| Edvin Xabbl | |
|---|---|
| ingl. Edvin Xabbl | |
| | |
| Tug‘ilgan sanasi | 20-noyabr 1889[…] |
| Tug‘ilgan joyi | Marshfild, Missuri, AQSH |
| Vafot etgan sanasi | 28-sentabr 1953[…] (63 yosh) |
| Vafot etgan joyi | San-Marino, Kaliforniya, AQSH |
| Mamlakati | |
| Faoliyat turi | astronom, astrofizik, kosmolog |
| Ilmiy sohasi | astronomiya |
| Ish joyi |
Yerkes rasadxonasi, Maunt-Vilson rasadxonasi |
| Ta’lim olgan oliygohlari | |
| Ilmiy darajasi | texnika fanlari doktori |
| Ilmiy rahbari | Edvin Brant Frost[Vikima’lumotlar] |
| Shu ishlari bilan tanilgan | muallif: Xabbl qonuni, Xabbl ketma-ketligi |
| Mukofot va unvonlari |
Ketrin Bryus medali Rods stipendiyasi |
| Dastxati |
|
Edvin Pauell Xabbl (ingl. Edvin Pauell Xabbl; 20-noyabr 1889, Marshfild, Missuri — 28-sentabr 1953, San-Marino, Kaliforniya) — amerikalik astrofizik va kosmolog bo‘lib, koinot tuzilishini anglashga hal qiluvchi hissa qo‘shgan. 1914—1917-yillarda u Yerkes rasadxonasida ishlagan, 1919-yildan boshlab esa Maunt-Vilson rasadxonasida ishlagan. U Milliy fanlar akademiyasining ( Vashington ) a’zosi bo‘lib, unga 1927-yilda qabul qilingan.
U faqat bizning galaktikamizdan tashqari boshqa galaktikalar ham mavjudligini tasdiqlab, Koinot haqidagi tasavvurlarni tubdan o‘zgartirdi. Bizning galaktikamiz (Somon yo‘li) yagona galaktika emasligini ko‘rsatdi. Shuningdek, u yiroq galaktikalarning yorug‘lik spektrida kuzatiladigan Doppler effekti (bu yerda «qizil siljish» deb ataladi) kattaligi Yerdan galaktikagacha bo‘lgan masofaga mutanosib ravishda ortishini ko‘rib chiqdi. Bu bog‘liqlik Xabbl qonuni deb ataldi (undan ikki yil avval ayni qonunni belgiyalik olim Jorj Lemetr kashf etgan). Qizil siljishni Doppler effekti sifatida talqin qilishni avvalroq amerikalik astronom Vesto Slayfer taklif qilgan; Edvin Xabbl uning ma’lumotlaridan foydalangan. Biroq Xabbl bu ma’lumotlarning talqiniga shubha bilan qaragan. Natijada fazoning metrik kengayishi (metric expansion of space, ya’ni Koinotning kengayishi) nazariyasi shakllandi. Unga ko‘ra, fazo butun Koinot miqyosida deyarli bir jinsli va izotrop tarzda kengayadi.
Edvin Xabblning asosiy ilmiy ishlari galaktikalarni o‘rganishga bag‘ishlangan. 1922-yilda Xabbl kuzatilayotgan tumanliklarni galaktikadan tashqaridagi (galaktikalar) va galaktika ichidagi (gaz-chang) tumanliklarga ajratishni taklif qildi. 1924—1926-yillarda u bizning Galaktikamizga (Somon yo‘li) o‘xshash ayrim yaqin galaktikalarning fotosuratlarida yulduzlarni aniqladi va shu orqali galaktikalar yulduz tizimlaridan iborat ekanini isbotladi. 1929-yilda galaktikalarning qizil siljishi bilan ulargacha bo‘lgan masofa orasidagi bog‘liqlikni aniqladi (Xabbl qonuni). 1935-yilda u 1373-raqamli asteroidni kashf etdi va unga «Sinsinnati» deb nom berdi (1373 Sinsinnati).
Xabbl sharafiga nomlangan obyektlar: 2069-raqamli asteroid, kashf etilgan yili — 1955-yil (2069 Xabbl), «Xabbl» kosmik teleskopi, orbitaga chiqarilgan yili — 1990-yil.
Tarjimayi holi

Edvin Xabbl sug‘urta boshqaruvchisi Jon Pauell Xabbl va Virjiniya Li Jeyms oilasida, Marshfild shahrida, Missuri shtatida tug‘ilgan. 1900-yilda oila Uiton shahriga, Illinoys shtatiga ko‘chib o‘tdi. Yoshligida Edvin Xabbl aqliy yutuqlaridan ko‘ra sportdagi muvaffaqiyatlari bilan ko‘proq tanilgan, garchi maktabda deyarli barcha fanlardan, ehtimol, grammatikadan tashqari, yaxshi baholar olgan bo‘lsa ham. Yuqori sinf o‘quvchilari o‘rtasidagi yengil atletika musobaqalarida yetti marta birinchi, bir marta esa uchinchi o‘rinni (1906-yilda) egallagan. 1906-yilda Illinoys shtati yuqori sinf o‘quvchilari o‘rtasida balandlikka sakrash rekordini o‘rnatgan. U sun’iy pashsha bilan baliq ovlashga va havaskor boksga qiziqqan.
Edvin Xabbl Chikago universitetida o‘qigan va asosiy e’tiborini matematika, astronomiya, falsafaga qaratgan. 1910-yilda bakalavr darajasini olgan. U talabalar uyushmasi bo‘lgan «Kappa Sigma» («Kappa Sigma Fraternity») a’zosi edi va 1948-yilda ushbu uyushma tomonidan «Yil odami» deb e’lon qilingan. Bakalavr darajasini olgach, u Kuinz kollejiga («The Queen’s College») — tarkibiy kollejlardan biriga , ya’ni Oksford universiteti tarkibidagi, Angliyada joylashgan kollejga qabul qilindi va u yerda uch yil o‘qidi. Oksford universitetining Rods stipendiyasini olgan ilk talabalaridan biri bo‘ldi. U vafot arafasidagi otasiga fanlarni o‘rganishga va’da bergan, ammo kollejda dastlab huquqshunoslikni, keyin esa adabiyotni va ispan tilini o‘rgangan. Bu unga akademik magistr darajasini olish imkonini berdi. Britaniyada orttirgan ayrim odatlari va kiyinish uslubi umrining oxirigacha saqlanib qoldi, ba’zan esa amerikalik hamkasblarining g‘ashiga tegardi.
1909-yilda Edvinning otasi oilasini Chikagodan olib, Kentukki shtatidagi Shelbivilga ko‘chirdi. Maqsad oilaning shtatdagi eng katta shahar — Luisvill yaqinidagi kichik shaharchada yashashi edi. Otasi 1913-yil qishida, Edvin hali Angliyada bo‘lganida vafot etdi. 1913-yil yozida Edvin onasi, ikki singlisi va ukasiga g‘amxo‘rlik qilish uchun uyiga qaytdi; uning boshqa ukasi Uilyam ham shu ish bilan shug‘ullangan. Oila yana bir bor, bu safar Edvin va Uilyamni joylashtirish uchun Luisvill atrofidagi Everett avenyusiga ko‘chib o‘tdi.
Angliyadan AQSHga qaytgach, Edvin fizika va matematika fanlari bilan birga ispan tilidan ham Nyu-Olbani shahridagi, Indiana shtatidagi yuqori maktabda dars berdi va o‘g‘il bolalar voleybol jamoasiga murabbiylik qildi. Xabblning dastlabki biograflari uning muntazam imtihonlardan — huquqshunoslik bo‘yicha — muvaffaqiyatli o‘tganini va Luisvillda bir muddat yuridik amaliyot bilan shug‘ullanganini bir ovozdan qayd etgan. Biroq uning biror marta sud ishlarini yuritgani haqida dalil yo‘q. Yuqori maktabda bir yil o‘qituvchilik qilgach, Xabbl astronomiyaga qaytib, Yerkes rasadxonasida , Chikago universiteti qoshida doktorlik darajasini (Ph.D.) 1917-yilda oldi. O‘z dissertatsiyasini u «Xira (uzoq) tumanliklarning fotografik tadqiqotlari» deb nomladi (Photographic investigations of faint nebulae).
Aynan Birinchi jahon urushi davrida Edvin Xabbl AQSH armiyasidagi Aberdin sinov poligonida xizmat qilgan. U yerdagi ishlari uchun «Faxriy legion» ordeni bilan taqdirlangan. Xabbl tez orada yuqori harbiy unvon — mayor darajasiga ko‘tarildi.
1919-yilda Jorj Elleri Xeyl (u asos solgan va direktorlik qilgan rasadxona Maunt-Vilson nomi bilan tanilgan bo‘lib, Karnegi instituti qoshida faoliyat yuritgan) Edvin Xabblga Pasadina shahriga yaqin, Kaliforniya shtatida fuqarolik lavozimini taklif qildi. Xabbl shu yerda umrining oxirigacha ishladi.
Edvin Xabbl vafot etishidan sal oldin ulkan 200-dyuymli (≈5.1-metrli) reflektor teleskop — Xeyl teleskopi Palomar rasadxonasida qurib bitkazildi va Edvin Xabbl undan foydalangan birinchi astronom bo‘ldi. U o‘limigacha Maunt-Vilson va Palomar rasadxonalarida tadqiqotlarini faol davom ettirdi.
1949-yil iyulida Edvin Xabbl Kolorado shtatida ta’tilda bo‘lganida yurak xurujini boshdan kechirdi. Shundan so‘ng rafiqasi Greys Xabbl unga g‘amxo‘rlik qildi. U qat’iy jadval asosida ishlashni davom ettirdi va tavsiya etilgan parhezga rioya qildi. Xabbl bosh miya tromboflebiti (miyada tasodifan hosil bo‘lgan tromb) oqibatida 28-sentabr 1953-yilda San-Marino shahrida, Kaliforniya shtatida vafot etdi. Edvin Xabbl rasmiy dafn marosimi o‘tkazilmasligini va o‘zini hech kim bilmaydigan joyga dafn etishni vasiyat qilgan. Greys Xabbl uning vasiyatiga rioya qilib, dafn etilgan joy sirini hech kimga aytmadi.
Kashfiyotlari
Koinot bizning Somon yo‘li galaktikamizdan ancha uzoqqa cho‘zilgan
Edvin Xabblning Maunt-Vilsonga , Kaliforniya shtatiga, 1919-yilda kelishi taxminan 100-dyuymli (≈2.5 metrli) Xuker teleskopi qurilishi yakunlangan vaqtga to‘g‘ri keldi. O‘sha paytda Xuker teleskopi dunyodagi eng katta teleskop edi. O‘sha davrda Koinot haqidagi hukmron ilmiy qarashga ko‘ra, u faqat bitta galaktikadan — Somon yo‘li galaktikasidan iborat deb hisoblangan. Maunt-Vilsondagi Xuker teleskopidan foydalanib, Edvin Xabbl bir nechta sefeidalarni (pulsatsiyalanuvchi o‘zgaruvchan yulduzlar turkumi) spiralsimon tumanliklarda, jumladan, Andromeda tumanligida va Uchburchak yulduz turkumida aniqladi. 1922—1923-yillarda o‘tkazilgan kuzatuvlari bu tumanliklar Somon yo‘lining bir qismi bo‘lish uchun haddan tashqari uzoqda joylashganini, aslida ular galaktikamizdan tashqaridagi alohida galaktikalar ekanini ishonchli tasdiqladi. Bu fikrga o‘sha davrdagi ko‘plab astronomlar, xususan, Xarlou Shepli qarshi chiqqan. Shunga qaramay, o‘sha paytda 35 yoshli olim bo‘lgan Edvin Xabbl kashfiyotlarini Amerika astronomiya jamiyatining yig‘ilishida 1-yanvar 1925-yilda e’lon qildi. Bu kashfiyotlar Koinot haqidagi ilmiy tasavvurlarni tubdan o‘zgartirdi.
Edvin Xabbl hozir eng keng qo‘llaniladigan galaktikalarni morfologik tasniflash tizimini ishlab chiqdi, bunda galaktikalarni fotosuratdagi ko‘rinishiga qarab guruhlarga ajratdi. U galaktikalarning turli guruhlarini hozir Xabbl ketma-ketligi deb ataladigan tartibda joylashtirdi.
Qizil siljish masofa ortishi bilan kuchayadi
U galaktikalargacha bo‘lgan masofalarni sefeidalar uchun davr–yorqinlik munosabatidan foydalanib o‘lchagan; ushbu munosabatni Genriyetta Suon Livitt aniqlagan edi. Xabbl o‘zining masofa o‘lchovlarini galaktikalar qizil siljishi o‘lchovlari bilan birlashtirdi; ularni Vesto Slayfer va Milton Xyumason olgan edi. Edvin Xabbl to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlik (mutanosiblik) mavjudligini aniqladi: obyektlarning qizil siljish qiymatlari bilan ulargacha bo‘lgan masofa o‘zaro bog‘liq edi. Qiymatlar sezilarli darajada tarqoq bo‘lsa-da (buning sababi hozir o‘ziga xos tezlik deb ataladi), Xabbl 46 ta galaktika uchun asosiy tendensiyani aniqladi va Xabbl doimiysining qiymatini 500 km/s/Mpk deb topdi. Bu qiymat galaktikalargacha masofalarni kalibrlash xatolari sababli hozir qabul qilingan qiymatdan ancha yuqori. 1929-yilda Xabbl galaktikalar uchun empirik qizil siljish qonunini shakllantirdi; u bugun Xabbl qonuni nomi bilan mashhur. Agar qizil siljish uzoqlashish tezligining o‘lchovi sifatida talqin qilinsa, bu qonun Eynshteyn tenglamalari umumiy nisbiylik nazariyasi doirasida bir jinsli va izotrop kengayuvchi fazolar uchun bergan yechimlarga mos keladi. Kengayayotgan Koinot nazariyasining asosiy g‘oyalari bundan oldin ham yaxshi ma’lum bo‘lsa-da, Xabbl va Milton Xyumason ilgari surgan ushbu xulosa mazkur qarashning ancha keng tan olinishiga olib keldi. Unga ko‘ra, istalgan ikki galaktika orasidagi masofa qancha katta bo‘lsa, ularning bir-biridan uzoqlashish tezligi ham shuncha yuqori bo‘ladi (ya’ni ular bir-biridan tezroq uzoqlashadi).
Ushbu kuzatuv Katta portlash nazariyasining birinchi yaqqol tasdig‘i bo‘ldi. Uni Jorj Lemetr 1927-yilda taklif qilgan edi. Uzoq galaktikalarning kuzatilayotgan tezliklari kosmologik prinsip bilan birgalikda Koinot kengayishi Fridman–Lemetr modeliga mos kelishini ko‘rsatdi. Bu model umumiy nisbiylik nazariyasi asosida yaratilgan. 1931-yilda Xabbl daniyalik kosmolog Villem de Sitterga maktub yozib, «qizil siljish — masofa» munosabatining nazariy talqini haqida fikr bildirdi:
Xyumason va men galaktikalarning tezligi hamda masofalari haqidagi ishimizga bergan yuksak bahoyingiz uchun Sizdan chuqur minnatdormiz. Ular orasidagi bog‘liqlikning empirik xususiyatini ta’kidlash maqsadida «ko‘rinma» tezliklar iborasini ishlatamiz. Bizningcha, bu munosabatni talqin qilishni Sizga va bu masalani muhokama qilishga yetarli malakasi bor juda oz sonli mutaxassislarga qoldirish kerak.
Hozirgi talqinda «haqiqiy tezliklar» oraliqning kengayishi natijasida yuzaga keladi; bu hodisa fazoning kengayishi bilan bog‘liq. Kengayayotgan fazoda tarqalayotgan yorug‘lik Xabbl tipidagi qizil siljishga uchraydi. Bu Doppler effektidan butunlay farqli hodisadir (garchi yaqin galaktikalar uchun bu ikki hodisani koordinatalar tizimlarini almashtirish orqali o‘zaro muvofiq tavsiflash mumkin bo‘lsa ham).
1930-yilda Edvin Xabbl galaktikalarning fazodagi taqsimoti va fazoning egriligini aniqlashga qatnashdi. O‘sha ma’lumotlarga ko‘ra, Koinot tekis va bir jinslidek ko‘ringan, ammo qizil siljishning katta qiymatlarida tekislikdan sezilarli og‘ish kuzatilgan. Allan Sendijning:
fikricha, Xabbl qizil siljishga tuzatish kiritilganda yorug‘likning susayishi yo‘q deb faraz qilinsa, uning fazo egriligiga oid hisoblari ishonchliroq natija beradi deb hisoblagan. U umrining oxirigacha shu nuqtayi nazarni qo‘llab-quvvatladi va fazoning haqiqiy kengayishi mavjud emas, qizil siljish esa «hali kashf etilmagan olam tuzilishi qonuniyatlari»ni aks ettiradi degan modelga xayrixoh (yoki hech bo‘lmaganda ijobiy) munosabatda bo‘ldi.
Xabblning tadqiqot uslubida uslubiy muammolar bo‘lgan. Ular qizil siljish katta bo‘lganda tekis geometriyadan og‘ishlarni ko‘rsatgan. Xususan, bu usul galaktikalar evolyutsiyasi bilan bog‘liq ravishda ularning yorqinligi o‘zgarishini hisobga olmagan. Bundan avvalroq, 1917-yilda Albert Eynshteyn o‘zi yaqinda yaratgan umumiy nisbiylik nazariyasiga ko‘ra, Koinot kengayishi yoki siqilishi kerakligini aniqlagan edi. O‘z tenglamalarining bunday natijasiga ishonolmagan Albert Eynshteyn tenglamalariga «kosmologik doimiy»ni qo‘shgan. Bu aslida natijani kutilgan yoki tushuntirib bo‘ladigan holatga moslashtirish uchun sun’iy kiritilgan omil bo‘lib, kengayish yoki siqilish «muammosi»ni bartaraf etishga qaratilgan edi. Albert Eynshteyn Xabblning kashfiyotlaridan xabar topgach, o‘z tenglamalariga kiritgan o‘zgarishlarni «hayotidagi eng katta xato (eng qo‘pol yanglishish)» deb atagan.
Boshqa kashfiyotlari
Edvin Xabbl asteroidni — 1373-raqamli «Sinsinnati»ni — 30-avgust 1935-yilda kashf etdi. Taxminan shu davrda Xabbl «Kosmologiyaga kuzatuv nuqtayi nazaridan yondashuv» («The observational approach to cosmology») va «Tumanliklar olami» («The realm of the nebulae») asarlarini yozdi.
Nobel qo‘mitasi tomonidan tan olinishi
Edvin Xabbl ilmiy faoliyatining so‘nggi yillaridagi ko‘p vaqtini astronomiyani mustaqil fan sifatida emas, fizikaning bir bo‘limi sifatida tan oldirishga sarfladi. Uning asosiy maqsadi o‘zi kabi astronomlarning Nobel qo‘mitasi tomonidan astrofizikaga qo‘shgan salmoqli hissasi uchun e’tirof etilishiga erishish edi. Xabbl hayotligida bu tashabbus muvaffaqiyatga erishmadi. Ammo uning vafotidan ko‘p o‘tmay Nobel qo‘mitasi astronomiya sohasidagi ishlar fizika bo‘yicha Nobel mukofoti mezonlariga mos kelishini belgiladi (biroq Nobel mukofoti vafotidan keyin berilmaydi).
Shaxsiy hayoti
26-fevral 1924-yilda Xabbl Jon Patrik va Luella (qizlik familiyasi Kepford) Berkning qizi Greys Lilian (Berk) Leyb (1889—1980)ga uylandi.
Xabbl protestant nasroniy sifatida tarbiyalangan, biroq keyingi ayrim fikrlari uning diniy jamoa hayotida faol ishtirok etuvchi dindor bo‘lib qolgani-qolmaganini shubha ostiga qo‘yadi.
Xotirasi
- 1964-yilda Xalqaro astronomiya ittifoqi «Xabbl» deb nomlagan krater esa Oyning Yerdan ko‘rinadigan tomonida joylashgan.
- 6-mart 2008-yilda AQSH pochta xizmati Edvin Xabblga bag‘ishlangan pochta markasini 41 sent qiymatda chiqarib, uni «Amerikalik olimlar» turkumiga kiritdi. Undan quyidagi iqtibos keltiriladi:
«Uzoq yulduzlar kashshofi» sifatida tanilgan astronom Edvin Xabbl (1889—1953) Koinotning ulkan va murakkab tabiatini anglashda muhim rol o‘ynagan. Uning spiralsimon tumanliklarni sinchiklab o‘rganishi boshqa galaktikalar mavjudligini, ular bizning Somon yo‘li galaktikamizdan farq qilishini tasdiqladi. Agar 1953-yilda vafot etmaganida, Edvin Xabbl shu yilgi fizika bo‘yicha Nobel mukofotini olgan bo‘lardi.
Mukofotlari
- Barnard medali (1935)
- Silliman ma’ruzasi (1935)
- Ketrin Bryus medali (1938)
- Franklin medali (1939)
- Qirollik astronomiya jamiyatining oltin medali (1940)
- «Faxriy legion» ordeni — ballistika sohasidagi tadqiqotlarga qo‘shgan ulkan hissasi uchun (1946)
Sharhlar
- ↑ Однажды утром, ехав с Грейс на север после неудачной экспедиции по наблюдению за затмением 1923 года, он затронул идею Уайтхеда о Боге, который мог бы выбрать из множества возможностей создать иную вселенную, но Он создал именно эту. Размышляя о Вселенной, можно было получить некоторое представление о её Создателе. Однако со временем его уверенность становилась всё меньше: «Мы не знаем, зачем рождаемся в этот мир, но можем попытаться понять, что это за мир – по крайней мере, в его физических аспектах». Его жизнь была посвящена науке и объективному миру явлений. Мир чистых ценностей – это тот, куда наука не может проникнуть, и наука не имеет отношения к трансцендентному, однако она вызывает личное откровение или индивидуальный момент экстаза. Он не стеснялся в выражениях, когда глубоко подавленный друг спросил его о своей вере: «Всё это настолько больше, чем я сам, и я не могу этого понять, поэтому я просто доверяю ему и забываю об этом».
Смотри также: "Джон был ужасно подавлен и спросил Эдвина о его вере. Эдвин говорил: «Всё это гораздо больше меня, и я не могу этого понять, поэтому я просто доверяюсь ему и забываю об этом». Спекуляция была не в его природе. Теории, по его мнению, были уместной темой для разговора за коктейлем. Он был, по сути, наблюдателем, и, как он сказал в «Царстве туманностей»: «Пока эмпирические ресурсы не будут исчерпаны, нам не нужно переходить в мечтательные царства умозрения». Эдвин никогда не исчерпывал эти эмпирические ресурсы. «Я наблюдатель, а не теоретик», — утверждал он, и небрежно брошенное слово на лекции или в письме показывало, что наблюдение было его выбором".
Adabiyotlar
- Kolchinskiy I. G., Korsun A. A., Rodriges M. G. Astronomlar: biografik ma’lumotnoma. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Kiyev: Naukova dumka, 1986. — 512 bet.
- Sharov A. S., Novikov I. D. Koinot portlashini kashf etgan inson: Edvin Xabblning hayoti va faoliyati. — M.: Nauka, 1989.
Havolalar
- Yefremov Yu. N. Xabbl doimiysi
- Sendij, Allan. Xabbl davrida kuzatuv kosmologiyasining shakllanishi. Tarixiy sharh