kichik o‘zgarishlari orqali aniqlangan. Pulsarlar o‘ta yangi yulduzlar portlashi natijasida hosil bo‘ladi. Oddiy sayyoralar tizimi bunday portlashga bardosh bera olmaydi: sayyoralar bug‘lanib ketishi yoki markaziy yulduz massasining katta qismi kutilmaganda yo‘qolishi oqibatida sayyoralar yulduzning tortishish hududidan chiqib ketishi mumkin. Bir nazariyaga ko‘ra, yulduzning mavjud yo‘ldoshlari o‘ta yangi yulduz portlashi vaqtida deyarli butunlay bug‘lanib ketgan va sayyorasimon jismlargina qolgan. Yoki sayyoralar qandaydir tarzda pulsarni o‘rab turgan akkretsiya diskida shakllanishi mumkin.
Pulsar PSR 1257+12 atrofidagi sayyoralarning zichligi Yer zichligiga yaqin. Biroq pulsardan tarqaladigan kuchli radiatsiya sababli ularda hayot paydo bo‘lishi nihoyatda ehtimoldan yiroq.
Atrofida sayyoralar tizimlari shakllanayotgani aniqlangan planemolar (qo‘ng‘ir mittilar).
E’tiborga molik ayrim sayyoralar tizimlari
- Quyosh tizimi — hozircha ilm-fanga ma’lum bo‘lgan, hayot mavjud bo‘lgan sayyora va unda ongli mavjudotlar yashaydigan yagona tizim;
- Sayyoralar tizimi Alfa Sentavr — Quyoshga eng yaqin sayyoralar tizimi;
- Sayyoralar tizimi OGLE-2005-BLG-390L — 2011-yil holatiga ko‘ra, Yerdan eng olisda joylashgan sayyoralar tizimi; Quyoshdan eng uzoq tizimlardan biri;
- Sayyoralar tizimi PSR 1257+12 — sayyoralar tizimi Quyosh tizimidan tashqarida birinchi bo‘lib kashf etilgan pulsar;
- Sayyoralar tizimi Andromeda υ — birinchi oddiy yulduz (bosh ketma-ketlikdagi yulduz), unda ko‘p sayyorali tizim aniqlangan;
- UX Tau A — shakllanayotgan sayyoralar tizimi;
- Sayyoralar tizimi 55 Rak — qo‘shaloq yulduz tizimi;
- Sayyoralar tizimi TRAPPIST-1 — yashash uchun qulay hududida 3 ta sayyora aniqlangan tizim.
Havolalar
- Ko‘p beriladigan savollar: Sayyoralar tizimlarining shakllanishi — yulduz to‘dalari va turli yulduz bo‘lmagan astronomik obyektlarning shakllanishi haqida 7 ta fakt
- Nyuton, Isaak. «Principia»: yangi tarjima va qo‘llanma / Isaak Nyuton, I. Bernard Koen, Enn Uitman. — Kaliforniya universiteti nashriyoti, 1999. — B. 940. — ISBN 0-520-20217-1.
- Podsiyadlowski, Filip (1993). Sayyoralarning shakllanish ssenariylari. To‘plamda: Pulsarlar atrofidagi sayyoralar; konferensiya materiallari. 36: 149. Bibliografik kod (Bibcode):1993ASPC...36..149P.
- Quyosh tizimlarini shakllantirish — ESO’ning SPHERE asbobi yangi tug‘ilgan sayyoralar ta’sirida shakllanayotgan protoplanetar disklarni ko‘rsatmoqda. www.eso.org. Murojaat sanasi: 7-dekabr 2016-yil. Arxivlangan 20-dekabr 2016-yil.