Daniil Bernulli haqida

Daniel Bernulli
nem. Daniel Bernoulli
Портрет Даниила Бернулли (1720-1725)
Daniel Bernullining portreti (1720–1725)
Tug‘ilgan sanasi 8-fevral 1700(1700-02-08)
Tug‘ilgan joyi
Vafot etgan sanasi 17-mart 1782(1782-03-17) (82 yoshda)
Vafot etgan joyi
Mamlakati
Faoliyat turi matematik, fizik, universitet o‘qituvchisi, iqtisodchi, shifokor, statistik, botanik
Ilmiy sohasi matematik analiz, ehtimollar nazariyasi, differensial hisob, fizika, mexanika va matematik fizika
Ish joyi
Ta’lim olgan oliygohlari
Ilmiy rahbari Iogann Bernulli
Nima bilan mashhur asos solgan soha: gazlarning kinetik nazariyasi
Dastxati Изображение автографа
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Daniel Bernulli (Daniel Bernoulli; 29-yanvar (8-fevral) 1700 — 17-mart 1782) — shveysariyalik fizik, mexanik va matematik, quyidagilarning asoschilaridan biri: gazlarning kinetik nazariyasi, gidrodinamika va matematik fizika. Otasi — Iogann Bernulli.

Akademik va xorijiy faxriy a’zo (1733) — Peterburg Fanlar akademiyasi, shuningdek, quyidagi akademiyalarning a’zosi: Bolonya (1724), Berlin (1747), Parij (1748), London Qirollik jamiyati (1750).

Tarjimayi holi

Daniel Bernullining portreti. Noma’lum rassom, taxminan 1750-yil.

Daniel 29-yanvar (8-fevral) 1700-yilda Groningenda (Gollandiyada) tug‘ilgan. Bu yerda uning otasi Iogann Bernulli o‘sha paytda universitetda matematikadan dars bergan. Daniel yoshligidan matematikaga qiziqqan. Dastlab otasi va akasi Nikolaydan ta’lim olgan, shu bilan birga tibbiyotni ham o‘rgangan. Shveysariyaga qaytgach, do‘sti bo‘lgan olim — Eyler.

1721-yil — Bazelda shifokorlik imtihonlarini topshirib, dissertatsiyasini himoya qilgan. So‘ng Italiyaga borib, tibbiyot sohasida tajriba orttirgan.

1724-yil — unga shuhrat keltirgan «Matematik etyudlar» asarini nashr ettirgan.

1725-yil — ukasi Nikolay bilan birga taklifga binoan Peterburgga jo‘nab ketgan. U yerda imperator farmoni bilan Peterburg Fanlar akademiyasi tashkil etilgan edi. U dastlab tibbiyot bilan shug‘ullangan, keyin matematika kafedrasiga o‘tgan (1728). Bu kafedra ukasi Nikolay vafotidan so‘ng bo‘sh qolgan edi. Uning kelishi uchun nihoyatda noqulay vaqt bo‘lgan — ayni paytda Pyotr I vafot etib, tartibsizliklar boshlangan. Akademiyaga taklif qilingan xorijliklarning bir qismi tarqalib ketgan, ammo Daniel qolgan va hatto do‘sti Eylerni ham kelishga ko‘ndirgan (u 1726-yilda taklif olgan va Sankt-Peterburgga 1727-yilda yetib kelgan). Ammo shu orada imperatritsa Yekaterina I vafot etib, hukumat akademiya ishlariga butunlay e’tibor bermay qo‘ygan. Ko‘p o‘tmay Daniel Bazelga (1733) qaytgan. U Peterburg akademiyasining faxriy a’zosi bo‘lib qolgan. Akademiya jurnalida Daniel Bernullining 47 ta ilmiy ishi (jami 75 ta ishidan) chop etilgan. Rossiyada bo‘lgan davrida u «Rekurrent ketma-ketliklar haqida mulohazalar» (1728) asarini nashr ettirgan va asosiy asari — «Gidrodinamika» monografiyasini (1738-yilda nashr etilgan) tayyorlagan.

«Gidrodinamika» asarining titul varag‘i

1733-yil — Bazelda anatomiya va botanika professori lavozimini egallagan (boshqa bo‘sh ish o‘rinlari bo‘lmagan). Eyler bilan faol va har ikki tomon uchun foydali yozishmalar olib borgan.

1738-yil — ko‘p yillik mehnati natijasida «Gidrodinamika» nomli fundamental asari nashr etilgan. Unda, jumladan, asosiy «Bernulli qonuni» bayon qilingan. Kitobda suyuqlik harakatining differensial tenglamalari hali bo‘lmagan (ularni Eyler 1750-yillarda keltirib chiqargan).

1747-yildan 1753-yilgacha — torning tebranishlariga bag‘ishlangan muhim tadqiqotlar turkumi. Daniel Bernulli fizik mulohazalarga tayanib, yechimni trigonometrik qatorga yoyish mumkinligini fahmlagan va bu qator darajali qator kabi umumiy ekanini ta’kidlagan. Eyler va Dalamber bunga e’tiroz bildirgan; masala faqat XIX asrda hal qilingan va Bernullining haq ekani ma’lum bo‘lgan.

1748-yil — quyidagi akademiyaning xorijiy a’zosi etib saylangan: Parij Fanlar akademiyasi.

1750-yil — fizika kafedrasiga o‘tgan (Bazel universiteti), u yerda 1782-yilgacha, ya’ni vafotigacha ishlagan. Ikki marta rektor etib saylangan.

Ish stoli yonida 17-mart 1782-yilda vafot etgan.

U uylanmagan. Otasi bilan munosabatlari taranglikdan dushmanlikkacha yetgan, ilmiy ustuvorlik borasidagi tortishuvlar ham to‘xtamagan.

Ilmiy faoliyati

Daniel Bernulli, eng avvalo, matematik fizika va differensial tenglamalar nazariyasiga oid ishlari bilan mashhur. U Dalamber va Eyler bilan bir qatorda matematik fizika asoschilaridan biri hisoblanadi.

Ko‘p qirrali fizik sifatida u gazlarning miqdoriy kinetik nazariyasini yaratgan, gidrodinamikani va aerodinamikani, elastiklik nazariyasini va boshqa sohalarni sezilarli darajada rivojlantirgan. U birinchi bo‘lib gaz bosimining sababi molekulalarning issiqlik harakati ekanini ta’kidlagan. Daniel Bernulli o‘zining mashhur «Gidrodinamika» asarida siqilmaydigan suyuqlikning barqaror oqimi tenglamasini keltirib chiqargan (Bernulli qonuni). Bu tenglama suyuqlik va gazlar dinamikasining asosini tashkil etadi. U molekulyar nazariya nuqtayi nazaridan quyidagi qonunni izohlab bergan: Boyl — Mariott qonuni.

Daniel Bernulli birinchilardan bo‘lib energiyaning saqlanish qonunini («tirik kuch» deb atalgan) ta’riflagan, shuningdek, Eyler bilan bir vaqtda impuls momentining saqlanish qonunini ham birinchi bo‘lib ifodalagan (1746-yil). U uzoq yillar davomida elastik tebranishlarni o‘rganib, ularni matematik modellashtirgan, garmonik tebranish tushunchasini kiritgan hamda superpozitsiya prinsipini tebranishlarga tatbiq etgan.

Aynan 1746-yilda u birinchi bo‘lib markazdan qochma kuch haqiqiy kuch emasligini, balki sanoq sistemasining tanlanishiga bog‘liqligini ko‘rsatgan.

Matematika sohasida ehtimollar nazariyasi, qatorlar nazariyasi, sonli usullar va differensial tenglamalar bo‘yicha bir qator tadqiqotlarni e’lon qilgan. U birinchi bo‘lib matematik analizni ehtimollar nazariyasi masalalariga qo‘llagan (1768-yil). Ungacha bu sohada faqat kombinator yondashuvdan foydalanilgan. Bernulli ehtimollik usullari yordamida amaliy ahamiyatga ega bir qator masalalarni o‘rganib, matematik statistikani ham rivojlantirgan.

Bibliografiya

Adabiyotlar

  • Bell E. T.  Matematika ijodkorlari. — Moskva: Prosveshcheniye, 1979. — 256 bet
  • Bernulli // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86  jildda (82  jild va 4  qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
  • Bernulli, Daniel // Rus biografik lug‘ati : 25 jildda. — Sankt-Peterburg, 1900. — Jild 2: Aleksinskiy — Bestujev-Ryumin. — B. 750—752.
  • Blaug M. Daniel Bernulli // Keynsgacha bo‘lgan 100 buyuk iqtisodchi = Keynsgacha bo‘lgan buyuk iqtisodchilar: o‘tmishdagi yuz buyuk iqtisodchining hayoti va asarlariga kirish. — Sankt-Peterburg: Ekonomikus, 2008. — B. 35—38. — 352 bet — («Iqtisodiyot maktabi» kutubxonasi, 42-son). — 1500 nusxa — ISBN 978-5-903816-01-9.
  • Grigoryan A. T., Kovalyov B. D.  Daniel Bernulli, 1700–1782. — Moskva: Nauka, 1981. — 320 bet
  • Matematika tarixi / tahriri ostida: A. P. Yushkevich. Uch jildda. III jild: XVIII asr matematikasi. — Moskva: Nauka, 1972. — 496 bet
  • Lishevskiy V. P.  Olimlar haqida hikoyalar. — Moskva: Nauka, 1986. — 168 bet
  • Nikiforovskiy V. A.  Buyuk matematiklar Bernullilar. — Moskva: Nauka, 1984. — 177 bet — (Fan va texnika tarixi).
  • Smirnov V. I.  [publ.lib.ru/ARCHIVES/B/BERNULLI_Daniil/_Bernulli_D..html Daniel Bernulli (1700–1782) // Bernulli D. Gidrodinamika yoki suyuqliklarning kuchlari va harakatlari haqida qaydlar]. — Leningrad: SSSR FA nashriyoti, 1959. — B. 433—501.
  • Xramov Yu. A. Daniel Bernulli // Fiziklar : Biografik ma’lumotnoma / A. I. Axiyezer.  tahriri ostida. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Moskva : Nauka, 1983. — B. 30. — 400 bet — 200 000 nusxa

Havolalar