Nils Bor haqida

Nils Bor
dan. Nils Bor
Tug‘ilgandagi ismi dan. Nils Henrik Daniel Bor
Tug‘ilgan sanasi 7-oktabr 1885(1885-10-07)[…]
Tug‘ilgan joyi Kopengagen, Daniya
Vafot etgan sanasi 18-noyabr 1962(1962-11-18)[…] (77 yosh)
Vafot etgan joyi
Mamlakat  Daniya
Faoliyat turi universitet o‘qituvchisi, yadro fizikasi olimi, fan faylasufi, futbolchi, kimyogar, fizik
Ilmiy sohasi nazariy fizika
Ish joylari
Ta’lim olgan universiteti Kopengagen universiteti
Ilmiy rahbari Kristian Kristiansen va Jozef Jon Tomson
Shogirdlari Lev Landau
Hendrik Kramers
Oskar Kleyn
Oge Bor
Jon Uiler
Mashhurligi sababi zamonaviy fizika asoschilaridan biri
Mukofot va sovrinlari
Dastxati Изображение автографа
Логотип Викицитатника Vikiiqtibosdagi iqtiboslar
Логотип Викисклада Vikiombordagi mediafayllar

Nils Henrik David Bor (dan. Nils Henrik David Bor, dan tilida: [ˈne̝ls ˈpoɐ̯ˀ]; 7-oktabr 1885, Kopengagen, Daniya — 18-noyabr 1962, shu yerda) — daniyalik nazariyotchi fizik va jamoat arbobi, kvant mexanikasi asoschilaridan biri. Fizika bo‘yicha Nobel mukofoti sovrindori (1922). Manxetten loyihasi doirasida atom bombasi yaratish ishlarida qatnashgan.

Bor nazariy fizikaga katta hissa qo‘shgan. U ilk atom kvant nazariyasi ni yaratgani va kvant mexanikasi asoslarini ishlab chiqishda faol qatnashgani bilan tanilgan. Shuningdek, u atom yadrosi nazariyasi va yadro reaksiyalarini o‘rganishga, shuningdek, elementar zarralar ning muhit bilan o‘zaro ta’sirlashuvi jarayonlarini tushuntirishga ham katta hissa qo‘shgan. Bor Yevropaning turli mamlakatlaridan chiqqan ko‘plab taniqli fiziklarning ilmiy ustozi bo‘lgan (Geyzenberg, Xeveshi, Kramers, Kleyn).

U Daniya Qirollik jamiyati ning 1917-yildan a’zosi, 1939-yildan 1962-yilgacha prezidenti bo‘lgan. Shuningdek, dunyodagi 20 dan ortiq fanlar akademiyasi, jumladan, SSSR Fanlar akademiyasi ning xorijiy faxriy a’zosi (1929; 1924-yildan muxbir a’zo) bo‘lgan. U Kopengagen universitetida Nazariy fizika institutiga asos soldi. Ushbu institut hozir Nils Bor instituti deb ataladi. U 1920-yilda ochilgan.

U pasifizm, inson huquqlari va demokratiyaning qat’iy himoyachisi bo‘lgan, natsizm ga har qanday yo‘l bilan qarshi turish lozim, deb hisoblagan[manba 708 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Shuningdek, fan falsafasi bilan qiziqqan.

Hayoti va ijodiga umumiy nazar

Oilasi. Bolaligi va yoshligi

Kopengagen. Nils Bor tug‘ilgan Ved Stranden ko‘chasi, 14-uydagi David va Yenni Adlerning (ona tomondan bobosi va buvisi) uyi

Nils Bor 1885-yilda fiziologiya professori sifatida Kopengagen universiteti da ishlagan Kristian Bor (1858—1911), ikki marta fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofotiga nomzod bo‘lgan olim va uning turmush o‘rtog‘i Ellen Adler (1860—1930), nufuzli hamda juda boy yahudiy bankir va liberal parlament a’zosi David Barux Adler (dan. David Barux Adler; 1826—1878) hamda Yenni Rafael (1830—1902)ning qizi oilasida tug‘ilgan. Yenni Britaniya dagi yahudiy bankirlar sulolasi — Raphael Raphael & sons[ingl.] vakilasi edi. Borning ota-onasi 1881-yilda turmush qurishgan.

Yoshligi. Bor — van Lyoven teoremasi (1885—1911)

Maktabda u fizikaga va matematikaga, shuningdek, falsafaga aniq moyillik ko‘rsatgan.

1903-yilda Nils Bor Kopengagen universitetiga o‘qishga kirib, fizika, kimyo, astronomiya, matematikafanlarini o‘rgandi. U akasi bilan birga talabalar falsafa to‘garagini tashkil etdi. Unda ishtirokchilar navbatma-navbat ma’ruza qilgan. Nils Bor universitetda suvning sirt tarangligini aniqroq belgilash maqsadida suyuqlik oqimi tebranishlarini tadqiq etishga oid dastlabki ishlarini bajardi. 1906-yildagi nazariy tadqiqoti Daniya Qirollik jamiyatining oltin medaliga sazovor bo‘ldi. Keyingi yillarda (1907—1909) bu ish otasining fiziologik laboratoriyasida Bor olgan tajriba natijalari bilan to‘ldirildi va o‘sha davrning yirik fiziklari Ramzey va Reley tavsiyasiga ko‘ra nashr etildi.

1910-yilda Bor magistr darajasini oldi, 1911-yil mayida metallarning klassik elektron nazariyasi ga bag‘ishlangan doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi. Dissertatsiyasida Bor Lorensning g‘oyalarini rivojlantirib, klassik statistik mexanikaning muhim teoremasini isbotladi. Unga ko‘ra, har qanday majmuaning magnit momenti , agar u elementar elektr zaryadlaridan iborat bo‘lib, klassik mexanika qonunlariga muvofiq doimiy magnit maydonda harakatlansa, statsionar holatda nolga teng bo‘ladi. 1919-yilda bu teorema Hendrika van Lyoven tomonidan mustaqil ravishda qayta kashf etildi va Bor — van Lyoven teoremasi deb ataldi. Undan moddaning magnit xossalarini (jumladan, diamagnetizmni) faqat klassik fizika doirasida tushuntirib bo‘lmasligi kelib chiqadi. Aftidan, shu tariqa Bor klassik tavsifning cheklanganligiga ilk bor duch kelgan va bu uni kvant nazariyasi masalalariga olib borgan.

Bor Angliyada. Bor modeli (1911—1916)

1911-yilda Bor 2500 krona miqdorida xorijda ilmiy amaliyot o‘tash uchun Karlsberg jamg‘armasidan stipendiya oldi. 1911-yil sentabrda u Kembrij universiteti ga, Angliyadagi Kavendish laboratoriyasi da mashhur J. J. Tomson rahbarligi ostida ishlash uchun keldi. Bor I. Nyuton asarlarini o‘rgandi, polyak va italyan olimlari Kopernik hamda Galileyning astronomik tadqiqotlariga qiziqdi. Ammo hamkorlik yurishmadi: Tomson uning ishlaridan biridagi xatoni darhol ko‘rsatgan 26 yoshli daniyalik yosh olimga, uning ingliz tilida ham yaxshi so‘zlasha olmagani sababli, qiziqish bildirmadi. Keyinchalik Bor bu haqda shunday degan:

Men hafsalam pir bo‘ldi. Tomson o‘z hisob-kitoblari noto‘g‘ri chiqqaniga qiziqmadi. Bunda mening ham aybim bor edi. Ingliz tilini yetarlicha bilmaganim uchun fikrimni tushuntira olmadim… Tomson hammaga yo‘l ko‘rsatgan daho edi… Umuman, Kembrijda ishlash juda qiziqarli bo‘ldi, ammo bu mutlaqo foydasiz mashg‘ulot edi.

Natijada 1912-yil martda Bor Manchester ga, Ernest Rezerford huzuriga ko‘chib o‘tdi. Ular bundan sal oldin tanishgan edi. 1911-yilda Rezerford tajribalari natijalariga asoslanib, planetar model ni atom uchun taklif etdi. Bor bu mavzudagi ishlarga faol kirishdi. Bunga o‘sha paytda Manchesterda ishlayotgan mashhur kimyogar Georg Xeveshi hamda Rezerford bilan ko‘plab suhbatlar yordam berdi. Asosiy g‘oya elementlarning xossalarini butun son — atom raqami, ya’ni yadro zaryadi belgilashidan iborat edi. Yadro zaryadi radioaktiv parchalanish jarayonlarida o‘zgarishi mumkin. Bor Angliyada bo‘lganining so‘nggi oylarida Rezerfordning atom modelidan ilk bor alfa- va beta-nurlar ning modda bilan o‘zaro ta’sirini tahlil qilishda foydalandi. 1912-yil yozda Bor Daniyaga qaytdi.

1912-yilda to‘y sayohati vaqtida Bor chop etishga tayyorlagan «Zaryadlangan zarralarning moddadan o‘tishida tormozlanishi nazariyasi» maqolasini Rezerfordga topshirdi (u 1913-yil boshida nashr etildi). Shu bilan birga, Bor va Rezerford oilalari o‘rtasida yaqin do‘stlik boshlandi. Rezerford bilan muloqot Borning keyingi hayotida ham ilmiy, ham shaxsiy jihatdan o‘chmas iz qoldirdi. Ko‘p yillar o‘tib u shunday yozgan:

Rezerfordga xos fazilatlardan biri u uzoq yoki qisqa muddat birga ishlagan barcha yosh fiziklarga xayrixoh qiziqish bildirishidir. <…> Men uchun Rezerford ikkinchi otamga aylandi.

Kopengagenga qaytgach, Bor universitetda dars berdi va ayni vaqtda atom tuzilishining kvant nazariyasi ustida jadal ishladi. Dastlabki natijalar 1912-yil iyulidayoq Rezerfordga yuborilgan va «Rezerford memorandumi» deb atalgan qo‘lyozmada aks etgan. Biroq hal qiluvchi yutuqlar 1912-yil oxiri — 1913-yil boshiga to‘g‘ri keldi. 1913-yil fevralda spektral chiziqlar ning joylashish qonuniyatlari hamda kombinatsion prinsip ning atomlarning nurlanish chastotalariga tatbiqini o‘rganishi hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ldi. Keyinchalik Bor shunday degan:

« Balmer formulasi»ni ko‘rganim zahoti masalaning mohiyati menga ayon bo‘ldi.

1913-yil martda Bor maqolaning dastlabki nusxasini Rezerfordga jo‘natdi, aprelda esa nazariyasini muhokama qilish uchun bir necha kunga Manchesterga bordi. Ish natijasida «Atomlar va molekulalarning tuzilishi haqida» nomli inqilobiy maqolaning uch qismi yaratildi. Ular 1913-yil iyul, oktabr va dekabr oylarida «Philosophical Magazine» jurnalida chop etilib, vodorodsimon atomning kvant nazariyasini bayon qildi. Bor nazariyasida ikkita asosiy tarkibiy qismni ajratish mumkin: atom tizimlari xatti-harakatiga oid hozirgacha ahamiyatini saqlab kelayotgan va har tomonlama tasdiqlangan umumiy qoidalar (postulatlar) hamda atomning muayyan tuzilish modeli; bugungi kunda faqat tarixiy ahamiyatga ega. Bor postulatlari statsionar holatlar mavjudligi va ular orasidagi nurlanishli o‘tishlar haqidagi taxminlarni o‘z ichiga olib, Plank ning energiya kvantlanishi haqidagi tasavvurlariga tayanadi. Borning atom modeli nazariyasida statsionar holatda atomdagi elektronlar ning harakatini klassik fizika asosida, unga qo‘shimcha kvant shartlarini (masalan, elektronning burchak impulsi ni kvantlashni) kiritib tavsiflash mumkinligi taxmin qilingan. Bor nazariyasi vodorodning spektral seriyalaridagi nurlanishning chiqarilishi va yutilishini tushuntirdi. Shuningdek, keltirilgan massa bo‘yicha tuzatish kiritib, avval Charlz Pikering va Alfred Fauler kuzatgan yarim butun kvant sonli vodorodsimon spektrlar ionlashgan geliyga tegishli ekanini ko‘rsatdi. Bor nazariyasining yana bir ulkan muvaffaqiyati Ridberg doimiysining qiymatini nazariy hisoblab chiqishi bo‘ldi.

Borning ishlari fiziklar e’tiborini darhol tortib, kvant tasavvurlarining jadal rivojlanishiga turtki bo‘ldi. Uning zamondoshlari daniyalik olimning bu muhim qadamini munosib baholashdi. Masalan, 1936-yilda Rezerford shunday yozgan:

Men Bor ilgari surgan spektrlarning dastlabki kvant nazariyasini ilm-fan tarixida yaratilgan eng inqilobiy nazariyalardan biri deb hisoblayman; undan muvaffaqiyatliroq boshqa nazariyani bilmayman.

Nils Bor va Albert Eynshteyn (ehtimol, 1925-yil dekabr)

1949-yilda Albert Eynshteyn Bor nazariyasi bilan tanishganidagi taassurotlarini shunday eslagan:

Fizikaning nazariy asoslarini bu natijalarga [ya’ni Plank qonuni ning qora jism nurlanishi uchun kelib chiqadigan xulosalariga] moslashtirish bo‘yicha barcha urinishlarim muvaffaqiyatsiz yakunlandi. Go‘yo oyog‘im ostidan yer ketib, tayanish uchun hech qayerda mustahkam zamin qolmagandek edi. Bu beqaror va ziddiyatlarga to‘la asos Bor kabi dahona sezgi va nozik fahm egasiga atomlarning spektral chiziqlari hamda elektron qobiqlarining asosiy qonunlarini, jumladan ularning kimyo uchun ahamiyatini kashf etishga yetarli bo‘lgani menga doim mo‘jizadek tuyulgan. Hozir ham bu men uchun mo‘jiza. Bu tafakkur sohasidagi eng oliy musiqiylikdir.

1914-yil bahorida Bor Rezerforddan Charlz Darvin, mashhur tabiatshunosning nabirasi o‘rniga matematik fizika bo‘yicha ma’ruza qilish uchun Manchester universiteti ga taklif oldi (Shuster matematika fizikasi maktabi). U Manchesterda 1914-yil kuzidan 1916-yil yozigacha qoldi. Shu davrda u nazariyasini ko‘p elektronli atomlarga tatbiq etishga urindi, ammo tez orada boshi berk ko‘chaga kirib qoldi. U 1914-yil sentabrdayoq shunday yozgan:

Ikkitadan ortiq zarradan iborat tizimlarda energiya bilan aylanishlar soni o‘rtasida oddiy bog‘lanish yo‘q. Shu sababli ilgari qo‘llagan mulohazalarim tizimning «statsionar holatlari»ni aniqlash uchun yaramaydi. Menimcha, bu masala nihoyatda jiddiy qiyinchiliklarni yashiradi va ularni bartaraf etish uchun odatiy tasavvurlardan avvalgidan ham ko‘proq voz kechish talab etiladi. Erishilgan muvaffaqiyatlarning yagona sababi esa o‘rganilgan tizimlarning soddaligidir.

1914-yilda Bor spektral chiziqlarning Shtark va Zeeman effektlarida ajralishini qisman tushuntirdi, biroq ularning ikkitadan ortiq tarkibiy qismga ajralishini izohlay olmadi. Bu uning nazariyasida ko‘rib chiqilgan doiraviy orbitalar modelining cheklanganligini ko‘rsatdi. Mazkur cheklovni faqat 1916-yil boshida Arnold Zommerfeld umumlashtirilgan kvant shartlarini ishlab chiqib, uchta kvant soni ni elektron orbitasi ga kiritib, spektral chiziqlarning nozik tuzilishini tushuntirgach, relyativistik tuzatishlarni hisobga olgan holda bartaraf etish imkoni paydo bo‘ldi. Bor darhol yangi yondashuv nuqtayi nazaridan natijalarini tubdan qayta ko‘rib chiqishga kirishdi.

Modelning keyingi rivoji. Moslik prinsipi (1916—1923)

1916-yil yozida Bor butunlay vataniga qaytib, Kopengagen universitetida nazariy fizika kafedrasiga rahbarlik qila boshladi. 1917-yil aprelda u Daniya hukumatidan o‘zi va hamkasblari uchun yangi institut qurilishiga mablag‘ ajratishni so‘radi. 3-mart 1921-yil kuni ko‘plab tashkiliy va ma’muriy qiyinchiliklar bartaraf etilgach, Kopengagen da nihoyat hozir o‘zining birinchi rahbari nomi bilan ataladigan Nazariy fizika instituti ochildi (Nils Bor instituti).

Ma’muriy ishlar bilan band bo‘lishiga qaramay, Bor atom modelini yanada rivojlantirish, uni murakkabroq atomlarga, masalan, geliyga tatbiq etishga harakat qildi. 1918-yilda Bor «Chiziqli spektrlarning kvant nazariyasi haqida» maqolasida moslik prinsipini miqdoriy jihatdan ifodaladi. Bu prinsip kvant nazariyasini klassik fizika bilan bog‘laydi. Uning dastlabki g‘oyasi 1913-yilda: Bor katta kvant sonlariga ega statsionar orbitalar orasidagi o‘tishlar elektronning aylanish chastotasiga teng chastotali nurlanishga sabab bo‘lishi kerak, degan g‘oyani ilgari surgan. 1918-yildan boshlab moslik prinsipi Bor uchun yangi natijalarni olishning qudratli vositasiga aylandi. Eynshteyn koeffitsiyentlari haqidagi tasavvurlarga asoslanib, u o‘tish ehtimolliklarini, binobarin, spektral chiziqlar intensivligini aniqlash, tanlash qoidalari ni (jumladan, garmonik ossillyator uchun) belgilash va Shtark hamda Zeeman effektlarida chiziqlar ajralgan qismlar soni va qutblanishini tushuntirish imkonini berdi. Keyinchalik Bor moslik prinsipini aniq ta’rifladi:

…«moslik prinsipi»ga ko‘ra, nurlanish bilan kechadigan statsionar holatlar orasidagi o‘tishlar atom harakatidagi tebranishlarning garmonik tarkibiy qismlari bilan bog‘liq bo‘lib, klassik nazariyada aynan shu tarkibiy qismlar zarra harakati tufayli chiqariladigan nurlanish xossalarini belgilaydi. Demak, bu prinsip bo‘yicha ikkita statsionar holat orasidagi har bir o‘tish muayyan garmonik tarkibiy qism bilan bog‘liq bo‘ladi. O‘tish ehtimolligi tebranish amplitudasiga, nurlanish qutblanishi esa tebranishning batafsil xossalariga bog‘liq. Xuddi shuningdek, klassik nazariyaga muvofiq atom chiqaradigan to‘lqinlar tizimida nurlanish intensivligi va qutblanishi ana shu garmonik tarkibiy qismlarning amplitudasi va boshqa xossalari bilan belgilanadi.

Moslik prinsipi izchil kvant mexanikasini yaratishda ham ulkan ahamiyat kasb etdi. 1925-yilda Verner Geyzenberg o‘z matritsali mexanikasini ishlab chiqishda aynan shu prinsipga tayangan. Falsafiy ma’noda esa yangi bilimlarni avvalgi yutuqlar bilan bog‘lovchi bu prinsip zamonaviy ilm-fanning asosiy metodologik prinsiplaridan biri hisoblanadi.

1921—1923-yillarda Bor bir necha ishida atom modeli, spektroskopik ma’lumotlar va elementlarning xossalari haqidagi umumiy mulohazalar asosida ilk bor davriy sistemani Mendeleyev yaratgan shaklda tushuntirib, elektron orbitalarining (qobiqlar, zamonaviy atama bilan) to‘lish sxemasini ko‘rsatdi. Bu talqin 1922-yilda yangi element — gafniyning Dirk Koster va Georg Xeveshi tomonidan kashf etilishi bilan tasdiqlandi. Ikkala olim o‘sha paytda Kopengagenda ishlayotgan edi. Bor bashorat qilganidek, bu element o‘z xossalariga ko‘ra sirkoniyga yaqin bo‘lib, ilgari taxmin qilingan nodir yer elementlari qatoriga kirmas edi.

Ammo Bor nazariyasining asosida ichki ziddiyat borligi ravshan edi: u klassik tushunchalar va qonunlarni kvant shartlari bilan mexanik ravishda birlashtirardi. Bundan tashqari, nazariya to‘liq va yetarlicha universal emasdi, chunki atomlar olamidagi turli hodisalarning hammasini miqdoriy jihatdan tushuntirib bera olmasdi. Masalan, Bor yordamchisi Hendrik Kramers bilan birga 1916-yildan beri o‘rganib kelayotgan geliy atomidagi (eng oddiy ikki elektronli tizimdagi) elektronlar harakati masalasini hal qila olmadi. Bor mavjud yondashuvlarning («eski kvant nazariyasi»ning) cheklanganligini va mutlaqo yangi prinsiplarga tayanuvchi nazariya zarurligini aniq anglagan:

…muammoga umumiy yondashuv hamon juda yuqori darajada yarimempirik bo‘lib qolgan edi. Ko‘p o‘tmay elementlarning fizik va kimyoviy xossalarini to‘liq tavsiflash uchun klassik mexanikadan tubdan chekinib, kvant postulatlarini mantiqan ziddiyatsiz yagona tizimga birlashtirish zarurligi butunlay ayon bo‘ldi.

Nobel mukofoti

1922-yilda yadro reaksiyalarini o‘rganishga qo‘shgan hissasi uchun Borga Fizika bo‘yicha Nobel mukofoti «atom tuzilishini tadqiq etishdagi xizmatlari uchun» berildi. Bor Stokgolmda 11-dekabr 1922-yil kuni «Atomlarning tuzilishi haqida» ma’ruzasini o‘qib, o‘n yillik faoliyatiga yakun yasadi.

Kvant mexanikasining shakllanishi. To‘ldiruvchanlik prinsipi (1924—1930)

Albert Eynshteyn va Nils Bor. Bryussel (1930)

Yangi nazariya — kvant mexanikasi — 1925—1927-yillarda quyidagi olimlarning ishlari asosida shakllandi: Verner Geyzenberg, Ervin Shryodinger, Maks Born, Pol Dirak. Ammo uning matematik muvaffaqiyatlariga qaramay, dastlabki yillarda kvant mexanikasining asosiy g‘oyalari ko‘p jihatdan noaniq edi. Kvant mexanikasining fizik asoslarini chuqur anglash uchun uni tajriba bilan bog‘lash, unda qo‘llaniladigan tushunchalarning mazmunini ochish (chunki klassik atamalar endi yetarli emasdi), ya’ni matematik formalizmga fizik talqin berish zarur edi.

Bor ana shu kvant mexanikasining fizik talqini muammolari ustida ishladi. Natijada to‘ldiruvchanlik konsepsiyasi yuzaga keldi. U Alessandro Volta xotirasiga bag‘ishlangan, Komo shahrida 1927-yil sentabrda o‘tkazilgan kongressda taqdim etildi. Bor qarashlarining rivojida 1925-yilda to‘lqin-zarra dualizmini qabul qilishi muhim bosqich bo‘ldi. Ungacha Bor Eynshteynning yorug‘lik kvantlari (fotonlar) haqiqatan mavjudligini tan olishni istamagan, chunki buni moslik prinsipi bilan uyg‘unlashtirish qiyin edi. Shu sababli Kramers va Jon Sleyter bilan hamkorlikda yozilgan maqolada alohida mikroskopik jarayonlarda energiya va impuls saqlanmaydi, saqlanish qonunlari esa statistik tusga ega bo‘ladi, degan kutilmagan taxmin ilgari surildi. Biroq bu qarashlar tez orada Valter Bote va Hans Geyger tajribalari bilan rad etildi.

Aynan korpuskular-to‘lqin dualizmi ni Bor nazariyasini talqin qilishning asosi sifatida qabul qildi. 1927-yil boshida ta’til paytida Norvegiyada shakllangan to‘ldiruvchanlik g‘oyasi hodisani izohlashning bir-birini istisno qilsa-da, har tomonlama tushunish uchun ikkalasi ham zarur bo‘lgan ikki tavsif usuli yoki tasavvurlar tizimi orasidagi mantiqiy bog‘liqlikni ifodalaydi. Noaniqlik prinsipining mohiyati shundaki, hodisaning o‘zaro to‘ldiruvchi ikki jihati bir vaqtda, bir xil aniqlikda namoyon bo‘ladigan vaziyat bo‘lishi mumkin emas. Boshqacha aytganda, mikrodunyoda obyekt bir-birini istisno qiluvchi ikki muayyan toifaga mansub aniq dinamik xossalarga bir vaqtda ega bo‘ladigan holatlar yo‘q. Bu Geyzenberg noaniqlik munosabatida o‘z ifodasini topadi. Mikrodunyo obyektlari turli eksperimental qurilmalar yordamida o‘lchanganda, o‘lchov asbobi bilan obyektning o‘zaro ta’siri o‘lchash jarayonining ajralmas qismi bo‘ladi. Shunday sharoitdagi o‘lchash natijalari bir-birini o‘ziga xos tarzda to‘ldiradi.

To‘ldiruvchanlik prinsipi kvant mexanikasining Kopengagen talqini va mikroobyektlarni o‘lchash jarayoni ni tahlil qilishning asosiga aylandi. Ushbu talqinga ko‘ra, klassik fizikadan olingan mikrozarraning dinamik xossalari (uning koordinatasi, impulsi, energiyasi va boshqalar) zarraning o‘ziga mustaqil tarzda xos emas. Elektronning u yoki bu xossasi, masalan, impulsi muayyan ma’noga va qiymatga faqat bu kattaliklar aniq ma’no kasb etadigan va bir vaqtning o‘zida aniq qiymatlarga ega bo‘la oladigan klassik obyektlar bilan bog‘liq holda ega bo‘ladi (bunday klassik obyekt shartli ravishda o‘lchov asbobi deyiladi). To‘ldiruvchanlik prinsipining ahamiyati shu qadar katta ediki, Pauli hatto kvant mexanikasini «to‘ldiruvchanlik nazariyasi» deb atashni taklif qilgan. Bu nomni u nisbiylik nazariyasiga qiyoslagan.

Bir oy oldin bo‘lib o‘tgan Komo kongressidan so‘ng, beshinchi Solve kongressi Bryusselda o‘tkazildi va aynan shu yerda mashhur Bor — Eynshteyn bahslari kvant mexanikasining talqini yuzasidan boshlandi. Bahs 1930-yilda oltinchi kongressda ham davom etdi. Unda Bor kvant mexanikasi nuqtayi nazaridan Eynshteynning foton qutisi paradoksini tushuntirdi. So‘ng munozaralar 1935-yilda Eynshteyn, Podolskiy va Rozen ning kvant mexanikasining to‘liqligi haqidagi mashhur ishi nashr etilganidan keyin yana avj oldi (qarang: EPR paradoksi). Bahslar Eynshteyn vafotigacha davom etdi va ba’zan keskin tus oldi. Shunga qaramay, ishtirokchilar bir-birini doimo chuqur hurmat qilishgan. Bu hurmat Eynshteynning quyidagi so‘zlarida ham namoyon bo‘lgan ( 1949-yil):

Men o‘zim … ancha keskin gapirganimni ko‘rib turibman, ammo … faqat aka-ukalar yoki yaqin do‘stlargina chinakamiga tortishadilar.

Bor Eynshteynni o‘z haq ekaniga ishontira olmagan bo‘lsa-da, ushbu munozaralar va ko‘plab paradokslarning yechimi unga o‘z fikrlari hamda ifodalarini yanada aniq va ravshan qilishga, kvant mexanikasini chuqurroq tushunishga yordam berdi:

Bundan olgan sabog‘imiz bizni mazmun va shakl o‘rtasidagi uyg‘unlik uchun hech qachon tugamaydigan kurash yo‘lida qat’iy olg‘a siljitdi. Bu saboq mazmunni tegishli shaklsiz anglab bo‘lmasligini, ilgari qanchalik foydali bo‘lmasin, har qanday shakl yangi natijalarni qamrab olish uchun torlik qilishi mumkinligini yana bir bor ko‘rsatdi.

Yadro fizikasi (1930-yillar)

Nils Bor o‘z ish kabinetida (1935)

1932-yilda Bor oilasi «Karlsberg» pivo kompaniyasining asoschisi Daniyaning eng hurmatli fuqarosi uchun qurdirgan «Sharaf uyi» deb ataluvchi qarorgohga ko‘chib o‘tdi. Bu yerda Borni ko‘rgani ilm-fan olamidan (masalan, Rezerford), shuningdek, siyosiy doiralardan mashhur kishilar (Daniya qirollik juftligi, Angliya qirolichasi Yelizaveta, turli mamlakatlarning prezidentlari va bosh vazirlari) tashrif buyurishgan.

1930-yillarda Bor yadro fizikasi masalalariga qiziqib, o‘z institutining faoliyatini shu sohaga yo‘naltirdi. Mashhurligi va ta’siri tufayli institutda yangi qurilmalar — siklotron, Kokroft — Uolton tipidagi tezlatkich, Van de Graaf tezlatkichi qurilishi uchun mablag‘ ajratilishiga erishdi. O‘zi ham yadro tuzilishi va yadro reaksiyalari nazariyasiga salmoqli hissa qo‘shdi.

1936-yilda Bor yaqinda kuzatilgan neytron rezonanslariga asoslanib, yadro reaksiyalari qanday kechishi to‘g‘risida yadro fizikasi uchun fundamental tasavvurni ishlab chiqdi: u tarkibiy yadro («kompaund-yadro»), ya’ni uyg‘ongan holatdagi yadro muayyan yashash vaqti ga ega bo‘lishini taxmin qildi. Bu vaqt neytronning yadro orqali o‘tish vaqtiga yaqin bo‘ladi. Bu holda faqat neytronli reaksiyalar bilan cheklanmaydigan mexanizm ikki bosqichdan iborat: 1) tarkibiy yadroning hosil bo‘lishi; 2) uning parchalanishi. Bu bosqichlar bir-biridan mustaqil kechadi, chunki energiya erkinlik darajalari o‘rtasida muvozanatli qayta taqsimlanadi. Bu yadrolarning xatti-harakatini tavsiflashga statistik yondashuvni qo‘llash va bir qancha reaksiyalarning kesimlarini hisoblash, shuningdek, tarkibiy yadroning parchalanishini zarrachalarning bug‘lanishi tarzida talqin qilish hamda Yakov Frenkel taklif etgan yadroning tomchi modelini yaratish imkonini berdi.

Biroq bunday sodda manzara rezonanslar (yadro sathlari) orasidagi masofa katta, ya’ni uyg‘onish energiyasi kichik bo‘lgandagina kuzatiladi. 1939-yilda Borning Rudolf Payerls va Georg Plachek bilan hamkorlikdagi ishida ko‘rsatilganidek, tarkibiy yadro rezonanslari ustma-ust tushganda tizimda muvozanat o‘rnatilishga ulgurmaydi va reaksiyaning ikki bosqichi mustaqilligini yo‘qotadi. Natijada oraliq yadroning parchalanish xususiyati uning hosil bo‘lish jarayoniga bog‘liq bo‘ladi. Nazariyaning bu yo‘nalishda rivojlanishi 1953-yilda Viktor Vayskopf, Herman Feshbax va K. Porterga turli energiyalardagi yadro reaksiyalarini keng energiya oralig‘ida tavsiflaydigan «yadroning optik modeli»ni yaratishga olib keldi.

Tarkibiy yadro haqidagi tasavvur bilan bir vaqtda Bor F. Kalkar bilan birga yadrolardagi zarralarning jamoaviy harakatini alohida nuklonlar tasavvuriga qarama-qarshi qo‘ydi. Bunday tebranma modalar tomchi modeliga xos bo‘lib, spektroskopik ma’lumotlarda (xususan, yadro nurlanishining multipol tuzilishida) aks etadi. Yadroning qutblanuvchanligi va deformatsiyasi haqidagi g‘oyalar 1950-yillar boshida Oge Bor, Ben Mottelson va Jeyms Reynvoter ishlab chiqqan umumlashtirilgan (jamoaviy) yadro modeliga asos bo‘ldi.

Bor yadrolarning bo‘linishi mexanizmini tushuntirishga ulkan hissa qo‘shdi. Bu jarayonda juda katta miqdorda energiya ajraladi. Yadro bo‘linishi tajribada 1938-yil oxirida Otto Gan va Frits Shtrassman tomonidan kashf etildi va Liza Meytner va Otto Frish tomonidan Rojdestvo ta’tilida to‘g‘ri talqin qilindi. Bor bu g‘oyalar haqida o‘sha vaqtda Kopengagenda ishlagan Frishdan AQSH ga jo‘nishi arafasida, 1939-yil yanvarda xabar topdi. Prinstonda Jon Uiler bilan birgalikda tarkibiy yadro modeli va yadroni beqarorlik hamda parchalanishga olib keluvchi kritik deformatsiya haqidagi tasavvurlarga asoslangan yadro bo‘linishining miqdoriy nazariyasini ishlab chiqdi. Ayrim yadrolar uchun bu kritik qiymat nolga teng bo‘lishi mumkin, ya’ni juda kichik deformatsiya ham bo‘linishga olib keladi. Nazariya bo‘linish kesimining energiyaga bog‘liqligini tajribaga mos holda topish imkonini berdi. Bundan tashqari, Bor uran-235 yadrolarining bo‘linishi «sekin» (kam energiyali) neytronlar ta’sirida, uran-238 — tez neytronlar ta’sirida yuz berishini ko‘rsatdi.

Natsizmga qarshi kurash. Urush. Atom tahdidiga qarshi kurash (1940—1950)

Germaniyada natsistlar hokimiyatga kelgach, Bor ko‘plab muhojir olimlarga, jumladan, Kopengagenga ko‘chib kelganlarga yordam berishda faol qatnashdi. 1933-yilda Nils Bor, uning akasi Harald, Vaksinalar instituti direktori Torvald Madsen va huquqshunos Albert Yorgensen ishtirokida qochqin olimlarga yordam beruvchi maxsus qo‘mita tashkil etildi.

Daniya bosib olingach, 1940-yil aprelda Borning qisman yahudiy kelib chiqishi sababli uni hibsga olish xavfi yuzaga keldi. Shunga qaramay, u institut va xodimlarini bosqinchi hukumatning tajovuzlaridan himoya qilish uchun imkon boricha Kopengagenda qolishga qaror qildi. 1941-yil oktabrda Bor bilan uchrashish uchun Geyzenberg keldi. U o‘sha paytda natsistlarning atom loyihasiga rahbarlik qilardi. Ular yadro qurolini yaratish imkoniyati haqida suhbatlashdi. Nemis olimi bu uchrashuv haqida quyidagicha yozgan:

Men Kopengagenga 1941-yil kuzida, chamamda oktabr oxirida bordim. O‘shanda biz «Uran jamiyati»da uran va og‘ir suv bilan o‘tkazilgan tajribalar asosida energiya olish uchun uran va og‘ir suv ishlatiladigan reaktor qurish mumkin degan xulosaga kelgandik. <…> O‘sha vaqtda biz zarur texnik xarajatlar ko‘lamini haddan tashqari yuqori baholagan edik. <…> Shunday sharoitda Bor bilan suhbatlashish foydali bo‘ladi deb o‘yladik. Suhbat Ni-Karlsberg atrofida kechki sayr chog‘ida bo‘ldi. Bor Germaniya siyosiy ma’murlari nazoratida ekanini va men haqimdagi fikrlari, ehtimol, Germaniyaga yetkazilishini bilardim. Shuning uchun o‘z hayotimni xavf ostiga qo‘ymasdan gaplashishga harakat qildim. Esimda, suhbatni fiziklar urush davrida uran muammosi bilan shug‘ullanishlari kerakmi, chunki bu sohadagi taraqqiyot urush texnikasi uchun jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin, degan savolim bilan boshladim. Bor masalaning ahamiyatini darhol anglaganini uning biroz cho‘chiganidan sezdim. U menga: «Siz haqiqatan uranning bo‘linishidan qurol yaratishda foydalanish mumkin deb o‘ylaysizmi?» degan savol berdi. Men: «Aslida mumkin, ammo buning uchun mislsiz texnik sa’y-harakatlar talab etiladi; umid qilamizki, hozirgi urush davomida buni amalga oshirishning iloji bo‘lmaydi», deb javob berdim. Javobim Borni larzaga soldi. Aftidan, u meni Germaniya atom quroli yaratishda nihoyatda katta yutuqlarga erishganini aytmoqchi deb o‘ylagan. Keyinchalik bu noto‘g‘ri taassurotni tuzatishga urinsam-da, Borning ishonchini qozona olmadim…

Shunday qilib, Geyzenberg Bor uning maqsadini tushunmaganiga ishora qiladi. Ammo Bor bu suhbatning bunday talqiniga qo‘shilmagan. 1961-yilda Arkadiy Migdal ga shunday degan:

Men uni juda yaxshi tushundim. U menga natsistlar bilan hamkorlik qilishni taklif etgan edi…

2002-yilda Bor avlodlari uning Geyzenbergga yuborilmagan, ehtimol, 1957-yilda yozilgan maktublarini e’lon qilishdi. Ularning birinchisida Bor suhbatni yaxshi eslashini, Geyzenberg Germaniyaning yakuniy g‘alabasiga ishonch bildirganini va Borni atom bombasi yaratish ishlariga qo‘shilishga taklif qilganini yozgan.

1943-yil kuziga kelib Daniyada qolishning imkoni bo‘lmadi. Shu bois Bor o‘g‘li Oge bilan Qarshilik harakati yordamida avval qayiqda Shvetsiyaga, undan esa bombardimonchi samolyotda Angliyaga olib o‘tildi. Ular zo‘rg‘a omon qolishdi. Borning xolasi (onasining opasi) — taniqli daniyalik pedagog Hanna Adler (1859—1947) — konsentratsion lagerga surgun qilindi. Uning 84 yoshda ekani va hukumat himoyasida bo‘lishi ham yordam bermadi. Buyuk Britaniya va AQSHga ko‘chganidan keyin olim atom bombasini yaratish ishlarida 1945-yil iyunigacha qatnashdi. AQSHda u o‘g‘li bilan Nikolas va Jim Beyker ismlaridan foydalangan.

Shu bilan birga, 1944-yildan boshlab Bor atom tahdidining barcha xavfini anglagan. 16-may 1944-yilda Buyuk Britaniya bosh vaziri bilan uchrashuvi hech qanday natija bermadi. Shundan keyin Nils Bor AQSH prezidenti F. Ruzvelt bilan uchrashishga harakat qildi. Prezident Ruzveltga yozgan memorandumida (3-iyul 1944) u yadro qurolini qat’iy xalqaro nazorat ostiga olish, atom energiyasidan tinch maqsadlarda foydalanishdagi har qanday monopoliyani yo‘qotishga chaqirdi. Keyinchalik AQSH rahbarlariga 24-mart 1945 va 17-may 1948 sanalarida yana ikkita memorandum yubordi. Bor fikrlarini Cherchill va Ruzveltga shaxsan ham yetkazishga urindi, ammo natija bo‘lmadi. Uning bu faoliyati hamda urush davrida Sovet Ittifoqiga borish uchun Pyotr Kapitsa dan 1944-yil boshida olgan taklifi sabab unga josuslik da, SSSR foydasiga ishlashda gumon bilan qaraldi.

1945-yil noyabrda sovet razvedkasi topshirig‘i va P. Kapitsa tavsiyasiga ko‘ra sovet fizigi Ya. P. Terletskiy Bor huzuriga keldi. U Amerikadagi atom loyihasi (atom reaktorlari) haqida bir qator savollar berdi. Bor faqat o‘sha paytgacha ochiq manbalarda e’lon qilingan ma’lumotlarni aytdi va Terletskiyning tashrifi haqida kontrrazvedka xizmatlariga xabar berdi.

1950-yilda Bor BMTga yozgan ochiq xatida davlatlar o‘rtasida tinch hamkorlik va erkin axborot almashuvini «ochiq dunyo»ni barpo etish garovi sifatida ilgari surdi. Keyingi yillarda ham bu masalada ko‘p bor fikr bildirdi va o‘z obro‘si bilan tinchlikka hamda yadro urushi xavfining oldini olishga chaqirdi.

Hayotining so‘nggi yillari

Hayotining so‘nggi yillarida Bor asosan jamoat ishlari bilan shug‘ullandi, turli mamlakatlarda ma’ruzalar o‘qidi, falsafiy mavzularda maqolalar yozdi. Fizika sohasida esa 1940—1950-yillarda elementar zarralar ning muhit bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganishda davom etdi. Bor to‘ldiruvchanlik prinsipi ni ilm-fanga qo‘shgan eng qimmatli hissasi deb bilgan. U bu prinsipni inson faoliyatining boshqa sohalari — biologiya, psixologiya va madaniyatga ham qo‘llashga urinib, til ning ilm-fan va hayotdagi o‘rni haqida ko‘p o‘ylardi.

Nils Bor 18-noyabr 1962-yilda yurak xurujidan vafot etdi. Uning kuli saqlangan urna Assistens qabristoni dagi oilaviy qabrda — Kopengagenda saqlanadi.

Shaxsiy hayoti

Qiziqishlari

Bor falsafaga juda qiziqqan. Bunga otasining hamkasblari va do‘stlari — faylasuf Harald Hyoffding, fizik Kristian Kristiansen va tilshunos Vilgelm Tomsenning muntazam tashriflari turtki bo‘lgan. Bu davrda Borning yaqin do‘sti va sinfdoshi onasi tomondan uzoq qarindoshi bo‘lgan, keyinchalik mashhur geshtaltpsixolog Edgar Rubin (1886—1951; uning yaratgan optik illuziyalari orasida Rubin vazasi ham bor). Rubin Borni falsafaga qiziqtirdi. Bor ko‘plab faylasuflarning asarlarini o‘qigan (ayniqsa, ekzistensialist Syoren Kyerkyegorning asarlarini yuqori baholagan).

Borning o‘z e’tirofiga ko‘ra, uning g‘oyalari shakllanishiga Syoren Kyerkyegor, Harald Hyoffding va Uilyam Jeymsning asarlari ta’sir qilgan.

Borning yana bir qiziqishi futbol edi. Nils va uning akasi Harald (keyinchalik taniqli matematik bo‘lgan) «AB» havaskorlar jamoasida o‘ynagan (Nils — darvozabon, Harald esa yarim himoyachi). Keyinchalik Harald Daniya terma jamoasi da ham muvaffaqiyatli o‘ynab, 1908-yilgi Olimpiadada kumush medalni qo‘lga kiritdi. Finalda Daniya jamoasi inglizlarga yutqazgan edi.

Oilasi

1-avgust 1912-yilda Kopengagenda Bor va Haraldning yaqin do‘sti Nils Erik Nyorlundning singlisi Margarete Nyorlund bilan turmush qurdi. Ular 1909-yilda tanishishgan. Angliya va Shotlandiyaga to‘y sayohati davomida Bor rafiqasi bilan Manchesterda Ernest Rezerfordni ko‘rishga borgan.

1934-yilda Bor og‘ir shaxsiy fojiaga duch keldi. Kattegat bo‘g‘ozi da yaxtada suzayotganida uning katta o‘g‘li — 19 yoshli Kristian dovul to‘lqini bilan dengizga qulab tushdi va topilmadi. Nils va Margaretening jami olti nafar farzandi bo‘lgan. Ulardan biri Oge Bor (1922—2009) ham taniqli fizik va Nobel mukofoti sovrindori bo‘lgan (1975). Ernest Bor (1924—2018) chim ustida xokkey o‘yinchisiga aylandi.

Bor ilmiy maktabi

Bor yirik xalqaro fiziklar ilmiy maktabini yaratdi va butun dunyo fiziklari o‘rtasidagi hamkorlikni rivojlantirish uchun ko‘p ish qildi. 1920-yillar boshidan Kopengagen faol fiziklar uchun «tortishish markazi»ga aylandi: kvant mexanikasi asoschilarining aksariyati (Geyzenberg, Dirak, Shryodinger va boshqalar) turli davrlarda shu yerda ishlagan. Ularning g‘oyalari Bor bilan uzoq va qizg‘in suhbatlar davomida shakllangan. Borning turli mamlakatlarga ma’ruza qilish uchun qilgan safarlari ham g‘oyalarini yoyishda katta ahamiyat kasb etdi. Masalan, Bor 1922-yil iyun oyida Gyottingen universiteti da o‘qigan yetti ma’ruzasi (ular «Bor festivali» deb ataladi) ilm-fan tarixida muhim o‘rin tutdi. Aynan o‘shanda u yosh fiziklar Volfgang Pauli va Verner Geyzenberg — Zommerfeldning shogirdlari bilan tanishdi. Geyzenberg sayr davomida Bor bilan ilk suhbatidan olgan taassurotini shunday ta’riflagan:

Bu sayr keyingi ilmiy rivojlanishimga nihoyatda katta ta’sir ko‘rsatdi. Aniqrog‘i, haqiqiy ilmiy rivojlanishim aynan shu sayrdan boshlandi, deyish mumkin.

Keyinchalik Bor guruhi bilan Maks Born boshchiligidagi Gyottingen guruhi o‘rtasidagi aloqalar uzilmadi va ko‘plab ajoyib ilmiy natijalar berdi. Tabiiyki, Borning Rezerford rahbarlik qilgan Kembrij guruhi bilan aloqalari ham juda mustahkam edi: Kopengagenda turli vaqtlarda Charlz Darvin, Pol Dirak, Ralf Fauler, Duglas Xartri, Nevill Mott va boshqalar ishlagan. Bor o‘z institutida sovet olimlarini ham qabul qilgan, ularning ko‘pi u yerda uzoq vaqt mehnat qilgan. U SSSRga bir necha marta borgan, oxirgi marta esa 1961-yilda borgan.

Nils Borning ilmiy maktabi vakillari qatoriga Hendrik Kramers, Oskar Kleyn, Lev Landau, Viktor Vayskopf, Leon Rozenfeld, Jon Uiler, Feliks Blox, Oge Bor, Hendrik Kazimir, Yosio Nisina, Kristian Myoller, Abraham Pays va boshqa ko‘plab olimlarni kiritish mumkin. Bor ilmiy maktabining ruhi va uning shogirdlar bilan munosabatini quyidagi voqea yaxshi ko‘rsatadi. Bor Moskva ga 1961-yil mayida tashrif buyurganida Landau ustozidan «Ijodkor yosh nazariyotchi olimlarni atrofingizga shu qadar ko‘p to‘plashingizning siri nimada edi?» deb so‘radi. U shunday javob berdi:

Hech qanday alohida sir bo‘lmagan. Biz shunchaki yoshlar oldida ahmoq bo‘lib ko‘rinishdan qo‘rqmasdik.

Xotira

  • 1965-yildan buyon Kopengagen Nazariy fizika instituti «Nils Bor instituti» nomi bilan ataladi. Institut asoschisi va doimiy rahbari vafotidan so‘ng unga Oge Bor (1970-yilgacha) rahbarlik qildi.
  • 1963 va 1985-yillarda Daniyada Nils Bor tasviri tushirilgan pochta markalari chiqarildi.
  • 105-element — Mendeleyev jadvalidagi (dubniy) 1970-yilda kashf etilgan bo‘lib, 1997-yilgacha nilsboriy nomi bilan tanilgan. O‘sha yili boriy nomi 107-element (1981-yilda kashf etilgan) uchun tasdiqlandi.
  • Bor nomi 3948-asteroid[ingl.]ga ham berilgan. U 1985-yilda kashf etilgan.
  • 1964-yilda Nils Bor sharafiga Oydagi krater.
  • 1997-yilda Jim Ottaviani komiks rassomi Stiv Liber bilan birga Nils Bor va Verner Geyzenberg ning Ikkinchi jahon urushi davridagi mashhur uchrashuvini tasvirlab berdi. Loyiha ilm-fan tarixidagi boshqa voqealar bilan kengaytirilib, «Ikki mushtli fan» (inglizcha — Two-Fisted Science).
  • 1997-yilda Daniya milliy banki Nils Bor tasviri tushirilgan 500 kronalik banknotni muomalaga chiqardi.
  • 1998-yilda ingliz dramaturgi Maykl Freynning Bor va Geyzenberg o‘rtasidagi tarixiy uchrashuvga bag‘ishlangan «Kopengagen» pyesasi chop etildi.
  • «Bomba» (Rossiya, 2020) badiiy teleserialidagi qahramon.
  • Kristofer Nolanning Oppengeymer filmidagi qahramon; Bor rolini britaniyalik aktyor Kennet Brana.

Mukofotlari

Nashrlari

Nils Bor. Atom fizikasi va inson bilishi

Kitoblar

Maqolalar

Adabiyotlar

Kitoblar

Maqolalar

Havolalar