Iogánn Képler (nem. Johannes Kepler; 27-dekabr 1571, Vayl-der-Shtadt — 15-noyabr 1630, Regensburg) — nemis matematik, astronom, mexanik, optik, ilk bor kashf etgan: sayyoralar harakati qonunlari Quyosh tizimi.
Biografiyasi
Ilk yillari


Iogann Kepler imperiya shahri boʻlgan Vayl-der-Shtadtda (30 kilometr uzoqlikdagi Shtutgart shahridan, hozirgi federal yer — Baden-Vyurtemberg) tugʻilgan. Uning otasi Genrix Kepler Ispaniya Niderlandiyasida yollanma askar boʻlib xizmat qilgan. Iogann 18 yoshga toʻlganida otasi navbatdagi harbiy yurishga ketib, bedarak yoʻqolgan. Keplerning onasi Katarina Kepler mehmonxona-tavernani yuritgan, qoʻshimcha ravishda fol ochish va oʻtlar bilan davolash orqali pul topgan.
Keplerning astronomiyaga qiziqishi bolaligidayoq, onasi taʼsirchan bolaga yorqin kometani (1577), keyinroq esa Oy tutilishini (1580) koʻrsatganida boshlangan. Bolaligida chechak kasalligini boshdan kechirishi natijasida Keplerning koʻrish qobiliyati umrbod yomonlashgan. Bu astronomik kuzatishlar olib borishiga xalaqit bergan, ammo uning astronomiyaga boʻlgan cheksiz muhabbatini soʻndirmagan.
1589-yilda Kepler Maulbronn monastiri qoshidagi maktabni aʼlo qobiliyatini namoyon etib tugatdi. Shahar maʼmuriyati keyingi oʻqishiga koʻmaklashish uchun unga stipendiya tayinladi. 1591-yilda u Tyubingen universitetiga oʻqishga kirdi: dastlab oʻsha davrda matematika va astronomiya ham kirgan sanʼat fakultetiga, soʻng ilohiyot fakultetiga oʻtdi. Shu yerda u ilk bor (Mixael Myostlindan) Nikolay Kopernik ishlab chiqqan geliotsentrik olam tizimi haqida eshitdi va darhol uning qatʼiy tarafdoriga aylandi. Keplerning universitetdagi doʻsti keyinchalik huquqshunos boʻlgan Kristof Bezold edi.
Dastlab Kepler protestant ruhoniysi boʻlishni rejalashtirgan, biroq matematika sohasidagi noyob qobiliyati tufayli 1594-yilda Grats shahridagi universitetga (hozirgi Avstriyada).

Gratsda Kepler 6 yil yashadi. Shu yerda (1596) uning «Olam tuzilishining siri» (Mysterium Cosmographicum) nomli ilk kitobi nashr etildi. Unda Kepler Koinotning yashirin uygʻunligini izlashga urinib, oʻsha paytda maʼlum boʻlgan beshta sayyora orbitalarini (Yer sferasini u alohida ajratgan) turli «Platon jismlari»ga (muntazam koʻpyoqliklar) moslashtirdi. Saturn orbitasini u kubni tashqaridan oʻrab turgan shar sirtidagi aylana (hali ellips emas) sifatida tasavvur qildi. Kubning ichiga esa Yupiter orbitasini ifodalashi kerak boʻlgan shar joylashtirilgan. Bu sharning ichiga tetraedr joylashtirilib, uning atrofidan Mars orbitasini ifodalovchi shar oʻtkazilgan va hokazo. Keplerning keyingi kashfiyotlaridan soʻng bu ish oʻzining dastlabki ahamiyatini yoʻqotdi (chunki sayyoralar orbitalari aylana emasligi aniqlandi). Shunga qaramay, Kepler umrining oxirigacha Koinotda yashirin matematik uygʻunlik borligiga ishondi va 1621-yilda «Olam siri» kitobini koʻplab oʻzgartirish va qoʻshimchalar bilan qayta nashr etdi.
Kepler «Olam tuzilishining siri» kitobini Galileyga va Tixo Bragega yubordi. Galiley Keplerning geliotsentrik yondashuvini maʼqulladi, ammo uning mistik numerologiyasini qoʻllab-quvvatlamadi. Keyinchalik ular faol yozishma olib bordilar. Bu holat («bidʼatchi» — protestant bilan muloqot qilgani) Galiley ustidan sud jarayonida uning aybini ogʻirlashtiruvchi holat sifatida alohida taʼkidlangan.
Tixo Brage ham Galiley singari Keplerning sunʼiy taxminlarini rad etdi, ammo uning bilimini va fikrlashdagi oʻziga xosligini yuqori baholab, oʻz huzuriga taklif qildi.

1597-yilda Kepler beva Barbara Myuller fon Mulekka uylandi. Ularning dastlabki ikki farzandi goʻdakligida vafot etdi, rafiqasi esa epilepsiyaga chalindi. Buning ustiga, katolik Gratsda protestantlarni taʼqib qilish boshlandi. «Bidʼatchilar» sifatida quvgʻin qilinadiganlar roʻyxatiga kiritilgan Kepler shaharni tark etib, Tixo Bragening taklifini qabul qilishga majbur boʻldi. Oʻsha paytga kelib Brage rasadxonasidan haydalgan va Pragaga koʻchib oʻtgan edi. U yerda u imperator Rudolf II saroyida astronom va munajjim boʻlib xizmat qilardi.
Praga

1600-yilda har ikkala quvgʻindagi olim — Kepler va Brage — Pragada uchrashdi. Bu yerda oʻtkazgan 10 yil Kepler hayotining eng sermahsul davri boʻldi.
Koʻp oʻtmay, Tixo Brage Kopernik va Keplerning astronomiya haqidagi qarashlarini faqat qisman qoʻllashi maʼlum boʻldi. Geotsentrizmni saqlab qolish uchun Brage murosali modelni taklif qildi: Yerdan boshqa barcha sayyoralar Quyosh atrofida, Quyosh esa harakatsiz Yer atrofida aylanadi (geogeliotsentrik olam tizimi). Bu nazariya keng tarqaldi va bir necha oʻn yil davomida Kopernik olam tizimining.
asosiy raqibi boʻlib qoldi. 1601-yilda Brage vafot etgach, Kepler uning lavozimini egalladi. Tinimsiz urushlar tufayli imperiya xazinasi doimo boʻsh boʻlib, Keplerning maoshi kam va muntazam boʻlmagan. U munajjimlik bashoratnomalarini tuzib qoʻshimcha daromad topishga majbur edi. Shuningdek, Kepler Tixo Bragening merosxoʻrlari bilan koʻp yillik sudlashuvga aralashdi: ular marhumning boshqa mol-mulki qatori astronomik kuzatishlar natijalarini ham undan tortib olmoqchi edilar. Oxir-oqibat ular bilan pul evaziga kelishishga erishildi.
1604-yilda Kepler hozir oʻta yangi yulduz deb ataladigan va uning nomi bilan atalgan.

Ajoyib kuzatuvchi boʻlgan Tixo Brage koʻp yillar davomida sayyoralar va yuzlab yulduzlarni kuzatishga oid katta hajmdagi ishni amalga oshirdi. Uning oʻlchovlari aniqligi barcha oʻtmishdoshlarinikidan ancha yuqori edi. Brage aniqlikni oshirish uchun texnik takomillashtirishlardan ham, kuzatish xatolarini kamaytirishning maxsus usullaridan ham foydalandi. Ayniqsa, oʻlchovlarning tizimli ravishda olib borilgani qimmatli edi.
Kepler bir necha yil Brage maʼlumotlarini sinchiklab oʻrgandi va batafsil tahlil natijasida Marsning harakat trayektoriyasi aylana emas, balki ellips ekanini, uning fokuslaridan birida Quyosh joylashganini aniqladi. Bu bugun Keplerning birinchi qonuni nomi bilan tanilgan. Tahlil ikkinchi qonunni ham keltirib chiqardi (aslida ikkinchi qonun birinchisidan ham avval kashf etilgan): sayyora bilan Quyoshni tutashtiruvchi radius-vektor teng vaqt oraliqlarida teng yuzalarni chizadi. Demak, sayyora Quyoshdan qanchalik uzoq boʻlsa, shunchalik sekin harakatlanadi.
Kepler qonunlari olim tomonidan 1609-yilda «Yangi astronomiya» kitobida bayon qilindi. Ehtiyotkorlik yuzasidan u bu qonunlarni faqat Marsga tatbiq etgan.
Yangi harakat modeli Kopernik tarafdori boʻlgan olimlarda katta qiziqish uygʻotdi, biroq uni hamma ham qabul qilmadi. Galiley Keplerning elliptik orbitalarini qatʼiyan rad etdi. Kepler vafotidan keyin Galiley bir maktubida shunday yozgan: «Men doimo Keplerning oʻtkir va erkin, balki haddan tashqari erkin aqlini qadrlaganman, ammo fikrlash usullarimiz mutlaqo boshqacha».
1610-yilda Galiley Keplerga Yupiterning yoʻldoshlari kashf etilganini maʼlum qildi. Kepler bu xabarga ishonchsizlik bilan qaradi va «Yulduzlar xabarchisi bilan suhbat» nomli munozarali asarida biroz hazil aralash eʼtiroz bildirdi: «Agar bu sayyorada shu manzaradan zavqlanadigan hech kim boʻlmasa, [yoʻldoshlar] nima uchun kerakligi tushunarsiz». Ammo keyinroq oʻz teleskopiga ega boʻlgach, Kepler fikrini oʻzgartirdi, yoʻldoshlarning mavjudligini tasdiqladi va oʻzi ham linzalar nazariyasi bilan shugʻullandi. Natijada takomillashtirilgan teleskop va «Dioptrika» nomli fundamental asar yaratildi.
Pragada Keplerning ikki oʻgʻli va bir qizi tugʻildi. 1611-yilda katta oʻgʻli Fridrix chechakdan vafot etdi. Ayni vaqtda ruhiy xastalikka chalingan imperator Rudolf II oʻz ukasi Matvey bilan urushda yengilib, Chexiya tojidan uning foydasiga voz kechdi va koʻp oʻtmay vafot etdi. Kepler Linsga koʻchishga tayyorlana boshladi, ammo shu payt uzoq davom etgan kasallikdan keyin rafiqasi Barbara vafot etdi.
Soʻnggi yillari
1612-yilda ozgina mablagʻ yigʻib, Kepler Linsga koʻchib oʻtdi va u yerda 14 yil yashadi. Uning saroy matematigi va astronomi lavozimi saqlanib qoldi, ammo yangi imperator ham maosh toʻlashda avvalgisidan yaxshiroq chiqmadi. Dars berish va munajjimlik bashoratnomalari tuzish unga biroz daromad keltirardi.
1613-yilda Kepler duradgorning 24 yoshli qizi Suzannaga uylandi. Ularning yetti farzandi tugʻildi, toʻrttasi voyaga yetdi.
1615-yilda Kepler onasi jodugarlikda ayblanganini eshitdi. Ayblov jiddiy edi: oʻtgan qishda Katarina yashaydigan Leonbergda, Katarina yashagan bu shaharda, xuddi shu ayb bilan 6 ayol yoqib yuborilgan edi. Ayblov 49 banddan iborat edi: shayton bilan aloqa, , kufr keltirish, , sehr-jodu bilan zarar yetkazish, , marhumlar ruhini chaqirish va boshqalar bor edi. Kepler shahar maʼmuriyatiga xat yozdi; onasi dastlab ozod qilindi, ammo keyin qayta hibsga olindi. Tergov 5 yil davom etdi. Nihoyat, 1620-yilda sud boshlandi. Kepler shaxsan himoyachi boʻlib qatnashdi va yana bir yildan soʻng holdan toygan ayol ozodlikka chiqdi. Keyingi yili u vafot etdi.
Bu orada Kepler astronomik tadqiqotlarini davom ettirdi va 1618-yilda uchinchi qonunni kashf etdi: sayyoraning Quyoshdan oʻrtacha uzoqligi kubining Quyosh atrofida aylanish davri kvadratiga nisbati barcha sayyoralar uchun oʻzgarmas kattalikdir:
- a3/T2 = const.
Kepler bu natijani 1619-yilda yakuniy «Olam uygʻunligi» kitobida eʼlon qildi. Uni endi faqat Marsga emas, barcha boshqa sayyoralarga (albatta, Yerga ham), shuningdek Galiley yoʻldoshlariga.
tatbiq etdi. Taʼkidlash kerakki, kitobda qimmatli ilmiy kashfiyotlar bilan birga «sferalar musiqasi» va olimning fikricha, olam qurilishining oliy rejasidagi estetik mohiyatni ifodalovchi Platon jismlari haqidagi falsafiy mulohazalar, shuningdek, hozir Kepler–Puanso jismlari deb ataladigan mavjud toʻrtta muntazam yulduzsimon jismning ikkitasi tavsifi ham berilgan..
1626-yilda Oʻttiz yillik urush paytida Lins qamal qilinib, tez orada bosib olindi. Talon-taroj va yongʻinlar boshlandi; boshqa binolar qatori bosmaxona ham yonib ketdi. Kepler Ulmga koʻchdi va 1628-yilda Vallenshteyn.
xizmatiga kirdi. 1630-yilda Kepler hech boʻlmaganda maoshining bir qismini olish uchun imperator huzuriga, Regensburgga yoʻl oldi. Yoʻlda qattiq shamollab, koʻp oʻtmay vafot etdi.
Kepler vafot etganida merosxoʻrlariga eskirgan kiyimlar, 22 florin naqd pul, toʻlanmagan 29000 florin maosh, nashr etilgan 27 qoʻlyozma va koʻplab nashr etilmagan qoʻlyozmalar qoldi. Keyinchalik ular 22 jildlik toʻplamda chop etildi.
Keplerning boshiga tushgan kulfatlar oʻlimidan keyin ham tugamadi. Oʻttiz yillik urush oxirida u dafn etilgan qabriston butunlay vayron boʻldi va qabrdan hech narsa qolmadi. Kepler arxivining bir qismi yoʻqoldi. 1774-yilda arxivning katta qismini (18 jildini 22 jilddan) Leonard Eyler tavsiyasi bilan Peterburg Fanlar akademiyasi sotib oldi. Hozir bu materiallar Rossiya Fanlar akademiyasi arxivining Sankt-Peterburg boʻlimida saqlanadi.
Ilmiy faoliyati
Albert Eynshteyn Keplerni «tengsiz inson» deb atab, uning taqdiri haqida shunday yozgan:
U tabiatning barcha hodisalari uchun umumiy qonuniyat mavjudligiga hali ishonch hosil qilinmagan davrda yashagan. U bu qonuniyatga naqadar chuqur ishongan! Hech kim qoʻllab-quvvatlamagan, hech kim tushunmagan holda yakka oʻzi oʻnlab yillar davomida sayyoralar harakatini va shu harakatning matematik qonunlarini mashaqqatli, sinchkov empirik tadqiq qilish uchun ana shu ishonchdan kuch olgan!
Bugun bu qonunlar aniqlanganidan keyin ularni kashf etish va bunchalik yuksak aniqlikda ifodalash uchun qancha topqirlik, tasavvur va tinimsiz, matonatli mehnat talab etilganini tasavvur qilish qiyin.
Astronomiya
XVI asrda astronomiyada hali ham geotsentrik tizim Ptolemey bilan geliotsentrik tizim Kopernik tizimining muxoliflari uning hisoblash xatolari jihatidan Ptolemey tizimidan yaxshiroq emasligini taʼkidlashgan. Eslatib oʻtamiz, Kopernik modelida sayyoralar aylana orbitalar boʻylab bir tekis harakat qiladi. Bu farazni sayyoralar harakatining kuzatiladigan notekisligi bilan moslashtirish uchun Kopernik epitsikllar boʻylab qoʻshimcha harakatlarni kiritishga majbur boʻldi. Kopernikda epitsikllar Ptolemeynikiga qaraganda kamroq boʻlsa-da, uning dastlab Ptolemey jadvallaridan aniqroq boʻlgan astronomik jadvallari tez orada kuzatuvlardan sezilarli darajada farq qila boshladi. Bu Kopernikning ashaddiy tarafdorlarini ancha hayratga solib, ularning ishtiyoqini susaytirdi.

Kepler kashf etgan sayyoralar harakatining uchta qonuni bu harakatlarning kuzatiladigan notekisligini toʻliq va juda katta aniqlikda tushuntirdi. Koʻplab sunʼiy epitsikllar oʻrniga Kepler modelida faqat bitta egri chiziq — ellips mavjud. Ikkinchi qonun sayyoraning Quyoshdan uzoqlashishi yoki unga yaqinlashishi bilan tezligi qanday oʻzgarishini aniqlaydi, uchinchi qonun esa bu tezlik va Quyosh atrofida aylanish davrini hisoblash imkonini beradi.
Tarixiy jihatdan Keplerning olam tizimi Kopernik modeliga asoslangan boʻlsa-da, amalda ularning umumiy jihatlari juda kam (faqat Yerning oʻz oʻqi atrofida sutkalik aylanishi). Sayyoralarni koʻtarib yuruvchi sferalarning aylana boʻylab harakati tushunchasi yoʻqoldi, sayyora orbitasi tushunchasi paydo boʻldi. Kopernik tizimida Yer hali ham oʻziga xos mavqega ega edi, chunki Kopernik Yer orbitasining markazini olam markazi deb eʼlon qilgan. Keplerda esa Yer boshqa sayyoralar qatori oddiy sayyora boʻlib, uning harakati ham umumiy uchta qonunga boʻysunadi. Osmon jismlarining barcha orbitalari ellipsdir (giperbolik trayektoriya boʻylab harakatni keyinroq Nyuton kashf etgan), orbitalarning umumiy fokusida Quyosh joylashadi.
Kepler, shuningdek, «Kepler tenglamasi»ni keltirib chiqardi. Bu tenglama astronomiyada osmon jismlarining joylashuvini aniqlash uchun ishlatiladi.
Kepler kashf etgan sayyoralar kinematikasi qonunlari keyinchalik Nyutonning tortishish nazariyasini yaratishiga asos boʻldi. Nyuton barcha Kepler qonunlari tortishish qonunining bevosita oqibati ekanini matematik jihatdan isbotladi.
Keplerning Quyosh tizimidan tashqaridagi Koinot tuzilishi haqidagi qarashlari uning mistik falsafasidan kelib chiqqan. U Quyoshni harakatsiz, yulduzlar sferasini esa olamning chegarasi deb hisoblagan. Kepler Koinotning cheksizligiga ishonmagan va bunga dalil sifatida (1610) keyinchalik fotometrik paradoks deb atalgan fikrni ilgari surgan: agar yulduzlar soni cheksiz boʻlsa, qaysi tomonga qaramaylik, nigohimiz biror yulduzga tushar va osmonda qorongʻi joy qolmas edi.
Qatʼiy aytganda, Keplerning olam tizimi faqat sayyoralar harakati qonunlarini aniqlashni emas, bundan koʻprogʻini daʼvo qilgan. Pifagorchilar singari Kepler olamni bir vaqtning oʻzida geometrik va musiqiy boʻlgan muayyan sonli uygʻunlikning namoyoni deb bilgan. Bu uygʻunlik tuzilishini ochish eng chuqur savollarga javob berishi mumkin edi:
Men barcha osmon harakatlari — ham yaxlit holda, ham har bir alohida holatda — umumiy uygʻunlikka boʻysunishini aniqladim. Toʻgʻri, bu men taxmin qilgan uygʻunlik emas, balki undan ham mukammalrogʻidir.
Asl matn (lot.)Totam Harmonices naturam, quantaquanta est, cum omnibus suis partibus, libro III. explicatis, inter Motus cœlestes reperiri; non eo quidem modo, quem ego conceperam animo; pars hæc est non postrema mei gaudij; sed diversissimo alio, simulque & præstantissimo & perfectissimo.
Masalan, Kepler nega sayyoralar aynan oltita (oʻsha paytda Quyosh tizimining faqat oltita sayyorasi maʼlum edi) ekanini va nima uchun ular fazoda aynan shunday joylashganini tushuntirgan: maʼlum boʻlishicha, sayyoralarning orbitalari muntazam koʻpyoqliklar ichiga chizilgan. Qizigʻi shundaki, mana shu ilmiy asosga ega boʻlmagan mulohazalardan kelib chiqib Kepler Marsning ikkita yoʻldoshi va Mars bilan Yupiter orasida oraliq sayyora mavjudligini bashorat qilgan.
Kepler qonunlari ravshanlik, soddalik va hisoblash qudratini oʻzida birlashtirgan, biroq uning olam tizimining mistik shakli buyuk kashfiyotlarining asl mohiyatini ancha xiralashtirgan. Shunga qaramay, Keplerning zamondoshlari yangi qonunlarning aniqligiga amin boʻlishgan, ammo ularning chuqur maʼnosi Nyutongacha tushunarsizligicha qolgan. Shundan keyin hech kim Ptolemey modelini qayta tiklashga yoki geliotsentrik tizimdan boshqa harakat tizimini taklif qilishga urinmagan.

» kitobining frontispisi. Kepler protestantlarning Grigoriy taqvimini qabul qilishiga katta hissa qoʻshdi (Regensburgdagi 1613-yilgi reyxstagda va Axenda, 1615).
). Kepler Kopernik astronomiyasining dastlabki keng qamrovli, uch jildlik bayoni — (Epitome Astronomiae Copernicanae, 1617–1622) muallifiga aylandi. Bu asar darhol «Taqiqlangan kitoblar indeksi»ga kiritilish «sharafiga» muyassar boʻldi. Kepler oʻzining ushbu bosh asariga astronomiya sohasidagi barcha kashfiyotlari tavsifini kiritdi.
1627-yil yozida Kepler 22 yillik mehnatdan soʻng astronomik jadvallarni oʻz hisobidan nashr etdi va imperator sharafiga ularni «Rudolf jadvallari» deb atadi. Ularga talab juda katta edi, chunki avvalgi jadvallar kuzatuv natijalaridan anchadan beri farqlanib ketgan edi. Muhimi, bu asar ilk bor hisoblash uchun qulay logarifmlar jadvallarini ham oʻz ichiga olgan. Kepler jadvallari XIX asr boshlarigacha astronomlar va dengizchilar tomonidan ishlatilgan.
Kepler vafotidan bir yil keyin Gassendi uning bashorat qilgan Merkuriyning Quyosh gardishidan oʻtishini kuzatdi. 1665-yilda italiyalik fizik va astronom Jovanni Alfonso Borelli Kepler qonunlarining Galiley kashf etgan Yupiter yoʻldoshlariga tatbiq etilishini tasdiqlovchi kitobni nashr etdi..
Matematika
Kepler turli aylanish jismlarining hajmini aniqlash usulini topdi va uni «Vino bochkalarining yangi stereometriyasi» (1615) kitobida bayon etdi. Uning usulida integral hisobning dastlabki unsurlari mavjud edi. Keyinchalik Kavalieri juda samarali «boʻlinmaslar usuli»ni ishlab chiqishda ayni yondashuvdan foydalandi. Bu jarayon matematik analiz.
kashf etilishi bilan yakunlandi. Bundan tashqari, Kepler qor parchalari simmetriyasini batafsil tahlil qildi. Simmetriya tadqiqotlari uni sharlarni zich joylashtirish haqidagi farazga olib keldi: eng katta joylashtirish zichligiga sharlarni bir-birining ustiga piramidasimon tartibda taxlash orqali erishiladi. Bu fakt 400 yil davomida matematik isbotlanmadi. Kepler gipotezasi isbotlangani haqidagi birinchi xabar faqat 1998-yilda matematik Tomas Heyls[ingl.] asarida paydo boʻldi. Keplerning simmetriya sohasidagi kashshof ishlari keyinchalik kristallografiya va kodlash nazariyasida qoʻllanildi.
Astronomik tadqiqotlari davomida Kepler konus kesimlari nazariyasiga hissa qoʻshdi. U dastlabki logarifmlar.
jadvallaridan birini tuzdi. «oʻrta arifmetik».
» atamasi ilk bor Kepler asarlarida uchraydi. Kepler proyektiv geometriya tarixiga ham kirdi: u birinchi boʻlib muhim cheksiz uzoqlashgan nuqta tushunchasini kiritdi. Shuningdek, u konus kesimi fokusi tushunchasini kiritib, proyektiv almashtirishlarni konus kesimlarining turini ham oʻzgartiradigan holatlarni, jumladan, ellipsni giperbolaga aylantirishni koʻrib chiqdi..
Mexanika va fizika
Aynan Kepler fizikaga inersiya atamasini jismning tashqi kuchga qarshilik koʻrsatish xususiyati sifatida kiritgan. Shuningdek, u Galiley kabi mexanikaning birinchi qonunini aniq ifodalagan: boshqa jismlar taʼsir etmayotgan har qanday jism tinch turadi yoki toʻgʻri chiziqli tekis harakat qiladi.
Kepler matematik ifodalashga urinmagan boʻlsa-da, tortishish qonunini kashf etishga juda yaqin kelgan. U «Yangi astronomiya» asarida tabiatda «bir-biriga oʻxshash (qarindosh) jismlarning birlashish yoki qoʻshilishga boʻlgan oʻzaro jismoniy intilishi» mavjudligini yozgan. Uning fikricha, bu kuchning manbai magnetizm bilan Quyosh va sayyoralarning oʻz oʻqi atrofida aylanishi birikmasidir.
Boshqa kitobida Kepler shunday aniqlik kiritgan:
Gravitatsiyani men magnetizmga oʻxshash kuch — oʻzaro tortishish deb taʼriflayman. Ikki jism bir-biriga qanchalik yaqin boʻlsa, tortishish kuchi shunchalik katta boʻladi.
Asl matn (lot.)Gravitatem ego definio virtute, magneticæ simili, attractionis mutuæ. Hujus verò attractionis major vis est in corporibus inter se vicinis, quàm in remotis.
Toʻgʻri, Kepler bu kuch faqat ekliptika tekisligida tarqaladi, deb yanglish oʻylagan. Aftidan, u tortishish kuchini masofaning kvadratiga emas, masofaning oʻziga teskari proporsional deb hisoblagan; biroq uning ifodalari yetarlicha ravshan emas.
Kepler Nyutondan qariyb yuz yil oldin birinchi boʻlib suv koʻtarilishi va qaytishiga Oyning okeanlarning yuqori qatlamlariga taʼsiri sabab boʻlishi haqidagi farazni ilgari surgan.
Optika
1604-yilda Kepler optikaga oid «Vitelliyga qoʻshimchalar» risolasini, 1611-yilda esa «Dioptrika» kitobini nashr etgan. Shu asarlardan optika fan sifatida rivojlana boshladi. Kepler bu asarlarda geometrik hamda fiziologik optikani batafsil bayon qilgan. U yorugʻlikning sinishi, refraksiya va optik tasvir tushunchalarini, linzalar hamda linzalar tizimining umumiy nazariyasini tasvirlagan. «optik oʻq» va «menisk» atamalarini kiritgan, yoritilganlikning yorugʻlik manbaigacha boʻlgan masofa kvadratiga teskari proporsional kamayishi qonunini ilk bor ifodalagan. Yorugʻlik kamroq zich muhitga oʻtganida toʻliq ichki qaytish hodisasini birinchi boʻlib tavsiflagan.
Kepler tasvirlagan koʻrishning fiziologik mexanizmi hozirgi bilimlarga koʻra asosan toʻgʻri. U koʻz gavharining vazifasini aniqlagan, yaqindan koʻrish va uzoqdan koʻrish.
buzilishlari sabablarini toʻgʻri tushuntirgan. Optika qonunlarini chuqur bilishi Keplerni teleskopik kuzatuv trubasi (Kepler teleskopi) sxemasiga olib kelgan. Uni 1613-yilda Kristof Shayner yasagan. 1640-yillarga kelib bu trubalar astronomiyada Galileyning kamroq takomillashgan teleskopi oʻrnini egallagan.
Kepler va astrologiya
Keplerning astrologiyaga munosabati ikki xil edi. Bir tomondan, u Yerdagi va osmondagi hodisalar oʻzaro bogʻliq uygʻun birlikni hosil qiladi, deb hisoblagan. Ikkinchi tomondan, bu uygʻunlikdan aniq hodisalarni bashorat qilishda foydalanish imkoniyatiga shubha bilan qaragan.
Kepler: «Odamlar Yerdagi ishlar osmon jismlariga bogʻliq deb oʻylab adashadi», degan. Uning yana bir ochiq fikri ham mashhur:
Albatta, astrologiya — ahmoq qiz; ammo, ey Xudoyim, bu tentak qizi boʻlmaganida, uning onasi — donishmand astronomiya nima qilardi! Axir dunyo undan ham nodonroq va shu qadar nodonki, keksa oqila ona foydasiga ahmoq qizi gap sotib, yolgʻon soʻzlashi kerak. Matematiklarning maoshi (Mathematicorum salaria) shu qadar kamki, qizi hech narsa ishlab topmaganida ona, albatta, och qolardi.
Asl matn (nem.)Es ist wol diese Astrologia ein närrisches Töchterlin … aber lieber Gott/wo wolt jhr Mutter die hochvernünfftige Astronomia bleiben/wann sie diese Jhre närrische Tochter nit hette/ist doch die Welt noch viel närrischer/und so närrisch/daß deroselben zu jhren selbst frommen diese alte verständige Mutter die Astronomia durch der Tochter Narrentaydung/weil sie zumal auch einen Spiegel hat/nur eyngeschwärzt und eyngelogen werden muß. Und seynd sonsten die Mathematicorum salaria so seltzam und so gering/daß die Mutter gewißlich Hunger leyden müste/wann die Tochter nichts erwürbe.
Shunga qaramay, Kepler astrologiyadan hech qachon voz kechmagan. U astrologiya mohiyatiga oʻziga xos qarashga ega boʻlib, shu jihati bilan zamondosh munajjimlardan ajralib turgan. «Olam uygʻunligi» asarida u «osmonda baxtsizlik keltiruvchi yoritqichlar yoʻq», ammo inson ruhi osmon jismlaridan keladigan yorugʻlik nurlari bilan «rezonansga kirishi» va tugʻilgan paytda ularning joylashuvini xotirasida saqlashi mumkinligini taʼkidlagan. Kepler tasavvurida sayyoralar alohida ruhga ega tirik mavjudotlar edi.
Ayrim muvaffaqiyatli bashoratlari tufayli Kepler mohir munajjim sifatida shuhrat qozongan. Pragada uning vazifalaridan biri imperator uchun bashoratnomalar tuzish edi. U astrologiya bilan faqat pul topish uchun shugʻullanmagan: oʻzi va yaqinlari uchun ham munajjimlik bashoratnomalari tuzgan. «Oʻzim haqimda» asarida oʻz bashoratnomasini tasvirlaydi. 1598-yil yanvarida uning Genrix ismli oʻgʻli tugʻilganda, unga ham bashoratnoma tuzgan. Keplerning fikricha, oʻgʻlining hayotiga xavf soladigan eng yaqin yil 1601-yil boʻlgan, ammo bola 1598-yil.
aprelidayoq vafot etgan. Kepler sarkarda Vallenshteyn uchun tuzgan bashoratnomalari ham haqiqatdan ancha uzoq chiqqan. 1608-yilda Kepler sarkarda 33 yoshida uylanishini, 1613-, 1625-yillar va hayotining 70-yilida xavf boʻlishini hamda bir qator boshqa voqealarni bashorat qilgan. Bashoratlar amalga oshmagani maʼlum boʻlgach, Vallenshteyn uni Keplerga qaytarib bergan. Kepler tugʻilgan vaqtini yarim soatga tuzatib, bashorat bilan haqiqiy hayot voqealari orasida aniq muvofiqlik hosil qilgan. Biroq bu variantda ham xatolar boʻlgan. Masalan, Kepler 1632–1634-yillar sarkarda uchun qulay va xavfsiz kechadi deb oʻylagan, ammo Vallenshteyn 1634-yil fevralida oʻldirilgan.
Xotirasi



I. Kepler sharafiga quyidagilar nomlangan:
- Kepler — zarba krateri Oyda
- Kepler — Marsda
- (1134) Kepler — asteroid, 1929-yilda nemis astronomi Maks Volf tomonidan kashf etilgan; kuzatuv joyi — Heydelberg rasadxonasi.
- Kepler oʻta yangi yulduzi — olim tavsiflagan 1604-yildagi oʻta yangi yulduz.
- Kepler (teleskop) — NASAning 2009-yilda Quyosh tizimidan tashqaridagi sayyoralarni izlash va oʻrganish uchun orbitaga chiqarilgan orbital rasadxonasi.
- Universitet Linsda.
- Keplerplats — maydon va metro bekati, joylashgan shahar: Vena.
- Iogann Kepler (ATV) — 2011-yilgi Yevropa yuk kosmik kemasi.
Vayl-der-Shtadtda, Pragada (qarang: Kepler muzeyi[ingl.]), Gratsda va Regensburgda Kepler muzeylari faoliyat koʻrsatadi.
Kepler xotirasiga bagʻishlangan boshqa tadbirlar:
- 1971-yilda Kepler tavalludining 400 yilligi munosabati bilan GDRda esdalik tanga chiqarildi, nominali 5 marka.
- 2009-yilda, kashf etilganining 400 yilligi nishonlangan Kepler qonunlari munosabati bilan Germaniyada kumush esdalik tanga chiqarildi, nominali 10 yevro.
Olim hayotiga quyidagi badiiy asarlar bagʻishlangan:
- «Olam uygʻunligi» operasi va simfoniyasi, bastakor Paul Hindemit (1956-yil).
- Tarixiy qissa Yuriy Medvedevning «Yulduzlar okeani kapitani (Kepler)» tarixiy qissasi, «Molodaya gvardiya», 1972-yil.
- Rejissyor Frank Fogelning «Yohannes Kepler» badiiy filmi (GDR, 1974-yil).
- Roman Jon Benvillning «Kepler» romani, 2008-yilda rus tiliga tarjima qilingan.
- «Kepler» operasi, bastakor Filip Glassning «Kepler» operasi (2009-yil).
- Rejissyor Sten Nyumanning «Astronom koʻzi» badiiy filmi (Fransiya, 2012-yil).
- «Kepler sudi» — bastakor Tim Uottsning operasi (2016-yil).
Kepler asarlari

- Mysterium cosmographicum («Olam tuzilishining siri»), 1596
- Astronomiae Pars Optica («Astronomiyada optika»), 1604
- Ad Vitellionem paralipomena («Vitelliyga qoʻshimchalar»), fiziologik optika, 1604
- De Stella nova in pede Serpentarii («Ilon eltuvchi yulduz turkumidagi yangi yulduz haqida»), 1604
- Astronomia nova («Yangi astronomiya»), 1609
- Tertius Interveniens, 1610
- Dissertatio cum Nuncio Sidereo («Yulduzlar xabarchisi bilan suhbat»), Galileyning «Yulduzlar xabarchisi» asari bilan bahs, Galiley, 1610
- Dioptrice («Dioptrika»), 1611
- De nive sexangula («Olti burchakli qor parchalari haqida»), 1611
- De vero Anno, quo aeternus Dei Filius humanam naturam in Utero benedictae Virginis Mariae assumpsit), 1613
- Eclogae Chronicae (1615)
- Nova stereometria doliorum vinariorum («Vino bochkalarining yangi stereometriyasi»), 1615
- Epitome Astronomiae Copernicanae («Kopernik astronomiyasi», 1618–1621-yillarda nashr etilgan uch jild)
- Harmonices Mundi («Olam uygʻunligi»), 1619
- Mysterium cosmographicum («Olam siri», 2-nashr), 1621
- Tabulae Rudolphinae (Rudolf jadvallari), 1627
- Somnium («Tush yoki Oy astronomiyasi haqida vafotidan keyin nashr etilgan asar», Oyga uchish haqidagi fantastik hikoya), 1634
- Keplerning ilmiy ishlari bibliografiyasi, asl nusxalarga havolalar bilan
Rus tiliga tarjimalar
- Kepler, Iogann. Vino bochkalarining yangi stereometriyasi. — Moskva–Leningrad: GTTI, 1935. — 360 bet.
- Kepler, Iogann. Olti burchakli qor parchalari haqida. Tush. Yulduzlar xabarchisi bilan suhbat.. — Moskva: Nauka, 1982.
- Yulduzlar xabarchisi bilan suhbat, nashr boʻyicha: I. Kepler, «Olti burchakli qor parchalari haqida», Moskva, Nauka, 1982.
- Tush yoki Oy astronomiyasi haqida vafotidan keyin nashr etilgan asar, nashr boʻyicha: I. Kepler, «Olti burchakli qor parchalari haqida», Moskva, Nauka, 1982.
Adabiyotlar
- Белонучкин В. Е. Кеплер, Ньютон и всё-всё-всё. — М.: Наука, 1990. — 128 с. — (Библиотечка «Квант», выпуск 78)
- Белый Ю. А. Иоганн Кеплер. — М.: Наука, 1971. — 295 с. — 17 000 экз.
- Белый Ю. А. Вклад Кеплера в развитие математики и его астрономические исследования // Историко-астрономические исследования. Вып. XI. 1972. С. 65—106.
- Бондаренко С. Б. Путь к славе Иоганна Кеплера // Философия науки. — 2016. — № 4. — С. 146—175.
- Бэнвилл, Джон. Кеплер. — Текст, 2008. — 288 с. — (Первый ряд). — ISBN 978-5-7516-0711-1.
- Веселовский И. Н. Кеплер и Галилей // Историко-астрономические исследования. Вып. XI. 1972. С. 19—64.
- Данилов Ю. А. Гармония и астрология в трудах Кеплера] // Прекрасный мир науки. — Традиция, 2008. — 383 с. — ISBN 5-89826-282-2.
- Еремеева А. И., Цицин Ф. А. История астрономии. — М.: Изд-во МГУ, 1989.
- История математики / Под редакцией А. П. Юшкевича, в трёх томах. — М.: Наука, 1970. — Т. II.
- Кеплер, Иоганн // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп.. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с.
- Коперник, Галилей, Лаплас, Эйлер, Кетле. Биографические повествования (библиотека Ф. Павленкова). Челябинск: «Урал», 1997.
- Линник В. П. Труды Кеплера в области оптики // Историко-астрономические исследования. Вып. XII. 1975. С. 89—100.
- Лишевский В. П. Рассказы об учёных. М.: Наука, 1986, с. 14—30.
- Лопес, Эдуардо Баттанер. Танцы со звёздами. Кеплер. Движение планет // Наука. Величайшие теории. — М.: Де Агостини, 2015. — Вып. 4. — ISSN 2409-0069.
- Паули В. Влияние архетипических представлений на формирование естественнонаучных теорий у Кеплера // Паули В. Физические очерки. Сб. статей. М., 1975. С. 137—174.
- Филоненко В. С. Кеплер и парадокс Ольберса // Земля и Вселенная. — 1984. — № 2. — С. 63.
- Храмов Ю. А. Кеплер Иоганн (Kepler Johannes) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 130. — 400 с. — 200 000 экз.
- Applebaum W. Keplerian Astronomy after Kepler: Researches and Problems. History of Science, 1996, V. 34, p. 451—504.
- Caspar, Max. Kepler. — New York: Dover, 1993. — ISBN 0-486-67605-6.
- Gingerich O. Kepler, Johannes. Complete Dictionary of Scientific Biography.
- Koyre A. The Astronomical Revolution. New York: Dover, 1973.
- Voelkel J. R. Kepler, Johannes. Complete Dictionary of Scientific Biography.
Havolalar
- Keplerning kashfiyoti (Keplerning «Yangi astronomiya» asariga oid animatsiyalar)
- Daniel A. Di Lisia. «Yohannes Kepler» (Stenford falsafa ensiklopediyasi) (ingl.)
- Yohannes Keplerning Yangi astronomiyasi (ingl.)
- Jon J. OʻKonnor va Edmund F. Robertson. Yohannes Kepler (ingl.) — arxivdagi biografiyasi: MacTutor.
- Devis A. E. L. «Keplerning sayyoralar harakati qonunlari» (ingl.)