Mariya Sklodovskaya-Kyuri (fransuzcha Marie Curie, polyakcha Maria Skłodowska-Curie; tug‘ilgandagi ismi Mariya Salomeya Sklodovskaya, polyakcha Maria Salomea Skłodowska; 7-noyabr 1867, Varshava, Rossiya imperiyasi — 4-iyul 1934, sanatoriy Sanselmoz[fransuzcha], Passi[fransuzcha], Fransiya) — polyak va fransuz tajribachi olima (fizik, kimyogar), pedagog va jamoat arbobi. Turmush o‘rtog‘i Pyer Kyuri va Antuan Anri Bekkerel bilan birga radioaktivlik hodisasini kashf etgan va «radioaktivlik» atamasini fanga kiritgan. Shuningdek, eri bilan birga radiy ( lotincha radius — «nur») va poloniy ( lotincha Polōnia — Polsha, Mariya Sklodovskayaning vatani sharafiga) elementlarini kashf etgan.
U Nobel mukofotlariga fizika bo‘yicha (1903) va kimyo bo‘yicha (1911) sazovor bo‘lgan. U Nobel mukofotini olgan birinchi ayol hamda tarixda ikki marta Nobel mukofotini qo‘lga kiritgan ilk insondir. Mariya, Pyer Kyuri va Antuan Anri Bekkerel, shuningdek, fizika bo‘yicha Nobel mukofotini olgan birinchi fransuz olimlaridir.
1906-yilda eri vafot etgach, Parij universitetining birinchi ayol professori bo‘ldi. Shuningdek, Parij tibbiyot akademiyasining birinchi ayol a’zosi edi. Kyuri institutlarini tashkil etishda qatnashgan — Parijda va Varshavada. Parijdagi Panteonga dafn etilgan.
Tarjimayi holi
Varshava

Mariya Sklodovskaya 7-noyabr 1867-yilda Varshavada o‘qituvchi Vladislav Sklodovskiy (1832—1902), o‘g‘il bolalar gimnaziyasi direktori oilasida tug‘ilgan. Otasi kenja qizining hayotida juda katta rol o‘ynagan. U Sankt-Peterburg universitetini tugatgan, fizika, kimyo va matematikaning eng so‘nggi yutuqlaridan xabardor bo‘lgan, rus, lotin va yunon tillarini bilgan, fransuz, nemis va ingliz tillarida gapirgan, she’rlar yozgan va tarjima qilgan. Vladislav Varshava maktablarida matematika va fizikadan dars bergan. Onasi Bronislava Boguskaya Varshavadagi nufuzli qizlar maktabini boshqargan. Mariya tug‘ilgach, 1868-yilda Vladislav Novolipskaya ko‘chasidagi boshqa maktabga o‘qituvchi etib tayinlangan, shu sababli Bronislava ko‘chib o‘tish munosabati bilan o‘z lavozimini tark etishga majbur bo‘lgan.

Oilada Mariyadan tashqari yana 3 qiz va bir o‘g‘il ulg‘aygan: Zofiya (1862—1876), Yuzef (1863—1937), Bronislava (1865—1939) va Xelena[polyakcha] (1866—1961). Oila og‘ir sharoitda yashagan. Vladislav jamg‘armasini xotinining akasi biznesiga muvaffaqiyatsiz tikkan, u esa tez orada bankrot bo‘lgan. Onasi uzoq vaqt davomida og‘ir sil kasalligidan azob chekib vafot etayotgan, otasi esa kasal xotinini davolatish va besh farzandini boqish uchun tinimsiz mehnat qilgan. 1873-yilda Vladislav hukumatga qarshi qarashlari uchun ishdan bo‘shatilgan va kamroq haq to‘lanadigan lavozimlarda ishlashga majbur bo‘lgan.
1876-yilda bir necha marta ko‘chib yurgach, oila Novolipskaya va Karmelitskaya ko‘chalari kesishmasidagi uyga joylashgan. Oilasini ta’minlash uchun Vladislav ijarachilarni qabul qilib, ularga turar joy, to‘liq ta’minot va ta’lim bergan. Ana shu ijarachilardan biri uyga qandalalarni olib kelgan, ular tufayli ikki bola terlama bilan kasallangan va katta qizi Zofiya vafot etgan.
9-may 1878-yilda, Mariya 10 yoshligida, onasi vafot etgan. Onasining o‘limi Mariyaning sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatgan va uning diniy e’tiqodini susaytirgan.
O‘sha 1878-yilda Mariya maktabga kirgan. U maktab davridayoq tirishqoqligi va mehnatsevarligi bilan ajralib turgan. Ikkala opa-singil gimnaziyani oltin medal bilan tamomlagan. Akasi Yuzef (u ham oltin medal olgan) Varshavaga borib, tibbiyot fakultetiga o‘qishga kirgan. Xelena ham medal olgan, biroq uning orzu-maqsadlari kamtarroq edi. U otasi bilan qolib, uy-ro‘zg‘orni yuritishga qaror qilgan.
O‘sha davrda Polsha hududi Rossiya imperiyasi, Avstriya-Vengriya va Prussiya o‘rtasida bo‘lingan edi. Polsha qirolligi gimnaziyalarida darslar rus tilida olib borilgan. Mariya o‘qishni davom ettirmoqchi bo‘lgan, ammo Polshada ayollarning oliy ilmiy ta’lim olish imkoniyatlari cheklangan edi: Varshava universiteti ham, Rossiyaning boshqa universitetlari ham ayollarni qabul qilmagan, garchi ayollar uchun oliy kurslar 1880-yillarda Sankt-Peterburg, Moskva, Kiyev va Qozonda mavjud bo‘lgan. Shu bois Mariya yashirin ayollar kurslarida ta’lim olishga majbur bo‘lgan. Bu kurslar norasmiy ravishda «Ko‘chma universitet»».
Sklodovskiy opa-singillari — Mariya va Bronislava — navbatma-navbat bir necha yil guvernantka bo‘lib ishlash va shu yo‘l bilan bir-birining ta’lim olishiga yordam berishga kelishib olishgan. 1885-yilda Mariya badavlat advokat oilasiga ishga kirgan. Ish sharoiti juda yomon bo‘lib, daromadi o‘z xarajatlarini qoplashga ham, Bronya uchun pul jamg‘arishga ham yetmagan. U Zoravskiylar (Juravskiylar) oilasida maoshi yaxshi bo‘lgan boshqa ishga rozi bo‘lgan, biroq bu ish uyidan uzoqda, qishloqda — Shchuki (Shcharki) qishlog‘idagi mulkda edi; mulk egalari Chartoriyskiylar. Bir yil o‘tgach, Mariya ularning rejasi qanchalik sodda ekanini tushunib yetdi. U nafaqat bir necha yil davomida maoshining yarmini Bronyaga berib, uni qo‘llab-quvvatlashi, balki keksayib borayotgan otasiga ham yordam berishi kerak edi. Shunga qaramay, u mustaqil ta’lim olishda qat’iyat ko‘rsatib, ertalab soat oltida turar va fizika hamda matematika kitoblarini o‘qirdi. Qiz uchun bu mulkdagi hayot ham oson kechmagan: u badavlat yer egasining besh farzandini nazorat qilib, tarbiyalagan. Kichiklariga dars bergan. Ta’til paytida yer egalarining to‘ng‘ich o‘g‘li Kazimir (Kazimej) Zoravskiy tez-tez kelib turar va vaqt o‘tib guvernantkaga ko‘ngil qo‘ygan. O‘sha davr qizlari uchun noodatiy bo‘lgan darajada mustaqil Mariya konkida uchgan, qayiq eshgan, arava boshqargan, ot mingan va she’r yozishni yoqtirgan. Buning ustiga dehqon bolalariga yordam berish uchun ham vaqt topib, turli yoshdagi bolalarga polyak tilida o‘qish va yozishni o‘rgatgan. U taxminan to‘rt yil davomida guvernantkalik, kechalari tinmay o‘qish va dehqon bolalariga «noqonuniy» dars berishni birga olib borgan.
Kazimirning ota-onasi o‘g‘lining kambag‘al guvernantka bilan munosabatiga qarshi bo‘lib, bir muddatdan so‘ng unga o‘z nazarlarida munosibroq juft tanlashgan. Mariya bu uyda yana bir yil qolib, ilgarigidek tirishqoqlik bilan o‘qishni davom ettirgan. Biroz vaqt o‘tgach, otasi voyaga yetmagan huquqbuzarlar boshpanasiga direktor bo‘lib, yoqimsiz, ammo yaxshi haq to‘lanadigan ishga kirgan va Bronyaning o‘qish xarajatlarini to‘liq o‘z zimmasiga olgan. Endi Mariyada pul yig‘ish imkoniyati paydo bo‘lgan. 1889-yilda u Varshavadagi badavlat oilada uy o‘qituvchisi bo‘lib ishlash taklifini olib, Zoravskiylar xonadonini tark etgan. Shu payt Parijda Bronya tibbiyot fakulteti talabasi bo‘lgan polyak muhojiriga turmushga chiqqan va singlisini eri bilan ijaraga olgan xonadoniga kelib yashashga taklif qilgan. Mariya bu taklifni rad etib, bir yil Varshavada otasi bilan yashashga qaror qilgan.
1891-yil sentabrda Mariya dam olish vaqtida Zakopaneda (Avstriya-Vengriya hududida) Kazimir bilan uchrashgan. Suhbatdan so‘ng ular butunlay ajralishgan. Shundan keyin Mariya opasining o‘qishni davom ettirish uchun Parijga ko‘chish taklifini qabul qilishga qaror qilgan.
Parijda tahsil olishi
1891-yil noyabrda Mariya Parijga eng arzon chiptani sotib olib kelgan: Polsha va Fransiya bo‘ylab uchinchi, Germaniya bo‘ylab esa to‘rtinchi toifali (deyarli yuk vagoni) vagonda safar qilgan. Opasi va uning eri Kazimir Dlusskiy, allaqachon shifokor bo‘lib ishlayotgan edi, uni kutib olib, uyiga joylashtirgan. Olti oydan keyin Mariya alohida yashashga qaror qilib, Lotin mahallasidagi sovuq chordoq xonasini ijaraga olgan. Bu yerda kutubxonalar, laboratoriyalar va uning universiteti juda yaqin edi. U xonaga kamroq pul to‘lash uchun boshqa qiz bilan yashashni istamagan: kechgacha tinchgina o‘qishiga hech kim xalaqit bermasligi kerak edi. Ovqatni spirtli gorelkada tayyorlashga majbur bo‘lgan, kamtarona taomnomasida esa, eng yaxshi holatda, non, tuxum, meva yoki shokolad bo‘lgan. O‘qish bilan bir vaqtda u qarindoshi Yuzef Boguskiy boshqaradigan laboratoriyada ilmiy amaliyot o‘tagan. Boguskiy keyinchalik Dmitriy Mendeleyevning.
assistenti bo‘lgan. Mariya universitetga kirayotganda ismini «Mari»ga ( fransuzcha Marie) o‘zgartirib, Parij universitetining tabiiy fanlar fakultetini tanlagan va u yerda matematika, kimyo va fizikani o‘rgangan. O‘sha davrda qizlar uchun bunday tanlov g‘ayrioddiy sanalgan, chunki ularning aksariyati tibbiyotda o‘qigan. 1891-yilda Mariya universitetga kirganida tabiiy fanlar fakultetida 23 nafar qiz 1825 talabaning orasida edi. O‘sha paytda Sorbonnada tahsil olayotgan 9000 talabaning faqat 210 nafari ayol bo‘lgan. Universitetga kirgach, Mariya fransuz tili, matematika va fizika bo‘yicha bilimlari yetarli emasligini tezda sezgan. U 1893-yilda o‘qishni tugatganida butun universitet bo‘yicha atigi ikki nafar ayol bitiruvchi bo‘lgan, ulardan biri Mariyaning o‘zi edi.
Kunduzi Sklodovskaya jadal o‘qigan, kechqurun esa oz haq evaziga dars bergan. Masalan, 1892-yilda uning oylik budjeti 40 rubl yoki 100 frank bo‘lgan. Bu pul isitish va issiq kiyimlar u yoqda tursin, oziq-ovqat va turar joyga zo‘rg‘a yetgan. Mariya ko‘ngilochar mashg‘ulotlar, ovqatlanish, xonani yoritish va isitish hamda transport xarajatlarini qisqartirib, Sorbonnaga piyoda qatnagan. Bunday turmush tarzi vaqt o‘tishi bilan sog‘lig‘iga ta’sir qilib, u hatto dars vaqtida hushidan ketgan. Yonidagi kursdoshi Dlusskiylardan yordam so‘ragani yugurgan, ular esa Marini yana o‘z uyiga olib ketishgan. Shunday qilib, u turar joyga kamroq pul sarflab, to‘g‘ri ovqatlanish imkoniga ega bo‘lgan.
O‘qishdagi a’lo natijalari uchun Mariya chet elda tahsil olayotgan iqtidorli polyak talabalarga mo‘ljallangan Aleksandrovich jamg‘armasining 600 rubllik grantiga sazovor bo‘lgan.
O‘qishining oxirida Mariya universitetning eng yaxshi talabalaridan biriga aylangan: 1893-yilda kursdoshlari orasida birinchi o‘rinda bitirib, ikkita diplom — litsensiat darajasini fizika bo‘yicha, bir yildan keyin esa matematika bo‘yicha ham olgan. 1894-yil iyulda u kurs bitiruvchilari orasida ikkinchi natijani qayd etgan.
O‘qishni tamomlagach, Mariya Fransiyadagi Milliy sanoatni rag‘batlantirish jamiyatidan[fransuzcha] po‘latlarning magnit xususiyatlarini professor Gabriel Lippman rahbarligida o‘rganish uchun grant olgan. Lippman uning Sorbonnadagi ustozlaridan biri edi. Mariya minnatdorlik belgisi sifatida olgan pulining 600 rublini Aleksandrovich jamg‘armasiga qaytargan.
Sorbonnada o‘qib yurgan paytda Mariya diplom olgach Varshavaga qaytib, ota-onasi kabi ta’lim muassasalarida dars berishni rejalashtirgan edi. Ammo kelajakdagi eri bilan uchrashuvi bu rejalarni o‘zgartirgan.
Pyer Kyuri bilan uchrashuvi
1894-yil boshida polyak muhojirlari Kovalskiylar uyida Mariya Sklodovskaya Pyer Kyuri. Ularni Yuzef Kovalskiy tanishtirgan: u Pyer Mariyaga laboratoriyasida ishlash imkonini beradi, deb umid qilgan. O‘sha paytda Pyer Sanoat fizikasi va kimyosi shahar maktabi laboratoriyasiga rahbarlik qilgan. U allaqachon kristallar fizikasi va moddalarning magnit xossalari haroratga qanday bog‘liqligi haqida muhim tadqiqotlar olib borgan; masalan, uning nomi bilan «Kyuri nuqtasi» atamasi bog‘liq bo‘lib, bu ferromagnit material paramagnit holatga o‘tadigan haroratni anglatadi. Ilk uchrashuv vaqtida Mariya hali Kazimir Zoravskiy bilan munosabatlaridan ta’sirlangan, Pyer esa bolaligidan yaxshi ko‘rgan qizining vafotidan iztirob chekayotgan edi. Pyerga nozik gavdali, och sochli va kulrang ko‘zli qiz yoqqan. U Mariyaga laboratoriyasidan kichik joy ajratgan va keyinchalik nafaqat hamkasbi, balki turmush o‘rtog‘iga ham aylangan.
Mariya dastlabki turmush qurish taklifini rad etgan. U vataniga qaytishni o‘ylayotgan edi. Pyer u bilan Polshaga ko‘chib borishga tayyorligini bildirgan. Keyinchalik Pyer xotiralarida bu taklif uning hayotida ikkilanmay harakat qilgan yagona holat ekanini tan olgan. 1894-yil yozida Sklodovskaya oilasi bilan ko‘rishish va Krakov universitetiga ishga joylashish uchun Varshavaga borgan, biroq ayol bo‘lgani uchun unga ish berishmagan: u yerda faqat erkaklar qabul qilingan. 1894-yilning butun yozi davomida Pyer unga uzun maktublar yozgan. Oktabrda Sklodovskaya Parijga qaytib, ilmiy dissertatsiyasi ustida ishlashni davom ettirgan. Shundan keyin u Varshavaga qaytib, dars berish bilan bir qatorda vatani ravnaqi uchun yana jamoat ishlari bilan shug‘ullanishni rejalashtirgan.
26-iyul 1895-yilda Pyer va Mariya diniy nikoh marosimisiz turmush qurishgan. To‘y Parij chekkasida, Pyer ota-onasi bilan yashaydigan So shaharchasi hokimiyatida o‘tgan. Yoshlar diniy marosim va uzuklardan voz kechishgan, Sklodovskaya esa kelinlik ko‘ylagi o‘rniga to‘q ko‘k kostyum kiygan. Keyinchalik u bu kostyumda ko‘p yillar laboratoriyada ishlagan. Nikohdan so‘ng Kyurilar to‘y sovg‘asi sifatida olingan pulga xarid qilingan velosipedlarda Il-de-Frans bo‘ylab asal oyini o‘tkazishga jo‘nashgan. Velosipedda sayr qilish ishtiyoqi keyinchalik ham saqlanib qolgan. Oktabrda ular Glasyer ko‘chasidagi beshinchi qavatda joylashgan, derazalari bog‘ga qaragan xonadonga ko‘chib o‘tishgan. Xonadon uchta kichik xonadan iborat edi.
Ularning qizi Iren 12-sentabr 1897-yilda tug‘ilgan. Uning tarbiyasida Pyerning otasi, nafaqadagi shifokor Ejen Kyuri muhim rol o‘ynagan. U tug‘ruqda ham ishtirok etgan. Iren tug‘ilganidan ikki hafta o‘tib, xotini ko‘krak bezi saratonidan 1897-yilda vafot etgach, Ejen Mariya va Pyerning uyiga ko‘chib o‘tib, o‘zini butunlay nabirasiga g‘amxo‘rlik qilishga bag‘ishlagan. Bu esa ota-onaga ilmiy izlanishlarini davom ettirish imkonini bergan. Iren ota-onasi izidan borib, fizika va kimyo olimasi bo‘lgan. Turmush o‘rtog‘i Frederik Jolio-Kyuri bilan birgalikda sun’iy radioaktivlik hodisasini kashf etgan. Buning uchun ularning ikkalasi ham 1935-yilda kimyo bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘lgan.
E’tirof etilishi
1898-yilda Pyer Sorbonnada yangi tashkil etilgan fizik kimyo kafedrasiga mudirlik tanlovidan o‘ta olmagan, biroq 1900-yilda Jeneva universitetidan o‘zi va Mariya uchun ish taklifi olgan. Er-xotin Shveysariyaga ko‘chishni jiddiy ko‘rib chiqishgan. Ammo Anri Puankare Pyerning ishlaridan ta’sirlanib, uning Sorbonnada dars berib qolishiga yordam bergan. Ayni paytda Mariya ilmiy tadqiqotlarni davom ettirayotgani va qizini tarbiyalayotganiga qaramay, qo‘shimcha daromad topish uchun Sevr oliy ayollar pedagogika maktabida fizika o‘qitishni boshlagan. Bu maktab o‘qituvchilar tayyorlagan.

23-iyun 1903-yilda Mariya Sorbonnada «Radioaktiv moddalarni tadqiq qilish» nomli doktorlik dissertatsiyasini taqdim etgan. Unda oldingi yillardagi tinimsiz mehnat natijalari, jumladan, yangi elementlar — poloniy va radiyni ajratib olish bayon etilgan. Tadqiqotchining yutuqlari e’tiborga olinganda ko‘proq rasmiyatchilik tusini olgan ochiq himoyada Mariyaning qarindoshlari va shogirdlari qatnashgan. Keyinchalik Ernest Rezerford Mariya sharafiga Lanjeven uyushtirgan kechki ovqatni eslagan: Pyer ochiq havoga Kyurilar ajratib olgan radiy eritmasi solingan, qisman rux sulfidi bilan qoplangan kolbani olib chiqqan. Radioaktiv modda solingan yorqin nur taratuvchi kolba mehmonlarni hayratda qoldirgan. O‘sha yili Mariyaning dissertatsiyasi himoyasidan keyin Pyer Kyuri London Qirollik jamiyatida, unga boshchilik qilgan lord Kelvin huzurida ma’ruza qilgan. Ma’ruza radiyning xususiyatlarini namoyish etuvchi ta’sirli tajribalar bilan birga o‘tkazilgan. Er-xotinning xizmatlari e’tirof etilib, ularga Devi medali yilning kimyo sohasidagi eng muhim kashfiyoti uchun topshirilgan.
1903-yil avgustda, holdan toydirgan velosiped sayohatidan so‘ng, homiladorligining beshinchi oyida Mariya qiz farzandni dunyoga keltirgan, biroq chaqaloq yashab qolmagan. U homiladorlikning dastlabki oylaridanoq o‘zini yomon his qilgan va shu davrda poloniy hamda radiyning konsentrlangan eritmalari bilan ishlashni davom ettirgan. Natijada homilador ayol uchungina emas, har qanday inson uchun ham xavfli bo‘lgan nurlanish dozalariga muntazam duch kelgan.
O‘sha 1903-yilda Mariya va Pyer Kyuri fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga «professor Anri Bekkerel kashf etgan nurlanish hodisalarini birgalikda tadqiq etib, ilm-fanga ko‘rsatgan favqulodda xizmatlarini e’tirof etish uchun» sazovor bo‘lishgan. Bekkerel mukofotni Kyurilar bilan bo‘lishib, pulning yarmini olgan. Mariya o‘z asarlarida radioaktivlikni kashf etishdagi birinchilik Bekkerelga tegishli ekanini tan olgan. Dastlabki nomzodlar ro‘yxatiga faqat Pyer Kyuri va Anri Bekkerel kiritilgan edi. Bu haqda taniqli matematik, Shvetsiya Fanlar akademiyasining nufuzli a’zosi Gyosta Mittag-Leffler Pyerga xabar bergan. Pyer shunday javob qaytargan:
Men radioaktiv jismlarni tadqiq etish bo‘yicha ishlarim Kyuri xonimning faoliyati bilan birgalikda ko‘rib chiqilishini istardim. Darhaqiqat, yangi moddalar kashf etilishida aynan uning ishlari hal qiluvchi rol o‘ynagan va bu kashfiyotga qo‘shgan hissasi nihoyatda katta (u radiyning atom massasini ham aniqlagan).
— Pyer Kyuri,
Natijada Mariya ham nomzod etib ko‘rsatilib, hamkasblari bilan birga Nobel mukofotini olgan. U Nobel mukofotini olgan birinchi ayol bo‘lgan va 1935-yilda qizi Iren shu mukofotga sazovor bo‘lguniga qadar yagona ayol laureat bo‘lib qolgan. Mukofotni berish chog‘ida radioaktiv moddalar haqidagi tadqiqotlar qaysi fanga — fizika yoki kimyoga — tegishli ekani borasida ham bahs yuzaga kelgan. Pyer Kyuri va Bekkerel fizik edi, Mariyaning ishi esa asosan kimyo sohasiga oid bo‘lgan. Bundan tashqari, kashfiyotlar elementlarning tabiati va barqarorligi haqidagi sof kimyoviy tasavvurlarga o‘zgartirish kiritgan. Oqibatda ularga fizika bo‘yicha mukofot berilgan, biroq akademiya kelajakda kimyo bo‘yicha yana bir mukofot berish ehtimolini istisno etmagan. Mukofotni Shvetsiya qiroli Oskar II topshirgan. Tantanali marosimda faqat Anri Bekkerel qatnashgan: Kyurilar ish bilan bandligi va sog‘lig‘i yomonlashganini aytib, ularning nomidan mukofotni Fransiya vaziri qabul qilgan.
Nobel mukofoti berilgach, er-xotin laboratoriyasini zarur asbob-uskunalar bilan jihozlash va xonadoniga vanna sotib olish imkoniga ega bo‘lgan. O‘sha vaqtga kelib qo‘llari radioaktiv namunalar bilan doimiy aloqa natijasida yaralar bilan qoplangan edi. Bu holat radiydan tibbiyotda foydalanish g‘oyasining paydo bo‘lishiga turtki bergan. Pyer Kyuri bu jihatni 5-iyun 1905-yildagi Nobel ma’ruzasida alohida ta’kidlagan: o‘sha vaqtda er-xotin Stokholmga borishga yetarlicha sog‘aygan edi. 1905-yil iyulda Pyer Kyuri nihoyat Fransiya Fanlar akademiyasiga qabul qilingan.
Ikkinchi qizi Eva 6-dekabr 1904-yilda tug‘ilgan. Bu vaqtga kelib oilaning moddiy ahvoli ancha yaxshilangan edi. Pyer Sorbonnada fizika professori bo‘lgan, Mariya esa erining laboratoriyasida mudira bo‘lib ishlagan. Qizlarini parvarishlash uchun guvernantkalar yollashga majbur bo‘lgan. Eva jurnalist, musiqachi va jamoat arbobi bo‘lib yetishgan hamda 102 yoshga kirgan. U onasining tarjimayi holini yozgan. Bu kitob AQSHda bestsellerga aylangan va Milliy kitob mukofotiga[inglizcha] sazovor bo‘lgan. Eva 1962—1965-yillarda YUNISEFning Gretsiyadagi faoliyatiga rahbarlik qilgan. Oilada Nobel mukofotini olmagan yagona inson Eva edi.
Eri vafotidan keyin
19-aprel 1906-yilda Pyer Kyurini ko‘chadan o‘tayotgan paytida ot qo‘shilgan arava bosib ketib, u halok bo‘lgan. Mariya bir necha oy davomida og‘ir tushkunlikni boshdan kechirgan. Eri vafotidan keyin u Parij universitetida uning lavozimiga tayinlangan va 5-noyabr 1906-yilda ilk ma’ruzasini o‘qigan. Shu tariqa universitet va umuman Fransiya tarixida oliy o‘quv yurtining birinchi ayol professori bo‘lgan. 1908-yilda u professor unvonini olib, kafedra mudiri bo‘lgan.
1910-yilda Mariya Kyuri Fransiya Fanlar akademiyasiga saylanish uchun nomzod etib ko‘rsatilgan. Ungacha akademiyaga birorta ayol a’zo etib saylanmagani bois bu nomzod konservativ tashkilotga uning qabul qilinishini yoqlovchilar va qarshilar o‘rtasida keskin bahslarni keltirib chiqargan. Bir necha oydan so‘ng, 1911-yil yanvardagi saylovda Mariyaning nomzodi atigi ikki ovoz farq bilan (boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, bir ovoz bilan) rad etilgan. Shundan so‘ng Mariya yana akademiya a’zoligiga nomzodini qo‘yishdan qat’iyan bosh tortgan. 1910-yilda u hukumat taklif etgan Faxriy legion ordenini ham rad etgan. 1911-yildan umrining oxirigacha Mariya Sklodovskaya-Kyuri fizika bo‘yicha Solvey kongresslarining doimiy ishtirokchisi bo‘lgan.

1910—1911-yillarda, eri vafotidan to‘rt yil o‘tib, Kyuri eski tanishi, Pyer Kyurining sobiq shogirdi, fizik Pol Lanjeven bilan ishqiy munosabat boshlagan. U Mariyadan 5 yosh kichik, uylangan va to‘rt farzandning otasi edi. Munosabatlar davomida Mariyaning Polga yozgan ayrim maktublari Polning xotini Janna qo‘liga tushib qolgan va u ikkalasini shantaj qila boshlagan. Polning qaynag‘asi, Parijdagi Le journal jurnali muharriri bu maktublarni chop etgan. Mojaro avj olgan paytda Mariya Belgiyadagi konferensiyada edi. Qaytib kelganida uyi oldida g‘azablangan olomonni ko‘rgan va qizlari bilan tezda dugonasi, yozuvchi Kamilla Marbo[inglizcha]ning uyiga yashirinishga majbur bo‘lgan. Gazetalarda Kyuriga qarshi ta’qib kampaniyasi boshlangan. Ayrim gazetalar uni yahudiy, boshqalari rus yoki nemis deb yozgan, uni dinsizlikda ayblashgan. Lanjeven jurnalistlardan birini duelga chaqirgan. 25-noyabr 1911-yilda bo‘lib o‘tgan duel hech qanday natijasiz tugagan (ikkalasi ham o‘q uzishdan bosh tortgan). Eva Kyuri onasi haqidagi kitobida bu voqealarni yashirgan, shu sababli taqrizchilarning tanqidiga uchragan. Shu davrda Albert Eynshteyn Kyuriga qo‘llab-quvvatlash maktubini yozgan:
Agar bu johil olomon seni bezovta qilaversa, ularning safsatasini o‘qishni bas qil. Bu gaplarni voqeani to‘qib chiqargan ilonlarning o‘ziga qoldir.
— A. Eynshteyn,

1911-yilda Mariya Kyuri kimyo bo‘yicha Nobel mukofotini «kimyo rivojiga qo‘shgan ulkan hissasi: radiy va poloniy elementlarini kashf etgani, radiyni ajratib olgani, ushbu ajoyib elementning tabiati va birikmalarini o‘rgangani uchun» olgan. Mariya Kyuri Nobel mukofotini ikki marta olgan dunyodagi birinchi ayol bo‘ldi va hozirgacha shunday yagona ayol bo‘lib qolmoqda. Stokholmdagi ma’ruzasida u yangi elementlarni eri bilan birgalikda kashf etganini ta’kidlagan:
Avvalo, radiy Pyer Kyuri bilan birgalikda kashf etilganini eslatmoqchiman. Biz Pyer Kyurining radioaktivlik sohasida o‘tkazgan fundamental tajribalaridan ham qarzdormiz. Radiyni ajratib olishga qaratilgan kimyoviy tadqiqotlar esa mening shaxsiy ishim edi.
Asl matn (inglizcha)Avvalo, radiyni Pyer Kyuri men bilan birgalikda kashf etganini eslatmoqchiman. Shuningdek, biz radioaktivlik sohasidagi fundamental tajribalari uchun Pyer Kyuridan minnatdormiz. Radiyni ajratib olishga qaratilgan kimyoviy ishlar esa mening shaxsiy tadqiqotim edi.— M. Sklodovskaya-Kyuri
Mariya Kyuri Nobel mukofotining umumiy nufuzini oshirishga hissa qo‘shgan. 1903-yilda Kyurilar va Bekkerel mukofot olguniga qadar matbuotda asosan tinchlik hamda tibbiyot sohasidagi Nobel laureatlarining xizmatlari yoritilgan. Kyurilarning og‘ir turmush sharoitida ishlab, kashfiyotlar qilgani va Mariyaning Lanjeven bilan munosabatlari matbuot uchun qiziqarli voqeaga aylangan, bu esa olimaning shuhratini oshirgan. Matbuot Kyurilar kashf etgan, saratonga qarshi ehtimoliy dori deb qaralgan radiyning g‘ayrioddiy xususiyatlariga ham qiziqqan. Biroq kuzda Mariyaga ikkinchi Nobel mukofoti berilgani ham uning shaxsiy hayoti haqidagi matbuot muhokamalarini to‘xtatmagan. Hatto mashhur shved kimyogari Svante Arrenius Mariyaga ikkita maktub yozgan: birinchisida marosimga kelishga undagan, ikkinchisida esa fikrini o‘zgartirib, uning marosimda ko‘rinishi nomaqbul ekanini aytgan. Shunga qaramay, Mariya qizi Iren bilan marosimga borgan va o‘z tadqiqotlari haqida ma’ruza o‘qib, uni erining xotirasiga bag‘ishlagan, chunki u mukofotga eri ham munosib, deb hisoblagan.
1911-yil dekabrdagi taqdirlashdan so‘ng Mariya buyrak kasalligi va yana og‘ir tushkunlikka duchor bo‘lgan. U jarrohlik amaliyotini boshdan kechirib, boshqa ism ostida xususiy klinikada davolangan. Fransiyaga qaytishni istamagan Mariya fizik Gerta Ayrtonning bir muddat Angliyada yashab turish haqidagi taklifini qabul qilgan. U u yerga Sklodovskaya familiyasi bilan borgan. Gerta unga yordam bergan sanoqli olimlardan, ehtimol yagona olim edi. Lanjeven oxir-oqibat xotini bilan yarashgan, biroq Mariya bilan ilmiy va do‘stona aloqalarini olimaning umrining oxirigacha saqlab qolgan.
Radiy institutlari
Birinchi jahon urushi boshlanishidan sal oldin, 1909-yilda Parij universiteti va Paster instituti Parijda Radiy institutiga asos solgan. Institut radioaktivlikni tadqiq qilish uchun tashkil etilgan. Uni tuzish tashabbusi o‘sha paytda Paster institutini boshqargan Emil Ruga tegishli edi. Radiy instituti ikki bo‘limga — radioaktivlikni fundamental tadqiq etish va kasalliklarni davolashda nurlanishdan foydalanishni o‘rganish bo‘limlariga ajratilgan. Tashkiliy ishlar 1914-yil iyulda yakunlanib, Mariya Kyuri radioaktivlikni fundamental tadqiq etish bo‘limi direktori etib tayinlangan. Urushdan keyin u institutga qaytgan. Institut dunyodagi radioaktivlikni o‘rganadigan eng yirik to‘rt laboratoriyadan biriga aylangan. Qolganlari Ernest Rezerford rahbarligidagi Kavendish laboratoriyasi, Radiyni tadqiq qilish instituti[inglizcha], unga boshchilik qilgan Stefan Meyer[inglizcha] hamda Kayzer Vilgelm nomidagi kimyo instituti[inglizcha] bo‘lib, oxirgisiga Otto Gan va Liza Meytner.
rahbarlik qilgan. Ancha keyin, 1925-yilda Mariya Kyuri Varshava radiy institutining poydevor qo‘yish marosimida ishtirok etish uchun Polshaga tashrif buyurgan. Uning qurilishi urushdan oldin boshlangan va 1932-yilda ochilgan. Institut direktori lavozimini Mariyaning opasi Bronislava egallagan, Kyurining o‘zi esa faxriy direktor bo‘lgan. Ommaviy tadbirlar Mariyani ilmiy ishlaridan chalg‘itib, o‘zini noqulay his qilishiga sabab bo‘lgan bo‘lsa-da, tadqiqotlari uchun resurslar topishga yordam bergan.
Radioaktivlikni o‘rganish uchun shunday institutlar (radiy institutlari) London, Leningrad, Vena[inglizcha].
Birinchi jahon urushi

1-avgust 1914-yilda Fransiya umumiy safarbarlik e’lon qilgan, 2-sentabrdayoq Parijga ikkita bomba tushgan. Nemis armiyasining poytaxtga yaqinlashayotganini anglab, Mariya qimmatli radiyni qo‘rg‘oshin g‘ilofga solib Bordoga, Fransiya hukumati ko‘chib borgan shaharga olib ketgan va Parijga qaytgan.
Birinchi jahon urushi frontlarida faol janglar boshlanishi bilan Qizil Xochning radiologiya xizmati direktori etib tayinlangan Mariya Sklodovskaya-Kyuri yaradorlarni rentgen nurlari bilan tekshirish uchun ko‘chma rentgen apparatlarini jihozlash va ulardan foydalanishni yo‘lga qo‘ygan. Bunda hukumat ko‘magi, ishlab chiqaruvchilar va badavlat tanishlarining xayriyalarini jalb etgan, ko‘plab ko‘ngillilarni o‘qitib, ularning ishini boshqargan. Mariya Kyuri ikkala Nobel mukofotidan olgan shaxsiy mablag‘larining deyarli barchasini ham harbiy qarzlarga sarflagan. Avtomobil dvigateliga ulangan dinamo-mashina yordamida ishlaydigan ko‘chma rentgen punktlari shifoxonalarni kezib, jarrohlarga operatsiya o‘tkazishda yordam bergan. Frontda ularni «kichik Kyurilar» deb atashgan. Dastlabki qurilmalar oktabr oxirida tayyor bo‘lgan va 1-noyabr 1914-yilda ilk safarga chiqqan. Mariya harbiy tibbiyot xodimlariga radiologiyadan foydalanishni, masalan, rentgen nurlari yordamida yarador tanasidagi shrapnel o‘qlarini aniqlashni o‘rgatgan. Urush yillarida Mariya, Iren va ular o‘qitgan xodimlar yarador askarlarning milliondan ortiq rentgen suratlarini olishgan.
Mariya Fransiya davlat idoralaridan hech qanday rasmiy e’tirof olmagan: ular erining nomini «dog‘lagani»ni unga kechira olmagan.
Kyuri institutida rentgenolog yordamchilarini tayyorlash yo‘lga qo‘yilgan, Mariya 1916-yil boshidan ushbu kurslarda dars bergan. Frontga yaqin hududlarda u radiologik qurilmalar o‘rnatish va birinchi yordam punktlarini ko‘chma rentgen apparatlari bilan ta’minlashga ko‘maklashgan. Urush oxiriga kelib qariyb 200 ta doimiy punkt va 20 ta ko‘chma rentgen qurilmasi (boshqa manbalarda 18 ta) ishlagan. U orttirgan tajribasini 1920-yilda nashr etilgan «Radiologiya va urush» monografiyasida umumlashtirgan.
Urushdan keyingi yillar
1920-yilda Fransiya hukumati Mariya Kyuri uchun stipendiya ta’sis etgan; undan oldingi stipendiat Lui Paster edi. U Radiy institutida dars berishni davom ettirib, talabalar ishiga rahbarlik qilgan va radiologiyadan tibbiyotda foydalanishni faol targ‘ib etgan. Shuningdek, Pyer Kyurining 1923-yilda nashr etilgan tarjimayi holini yozgan. Sklodovskaya-Kyuri vaqti-vaqti bilan urush yakunida mustaqillikka erishgan Polshaga borib, mahalliy tadqiqotchilarga maslahatlar bergan.

1920-yil bahorida Parijdagi laboratoriyada amerikalik jurnalist Meri Meloni[inglizcha] Mariya Kyuri bilan uning ma’ruzalar o‘qish uchun AQSHga birinchi tashrifi haqida kelishib olgan. Mariya uchun safarning ahamiyati tadqiqotlari uchun qo‘shimcha radiy olish imkoniyati edi. O‘sha paytda 1 gramm radiyning narxi 100 000 dollar edi. Meloni o‘zi tashkil etgan «Mariya Kyuri radiy jamg‘armasi» orqali 1 yildan kam vaqt ichida kerakli mablag‘ni yig‘ishga va’da bergan. 1921-yil mayda Sklodovskaya-Kyuri qizlari bilan AQSHga borib, birinchi marta Atlantika okeanini paroxodda kesib o‘tgan. 20-mayda u prezident Gardindan amerikalik ayollar nomidan tajribalarni davom ettirish uchun 1 gramm radiyni sovg‘a sifatida qabul qilgan. Marosimda radiyning o‘zi emas, balki saqlash konteynerining kaliti va sifat sertifikati topshirilgan. Radiy namunasi Standard Chemical Company[inglizcha] laboratoriyasida, Pittsburgda tayyorlangan. Mariya safar davomida bu laboratoriyaga ham tashrif buyurgan. Ko‘p sonli qattiq qo‘l siqishlar oqibatida uning qo‘li shikastlangan, shu bois ayrim mukofotlarni onasi o‘rniga Iren olgan.
AQSHga ilk safarida Mariya Nyu-York, Vashington, Filadelfiya, Pittsburg, Chikago, Buffalo, Boston shaharlarini kezgan, Katta kanyon va Niagara sharsharasini ko‘rgan. Unga Kolumbiya universiteti, Pensilvaniya universiteti, Ayollar tibbiyot kolleji, Pittsburg universiteti, Yel universiteti, Uelsli kolleji, Shimoli-g‘arbiy universitet va Smit kollejining faxriy ilmiy darajalari berilgan..
1929-yilda AQSHga ikkinchi tashrifi paytida Mariya xayriya mablag‘i olgan va bu pulga Varshava shifoxonalaridan birida davolashda foydalanish uchun yana bir gramm radiy sotib olgan. 30-oktabr 1929-yilda Vashingtondagi Milliy fanlar akademiyasida 50 000 dollarlik chekni unga prezident Gerbert Guver topshirgan. 1 gramm radiy narxining 8 yil ichida ikki baravar arzonlashuvi Katangadagi Belgiya Kongosidagi konlarda uni sanoat miqyosida qazib olish boshlangani bilan bog‘liq edi. Uchrashuvdan oldin Guver Mariyaning Fransiya tomonidan berilgan rasmiy mukofotlari yo‘qligidan noqulay ahvolga tushgan. AQSH prezidenti mukofot topshirishini eshitgan Fransiya hukumati unga ikkinchi marta Faxriy legion ordenini berishni taklif qilgan, biroq Mariya rad etgan.
1922-yilda u tibbiy radiologiyani rivojlantirishga qo‘shgan hissasi uchun ayollar orasida birinchi bo‘lib Parij tibbiyot akademiyasiga a’zo etib saylangan. O‘sha yili Fransiya hukumati Mariyaga yiliga 40 000 frank miqdorida mukofot belgilagan. Shu davrda u boshqa mamlakatlarga ham sayohat qilgan, Belgiya, Braziliya, Ispaniya va Chexoslovakiyada asarlar nashr etgan va ma’ruzalar o‘qigan.
1922-yil avgustda Eynshteynning maslahati bilan Mariya Kyuri Millatlar Ligasi huzurida yangi tashkil qilingan Xalqaro intellektual hamkorlik qo‘mitasiga a’zo bo‘lgan. U 1934-yilgacha Albert Eynshteyn, Xendrik Lorens va Anri Bergson kabi mashhur olimlar bilan birga qo‘mitada faoliyat yuritgan, ilmiy tadqiqotlarni muvofiqlashtirishga, ilmiy atamalarni birxillashtirishga va ilmiy nashrlar uchun yagona format yaratishga ko‘maklashgan. 1930-yilda u Izotoplar va atom massalari komissiyasiga[inglizcha] saylangan va umrining oxirigacha unda ishlagan.
Hayotining so‘nggi yillari
Radiy bilan ko‘p yillik ishlar natijasida Mariya Kyurining sog‘lig‘i sezilarli darajada yomonlashgan. Unda katarakta rivojlangan va buyrak kasalliklari yana bezovta qila boshlagan. 1934-yil bahorda Mariya opasi Bronislava bilan avtomobilda sayohat qilib, qattiq shamollagan. Isitmasi odatdagidan uzoq davom etgan. Shifokorlar buni gripp deb hisoblab, uni Sanselmozdagi[fransuzcha] sanatoriyga (Passi, Yuqori Savoyya) davolanishga yuborgan. Yo‘lda Mariya bir necha bor hushidan ketgan. Tahlillar qon tarkibida salomatligi yomonlashganini ko‘rsatuvchi salbiy o‘zgarishlar borligini aniqlagan.
Mariya Kyuri 4-iyul 1934-yilda Sanselmoz yaqinida vafot etgan. 6-iyul 1934-yilda u So qabristonida eri Pyer Kyurining yoniga dafn etilgan. Qizi Iren va kuyovi Frederik Jolioga sun’iy radioaktivlikni kashf etgani uchun Nobel mukofoti berilishiga bir yildan sal ko‘proq vaqt qolgan edi.
1934-yilda Eynshteyn New York Times:
da e’lon qilingan xotira maqolasida shunday yozgan: Men uchun ulkan baxtki, yigirma yil davomida Kyuri xonim bilan yuksak va musaffo do‘stlik rishtalari orqali bog‘langan edik. Uning insoniy buyukligiga bo‘lgan hayratim doim ortib bordi. Qat’iyati, niyatlarining pokligi, o‘ziga nisbatan talabchanligi, xolisligi va fikrlarining sotilmasligi — bu fazilatlarning barchasi bir insonda juda kam uchraydi. U har doim jamiyatga xizmat qilayotganini his qilar, buyuk kamtarligi esa o‘ziga mahliyo bo‘lishga o‘rin qoldirmas edi. Jamiyatdagi shafqatsizlik va adolatsizlik hissi uni doimo ezardi. Aynan shu narsa unga tashqi qattiqqo‘llik qiyofasini berardi: uni yaqindan bilmaganlar buni osongina noto‘g‘ri tushunishardi — u sun’iy muloyimlik bilan yumshatilmagan g‘alati qat’iyat edi. Uning butun hayotidagi eng ulkan jasorati — radioaktiv elementlarning mavjudligini isbotlash va ularni ajratib olish — nafaqat dadil sezgirlik, balki ilmga sadoqat va eng tasavvur qilib bo‘lmaydigan qiyinchiliklar sharoitida ham ishni davom ettirishdagi matonat tufayli amalga oshdi. Bunday fazilatlar tajribaviy fan tarixida kam uchraydi.
— A. Eynshteyn,
20-aprel 1995-yilda Fransiya prezidenti Fransua Mitteran qarori bilan Pyer va Mariya Kyurining xoklari Parij Panteoniga tantanali marosimda ko‘chirilgan. Marosimda Polsha prezidenti Lex Valensa ham qatnashgan. Mariya Kyuri Panteonga dafn etilgan ikkinchi ayol ( Sofi Bertlodan keyin) bo‘lgan. Tashrif buyuruvchilarni radioaktiv nurlanishdan himoya qilish uchun er-xotinning qabrlari qo‘shimcha qo‘rg‘oshin qatlami bilan qoplangan. Mariya agnostik bo‘lsa-da, keyinchalik Fransiyada unga ehtirom an’anasi shakllangan: fransuz ayollari qabr toshi yonidagi tokchaga duo va tilaklar yozilgan ko‘plab xatlarni qoldirishadi.
Ilmiy faoliyati
Radioaktivlikning kashf etilishi
1897-yil oxirida Mariya Kyuri magnetizm bo‘yicha tadqiqotini yakunlab, dissertatsiya mavzusini izlay boshlagan. Shu vaqtda Kyurilar fizik Anri Bekkerel bilan tanishgan. U uran birikmalari kuchli singuvchan nurlanish chiqarishini kashf etgan edi. Bekkerel fikricha, tashqi ta’sirda hosil bo‘ladigan rentgen nurlanishidan farqli ravishda bu uranning ichki xossasi edi. Mariya mavzuga qiziqib, shu hodisaga bag‘ishlangan doktorlik dissertatsiyasi ustida ishlay boshlagan.


XIX asr oxirida uran tuzlari bilan ishlagan tadqiqotchilar ularning yaqiniga joylashtirilgan fotoplastinkalar noma’lum sababga ko‘ra qorayib qolishini bilishgan. Anri Bekkerel bu hodisani o‘rganishga kirishib, uni fosforessensiyaning bir turi deb hisoblagan. U bu jarayon bilan otasining tadqiqotlari orqali yaxshi tanish edi. Farazni tekshirish uchun Bekkerel fosforessensiyani qo‘zg‘atuvchi tabiiy yorug‘lik manbai sifatida Quyoshdan, hodisani qayd etish uchun fotoplastinkadan foydalangan. 1896-yil fevral oxirida u kumush emulsiyasi qatlami bo‘lgan asosga uran tuzlarini joylashtirgan va plastinkalarga quyosh nuri tushishining oldini olish uchun qora qog‘oz bilan yopgan. Ammo 26 va 27-fevral kunlari Parijda havo bulutli bo‘lgani uchun Bekkerel tuzli plastinkani tortmada qoldirgan. Keyingi kunlarda ham quyosh ko‘rinmagan bo‘lsa-da, u 1-martda bir necha kundan beri quyosh nurisiz yotgan plastinkani ochishga qaror qilgan. Kutilganiga zid ravishda, fotoplastinkadagi tasvir ravshan chiqqan. Olim tajribani takrorlab, nurlanish tashqi yoritishga bog‘liq emasligiga ishonch hosil qilgan va kaliy uranil sulfat tuzi qorong‘ida bir necha kun turganidan keyin ham nurlanish chiqarishini aniqlagan. Bu esa termodinamikaning birinchi qonuniga ziddek tuyulgan. Bekkerel 23-mart 1896-yilda Parij Fanlar akademiyasi majlisida tajriba natijalarini namoyish qilib, oddiy emas, balki «ko‘rinmas va uzoq davom etuvchi» fosforessensiyaning yangi turini topgan deb taxmin qilgan.
Keyinchalik Bekkerel tadqiqotchilarda mavjud uranning barcha birikmalari shu xususiyatga ega ekanini, nurlanish intensivligi esa haroratga bog‘liq emasligini aniqlagan. Shuningdek, 23-noyabr kuni Parij Fanlar akademiyasi majlisida «uran nurlari» deb atagan bu nurlanish rentgen nurlari kabi havoning ionlanishiga olib kelishi ma’lum bo‘lgan. O‘sha yili Bekkerel o‘zi kashf etgan nurlanish fosforessensiya emasligiga ishonch hosil qilgan, lekin buni uzoq vaqt qabul qilishni istamagan. 1897-yilda u atigi bir ma’ruza qilgan va ishlarining natijalarini, jumladan, «uran nurlari» ta’sirida elektroskopning zaryadsizlanishini e’lon qilgan. Shundan keyin Bekkerel «uran nurlari» nazariyasini endigina rivojlana boshlagan holicha qoldirib, yana fosforessensiyani o‘rganishga qaytgan. Uning tadqiqotlari Kyurilarning kelgusi ishlari uchun asos bo‘lgan.
Mariya Kyuri Pyerga turli konlardan olingan uran birikmalarining nurlanish intensivligini taqqoslashni taklif qilgan: o‘sha davrda uran tuzlaridan, masalan, uran smola rudasi — nasturandan rangli shisha tayyorlashda foydalanilgan. Sanoat fizikasi va kimyosi maktabining yangi direktori Sharl Gariyel Mariyaga maktab binosida ishlashga ruxsat bergan. Tajribalar ilgari ombor va mashina xonasi bo‘lib xizmat qilgan, oynali yog‘och shiyponda o‘tkazilgan. Keyinchalik Mariya dissertatsiyasining kirish qismida tadqiqotlariga sharoit yaratgani uchun maktab rahbarlariga minnatdorlik bildirgan. 1898—1902-yillarda Kyurilar sakkiz tonna nasturanni qayta ishlashgan.
Ionlanish ta’sirini miqdoriy aniqlash uchun Mariya Pyer yordamida pyezoelektrik tarozi, uni Pyer akasi Jak bilan yaratgan edi, kvadrantli elektrometr va batareyaga ulangan ionlash kamerasidan iborat asbobni o‘ylab topib, yasagan. Radioaktiv modda ionlash kamerasiga qo‘yilgan va undan chiqayotgan nurlar havoni ionlashtirgan. Ionlar batareya qutblari tomon harakatlanib, elektr tokini hosil qilgan va elektrometr ko‘rsatkichining og‘ishiga sabab bo‘lgan. So‘ng elektrometr zaryadi tarozidagi toshlar og‘irligi ta’sirida deformatsiyalangan kvars pyezoelementi bergan teng miqdordagi zaryad bilan qoplangan.

Tabiiy xalkolit ( mis fosfati va urandan iborat mineral) uranga nisbatan 2 baravar faolroq, bu tuzlarning sun’iy tayyorlangan aralashmasi esa urandan ikki baravar kam faol ekani ma’lum bo‘lgan. Bu tabiiy xalkolitda uran va toriydan farq qiladigan juda faol tarkibiy qism mavjudligini ko‘rsatgan va u ajratib olingan. Kyurilar moddaning kimyoviy tarkibi nurlanish intensivligiga qanday ta’sir qilishini aniqlashga urinishgan. Ularning usuli o‘rganilayotgan preparat faolligini o‘lchash, uni kimyoviy usulda ajratish va hosil bo‘lgan mahsulotlarning faolligini aniqlash orqali radioaktiv modda qaysi qismga o‘tganini topishdan iborat edi. 1898-yildagi tajriba namunalarda urandan tashqari boshqa radioaktiv modda ham borligini taxmin qilishga asos bergan. Uran rudasini turli kimyoviy usullar ( kislotalarda eritish, cho‘ktirish, sublimatsiya) bilan ajratilgan fraksiyalarni o‘rganish orqali Kyurilar sof uranga nisbatan 400 baravar kuchliroq radioaktivlikka ega fraksiyani topishgan. Bu uran smola rudasida kuchli nurlanish chiqaradigan noma’lum element bor degan fikrni tug‘dirgan. 1898-yil aprelida Gabriel Lippman Mariya nomidan dastlabki tajriba natijalarini Parij Fanlar akademiyasi yig‘ilishida taqdim etgan.
Mariya Kyuri o‘sha paytda ma’lum bo‘lgan barcha sof elementlar hamda Sanoat fizikasi va kimyosi maktabi laboratoriyasidagi qotishmalarning faolligini o‘lchay boshlagan. Dastlabki elementlardan biri fosfor, keyin Anri Muassan, nodir va nodir yer metallari, ularni Ejen Demarse, nihoyat, Fransiya tabiiy tarix muzeyining barcha minerallarini kolleksiyaga mas’ul geolog Alfred Lakrua taqdim etgan. Hosil bo‘lgan ionlash toklarining qiymatlari quyidagicha edi:
| Mineral | Ionlash toki kuchi, elektrometr qayd etgan, 10−11 A |
|---|---|
| Smola rudalari | 1,6—8,3 |
| Kleveit | 1,4 |
| Xalkolit (torbernit) | 5,2 |
| Otenit | 2,7 |
| Torit | 1,4 |
| Orangit | 2,0 |
| Monatsit | 0,5 |
| Ksenotim | 0,03 |
| Eshinit | 0,7 |
| Fergyusonit | 0,4 |
| Samarskit | 1,1 |
| Niobit | 0,3 |
| Karnotit | 6,2 |
Tadqiqotlar natijasida qator moddalar, jumladan, toriyning radioaktivligi kashf etilgan. Mariya Kyuri nurlanish harorat, moddaning tozaligi va tashqi ta’sirdan qat’i nazar, muayyan elementga xos xususiyat ekanini ham payqagan. 18-iyul 1898-yilda Fransiya Fanlar akademiyasi majlisida bu kashfiyotlar haqidagi ma’ruzani Kyurilar nomidan Bekkerel qilgan, chunki er-xotin akademiya a’zosi bo‘lmagan. Ajratilgan moddada juda ko‘p vismut bo‘lib, uning xossalari yangi elementnikiga juda o‘xshash edi. Shu sababli Mariya va Pyer yangi element davriy jadvalning xuddi shu guruhiga kiradi, deb taxmin qilishgan. Ammo vismut radioaktiv emas edi. Shunda Kyurilar yangi element mavjudligini faraz qilib, unga Mariya Sklodovskayaning vatani Polsha sharafiga poloniy ( polyakcha Polōnia) deb nom berishni taklif etishgan.
1898-yil noyabrda Kyurilar nasturan ustida tajribalarni davom ettirib, kimyoviy xossalari jihatidan poloniydan butunlay farq qiladigan, lekin urandan ham faolroq radioaktiv modda topishgan. Ular rudada juda oz miqdorda mavjud, kimyoviy xossalari esa bariyga ko‘proq o‘xshaydigan yana bir yangi element borligini taxmin qilishgan. Uni ajratish uchun yana qattiq namunalarni kislotalarda eritish va hosil bo‘lgan tuzlarni cho‘ktirish usulidan foydalanishgan. Kyurilar bariy xloridlari va yangi element aralashmasini olishgan. Uning radioaktivligi urannikidan 2—3 million marta kuchli bo‘lgan. Aniqroq tasdiq uchun namunalarni Demarsega jo‘natishgan. U nurlanishning spektrlarini qayd etib, ultrabinafsha sohada ma’lum elementlarning birortasiga ham tegishli bo‘lmagan yangi spektral chiziqlarni topgan. Chiziqlarning intensivligi modda radioaktivligi bilan birga oshgani uchun ularni yangi elementga bog‘lagan. Mariya va Pyer Kyuri Gyustav Bemon[fransuzcha] bilan 19-dekabr 1898-yilda Parij Fanlar akademiyasiga yangi xabar yuborib, elementni «radiy» deb atashgan. 26-dekabr 1898-yilda Kyurilar va Bemon nomidan bu kashfiyot haqida yana Bekkerel ma’ruza qilgan. 30-yanvar 1899-yilda «Revue generale[nemischa]» jurnalida Mariya Kyuri «Bekkerel nurlari va poloniy» maqolasini e’lon qilgan va unda «radioaktivlik» hamda «radioaktiv element» atamalarini kiritgan.
Smola rudasida radiy konsentratsiyasi poloniynikidan 4000 marta kam bo‘lgani sababli birinchisini ajratish uchun juda katta miqdordagi rudani qayta ishlash zarur edi. Vena Fanlar akademiyasi prezidenti Eduard Zyuss va Avstriya-Vengriya hukumatining shaxsan ko‘magi bilan Mariya bir tonna shlakni bepul olgan. Shlak Yoaximstaldan keltirilgan. Kyurilar ochiq havoda saqlangani sababli chiqindi va ignabarglar bilan ifloslangan bu qoldiqlarni faqat tashish xarajatlarini to‘lashgan. Mariya Kyuri rudani 20 kilogrammlik qismlarga bo‘lib, qo‘pol moslamalar bilan qo‘lda siljitiladigan ulkan qozonlarda qizdirgan. Har bir tonna nasturan chiqindisidan tarkibida biroz radiy sulfati bo‘lgan 10—20 kg ishqoriy-yer metallari sulfatlarini olgan. Keyin oz miqdorda radiy xloridi saqlagan bariy xloridi olingan va undan radiy xloridi fraksion kristallanish usulida ajratilgan. Kyurilar tonnalab rudani jihozlari yomon, shamollatilmaydigan, tomidan suv o‘tadigan, qishda isitish mushkul bo‘lgan shiyponda qayta ishlashgan. 1902-yil sentabrda ular 0,1 gramm radiy xloridini ajratib, uning atom massasini aniqlashgan. Er-xotin bu ishga 4 yil sarflagan. Keyinchalik Mariya yetarli mablag‘ va uskunalar bo‘lganida bir yilda uddalashlari mumkinligini yozgan.
Bu otxona bilan kartoshka yerto‘lasi orasidagi qandaydir joy edi. Agar kimyoviy asboblar qo‘yilgan ish stollarini ko‘rmaganimda, meni shunchaki hazillashyapti deb o‘ylardim.
— Vilgelm Ostvald Kyurilar laboratoriyasi haqida,
Kyurilar oldida kashfiyotlarini patentlash masalasi tug‘ilgan, biroq ular uni insoniyat manfaatlari uchun bepul foydalanishga berishga qaror qilishgan.

Radioaktivlik hodisasini o‘rganish bilan faqat Kyurilar shug‘ullanmagan. Masalan, 1902-yil yanvarda Ernest Rezerford shunday yozgan:
Tadqiqot yo‘lagidagi eng ildam yuguruvchilar — Parijdagi Bekkerel va Kyurilar bo‘lib, ular so‘nggi bir necha yilda juda katta ishlarni amalga oshirishdi va radioaktiv moddalarni o‘rganishda nihoyatda muhim natijalarga erishishdi.
— E. Rezerford,
Keyingi yili Rezerford va Frederik Soddi radioaktiv nurlanish bir kimyoviy elementning boshqasiga aylanishi natijasida yuzaga keladi, degan nazariyani ilgari surishgan. Kyurilar o‘z ishida o‘sha paytga qadar hodisaning faqat amaliy tomonini o‘rganganliklarini va radioaktivlik nazariyasini taklif eta olmasliklarini xulosa qilgan. Dissertatsiyasining ommaviy himoyasida va ishining birinchi nashrida Mariya radioaktivlikni tushuntiruvchi ma’lum nazariyalarning birortasini alohida yoqlamagan. Ammo 1904-yilgi qayta nashrga Rezerford va Soddining radioaktiv o‘zgarishlar nazariyasini qo‘shgan. 1906-yilda Mariya Kyuri bu nazariyani to‘liq qabul qilgan va ilmiy muomalaga «parchalanish» va «transmutatsiya».
» atamalarini kiritgan. 1910-yilda Mariya Kyuri Andre Debyern bilan hamkorlikda radiy xloridi eritmasini elektroliz qilish va undan so‘ng distillash orqali hosil bo‘lgan simobli katoddagi amalgamadan sof metall radiyni ajratib olgan. Shu tariqa 12 yillik tadqiqotlar yakunlangan va radiy mustaqil kimyoviy element ekani shubhasiz isbotlangan. O‘sha yil sentabrda Bryusselda Rezerford raisligida radioaktivlik va elektr bo‘yicha xalqaro kongress bo‘lib o‘tgan. Unda ko‘rilgan masalalardan biri radiy etalonini belgilash edi. Mariya Kyuri bu etalonni 1911-yil avgustda tayyorlagan. 25—28-mart 1912-yil kunlari Parijda xalqaro komissiya uning etalonini Vena radiy institutidan[inglizcha] olingan namuna bilan solishtirib, ulardan foydalanish qoidalarini belgilagan.
Radiy va poloniyning kashf etilishi yangi radioaktiv elementlarning ketma-ket topilishiga hamda radioaktivlikni.
Nurlanishning tirik to‘qimalarga ta’sirini aniqlash
1900-yilda nemis tish shifokori Otto Valkxof radiy eritmasiga shimdirilgan mato teriga ikki marta 20 daqiqadan bosib turilsa, ikki hafta davom etadigan yallig‘lanish paydo bo‘lishini aniqlagan. Nemis kimyogari Fridrix Oskar Gizel yopiq ko‘zga radiy tuzlari solingan yopiq qutini yaqinlashtirganda to‘r pardada ko‘rinadigan yorug‘likni kuzatgan. U, shuningdek, 270 mg radiy tuzini ikki soat qo‘lida ushlab turgan va natijada ikki hafta davomida bitgan kuyishlar paydo bo‘lgan.
Bekkerel va Kyurilar ham kuyishlarga duch kelib, radioaktiv materiallarning tirik to‘qimalarga ta’sirini qayd etishgan. Bekkerel radiy solingan probirkadan kuyish olgan. Pyer Kyuri o‘zgarishlarni kuzatish uchun ataylab qo‘lini nurlantirgan. Uning qo‘llari terisi po‘st tashlab, ko‘chgan va yozishga xalaqit beradigan og‘riqlar sezilgan. Tadqiqotlar davomida Mariya kamqonlikdan aziyat chekib, ozib ketgan, Pyer esa oyoq va belidagi og‘riqlarni his qilgan. Shifokorlar buni avval revmatizm, keyin esa nevrasteniya deb baholagan. Shikastlanish darajasi nurlanish faolligi va to‘qimaga ta’sir etish vaqtiga bog‘liq, degan xulosa chiqarilgan. Urushdan keyin Mariya
Urushdan keyin Mariya kataraktadan, bu esa nur kasalligining dastlabki belgisi bo‘lishi mumkin edi. U operatsiya qildirgan, biroq buni atrofdagilardan yashirgan.
Shifokorlarning 1900—1906-yillarda nurlanishning tirik to‘qimalarga ta’siri bo‘yicha tajribalari radioterapiyaga asos solgan. Fransiyada kashfiyotchilar familiyasi bilan uni kyuriterapiya deb atashgan. Radiy nurlanishi bilan volchanka (yuguruk) va temiratkini davolash boshlangan, saratonni davolash bo‘yicha izlanishlar olib borilgan. Kyurilar uzoq vaqt nurlanishning salbiy ta’sirini o‘ylab ko‘rmagan. Pyer radiy tuzlari solingan kapsulalar joylashtirilgan sichqonlar ustidagi tajribalardan keyingina uning o‘limga olib keluvchi ta’sirini aniqlagan. 1960-yillarning oxirida qarindoshlar Kyurilarning butun arxivini — maqolalar, kitoblar, kundaliklar va maktublarni — Fransiya Milliy kutubxonasiga topshirmoqchi bo‘lganida olimlarning arxivi hali ham inson uchun xavfli darajada radioaktiv ekani aniqlangan. Shuning uchun har bir hujjat maxsus g‘ilofga joylashtirilgan, eng radioaktivlari esa zararsizlantirish uchun Orse universitetiga olib ketilgan.
Radioterapiyaning kashf etilishi radiyning sanoat miqyosida ishlab chiqariladigan bozor mahsulotiga tez aylanishiga sabab bo‘lgan. 1904-yilda uning bir grammi narxi 750 000 frank.
Mukofot va unvonlari
Ikki Nobel mukofotidan tashqari Mariya Sklodovskaya-Kyuri quyidagi mukofotlarga sazovor bo‘lgan:
- Bertlo medali, Fransiya Fanlar akademiyasi (1902)
- Devi medali, London Qirollik jamiyati (1903)
- Matteuchchi medali, Italiya Milliy fanlar akademiyasi (1904)
- Elliot Kresson medali, Franklin instituti (1909)
- Albert medali, Qirollik san’at jamiyati (1910)
- Uillard Gibbs mukofoti (1921)
- Jon Skott medali (1921).
U dunyoning 106 ilmiy jamiyatiga, jumladan Fransiya tibbiyot akademiyasiga a’zo bo‘lgan, 20 ta faxriy daraja olgan. 1911-yildan umrining oxirigacha Sklodovskaya-Kyuri nufuzli Solvey fizika kongresslarida qatnashgan, 12 yil davomida Millatlar Ligasining Xalqaro intellektual hamkorlik komissiyasida ishlagan. 1907-yilda Peterburg Fanlar akademiyasining muxbir a’zosi, 1926-yildan esa SSSR Fanlar akademiyasining.
- M. Sklodovskaya-Kyuri — Solvey kongresslarining
- 1911-yil, pastki qatorda o‘ngdan ikkinchi
- 1913-yil, yuqori qatorda chapdan yettinchi
- 1921-yil, pastki qatorda o‘ngdan ikkinchi
- 1924-yil, pastki qatorda chapdan ikkinchi
Rus tilidagi bibliografiya
- M. Sklodovskaya-Kyuri. Radioaktiv moddalarni tadqiq qilish (radiy, poloniy, aktiniy, uran, toriy va boshqalar) : fizika doktori ilmiy darajasini olish uchun Parij tabiiy fanlar fakultetiga taqdim etilgan ish = Recherches sur les substances radioactives par M-me Sklodovska-Curie / Fransuzcha 2-tuzatilgan va to‘ldirilgan nashrdan M. Ya. Kulchitskiy va M. T. Kulchitskaya tarjimasi, M. Ya. Kulchitskiy tahriri ostida. — Moskva: «S. P. Yakovlev bosmaxonasi» shirkati, 1904. — 147 bet
- M. Sklodovskaya-Kyuri. Radiy va radioaktivlik / Fransuzcha 2-nashrdan A. I. Bachinskiyning to‘liq tarjimasi. — Moskva: Ijodiy tafakkur, 1905. — 106 bet
- M. Sklodovskaya-Kyuri. Radiy etaloni va radioaktivlik sohasidagi o‘lchashlar / Fransuzchadan N. Tamamsheva tarjimasi, N. A. Bulgakov tahriri ostida. — Sankt-Peterburg: Fizika, 1913. — 63 bet
- M. Sklodovskaya-Kyuri. Radioaktivlik / Fransuzchadan Z. V. Yershova va V. D. Nikolskiy tarjimasi, V. I. Baranov tahriri ostida. — Moskva, Leningrad: Davlat texnika-texnik adabiyot nashriyoti, 1947. — 520 bet
- M. Sklodovskaya-Kyuri. Pyer Kyuri / Fransuzchadan Ye. F. Korsh tarjimasi, V. V. Alpatov tahriri ostida. — Moskva: Yosh gvardiya, 1959. — 432 bet — (Ajoyib kishilar hayoti. 5-son (271)). — 50 000 nusxa.
Xotira
- Sklodovskaya-Kyuri eri bilan birga Parij Panteoniga dafn etilgan ikkinchi ayol hamda bu sharafga o‘z xizmatlari uchun sazovor bo‘lgan birinchi ayoldir. (Birinchisi Sofi Bertlo bilan birga dafn etilgan; uning turmush o‘rtog‘i Marselen Bertlo).
Ilm-fanda
- Pyer va Mariya Kyuri sharafiga kimyoviy element — kyuriy (Curium, Cm), ), kyuri o‘lchov birligi (ruscha belgisi: Ki; xalqaro belgisi: Ci), radioaktiv minerallar — kyurit va sklodovskit[inglizcha].
- 1961-yilda Xalqaro astronomiya ittifoqi Mariya Sklodovskaya-Kyuri nomini kraterga bergan, u Oyning orqa tomonida.
- Mariya Kyuri nomi bilan yana krater[inglizcha] Marsda va asteroid 7000 Curie[inglizcha], 1939-yilda kashf etilgan.
- Mari Kyuri birinchi tibbiy fizik deb hisoblanadi. Shu munosabat bilan har yili 7-noyabr kuni Xalqaro tibbiy fizika kuni uning tavalludiga bag‘ishlab nishonlanadi.
Numizmatika, bonistika va filateliya
Geografiya va muassasalar
- Varshavada ko‘prik[inglizcha] Visla daryosi ustidan o‘tadi va Mariya Kyuri nomi bilan ataladi.
- Varshavaning Freta ko‘chasi, 16-uyida, Sklodovskaya tug‘ilgan xonadonda Sklodovskaya-Kyuri muzeyi.
- tashkil etilgan. Polshada Mariya Kyuri nomi bilan Varshavadagi Mariya Sklodovskaya-Kyuri nomidagi onkologiya markazi — institut, Mariya Kyuri-Sklodovskaya universiteti Lyublinda, xususiy kollej[polyakcha] Varshavada, mamlakat bo‘ylab turli darajadagi ko‘plab maktablar va tadqiqot yadro reaktori Otvotskda.
- Fransiyada uning sharafiga Pyer va Mariya Kyuri universiteti, Kyuri instituti va bekat Parij metropoliteni, shuningdek, Parijdagi ko‘chalardan biri nomlangan.
- Dunyoning turli shaharlaridagi ko‘chalar, muzeylar va mehmonxonalar Mariya Kyuri nomi bilan ataladi.
Jamoatchilik fikri so‘rovlari
- 2009-yilda New Scientist o‘tkazgan so‘rovga ko‘ra, Mariya Sklodovskaya-Kyuri ilm-fandagi eng ilhomlantiruvchi ayol deb topilgan (ovozlarning chorak qismini olgan va ikkinchi o‘rindagi Rozalind Franklindan deyarli ikki baravar oldinda bo‘lgan).
- 2018-yilda BBC History Magazine[inglizcha] o‘tkazgan boshqa bir so‘rovda ham Mariya Kyuri tarixdagi eng nufuzli ayollar reytingida birinchi o‘rinni olgan (ikkinchi o‘rinni Roza Parks).
- 2017-yilda Mariya Sklodovskaya-Kyuri Polshaning eng mashhur 8 ayoli qatoriga kiritilgan, polsha24.com.
Madaniyatda
- Mariya Kyurining tarjimayi holi «Kyuri xonim» (1943-yil, rejissyor Mervin Leroy), «Mariya Kyuri[inglizcha]» (2016-yil, rejissyor Mari Noel), «Xavfli element» (2019-yil, rejissyor Marjan Satrapi).
Boshqa ma’lumotlar
- Mariya Kyurining ismi Radiologiya yodgorligida, rentgen nurlanishining salbiy ta’siri oqibatida halok bo‘lganlar xotirasiga bag‘ishlangan yodgorlikda, Gamburgda.
- Uning sharafiga KLM McDonnell Douglas MD-11 samolyotlaridan biri ham nomlangan (PH-KCC raqamli).
- Pochta markasida SSSR, 1987-yil
- Pochta markasida Moldova, 1996-yil
- Yodgorlik Varshavada
Adabiyotlar
- Книги
- Волчек, Ольгерд. Мария Склодовская-Кюри / пер. с польск. З. Бадовской. — Варшава: Интерпресс, 1981. — 131 с. — ISBN 83-223-1977-0.
- Гернек, Фридрих[нем.]. Пионеры атомного века. Великие исследователи от Максвелла до Гейзенберга = Bahnbrecher des Atomzeitalters / пер. с нем. Л. И. Корсиковой и В. П. Погорельцева под ред. Ю. А. Жданова. — М.: Прогресс, 1974. — 370 с.
- Григорьев В. И. Мария Складовская-Кюри // О физике и физиках. — М.: Физматлит, 2004. — 272 с. — ISBN 5-9221-0392-X.
- Лауреаты Нобелевской премии: Энциклопедия: А—Л / Пер. с англ / Отв. ред. Е. Ф. Губский. — М.: Прогресс, 1992. — 775 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-01002539-6.
- Самый сокровенный секрет материи. Мария Кюри. Радиоактивность и элементы // Наука. Величайшие теории. : Еженедельное издание / Пер. с исп., главный редактор А. Жаркова. — М.: Де Агостини, 2015. — Вып. 10. — ISSN 2409-0069.
- Заборенко К. Б. Радиоактивность / под ред. В. И. Баранова. — М.: Государственное изд-во технико-теоретической литературы , 1953. — Т. 53. — 64 с. — (Научно-популярная библиотека). — 200 000 экз.
- Ихшанов Б. С. Радиоактивность / под ред. В. И. Баранова. — М.: Университетская книга , 2011. — 378 с. — ISBN 978-5-91304-177-7.
- Капица С. П. Антология вступлений к классике естествознания / отв. ред. Л. А. Арцимович. — Жизнь Науки. — М.: Наука, 1975. — 598 с. — 16 000 экз.
- Капустинская К. А. Анри Беккерель / ред. К. А. Пиличевская. — М.: Атомиздат, 1965. — 82 с. — 20 000 экз.
- Кудрявцев П. С. История физики: от Менделеева до открытия квант (1870—1900 гг.). — М.: Государственное учебно-педагогическое изд-во Министерства просвещения РСФСР, 1956. — Т. 2. — 487 с. — 25 000 экз.
- Кюри, Ева. Мария Кюри / Пер. с франц. Е. Ф. Корша, под ред. В. В. Алпатова. — М.: Молодая гвардия, 1959. — 432 с. — (Жизнь замечательных людей. Вып. 5 (271)). — 50 000 экз.
- Кюри, Ева. Мария Кюри / Пер. с франц. Е. Ф. Корша, под ред. В. В. Алпатова. — М.: Атомиздат, 1967. — 352 с. — 120 000 экз.
- Кюри, Пьер. Избранные труды / Пер. с фр. Н. Н. Андреева и др. под ред. Н. Н. Андреева и Л. С. Сазонова. — Классики науки. — Москва, Ленинград: Наука, 1966. — 399 с. — 2200 экз.
- Роут, Джозеф. Химия XX века / пер. с англ. Ю. Г. Бунделя, А. Б. Нейдинга под ред. Г. В. Вовченко. — М.: Мир , 1966. — 423 с.
- Старосельская-Никитина О. А. Эрнест Резерфорд / отв. ред. С. А. Погодин. — М.: Наука, 1967. — 315 с. — 12 500 экз.
- Храмов Ю. А. Склодовская-Кюри Мария (Curie Sklodowska Marie) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 247. — 400 с. — 200 000 экз.
- Borzendowski, Janice. Sterling Biographies: Marie Curie: Mother of Modern Physics (англ.). — Sterling Publishing Company, Inc.[англ.], 2009. — ISBN 978-1-4027-5318-3.
- Cropper, William. Great Physicists: the Life and Times of Leading Physicists from Galileo to Hawking (англ.). — New York: Oxford University Press, 2001. — P. 500. — ISBN 0–19–513748–5.
- Goldsmith, Barbara. Obsessive Genius: The Inner World of Marie Curie. — New York: W. W. Norton & Company, 2005. — P. 256. — ISBN 978-0-39305137-7.
- James, Ioan. Remarkable Physicists: from Galileo to Yukawa. — New York: Cambridge University Press, 2004. — P. 389. — ISBN 978-0-511-16562-7.
- Pasachoff, Naomi. Marie Curie and the Science of Radioactivity (англ.). — New York: Oxford University Press, 1996. — ISBN 978-0-19-509214-1.
- Thomas, Adrian; Banerjee, Arpan. The History of Radiology (англ.). — Oxford: Oxford University Press, 2013. — P. 240. — ISBN 978-0-19-963997-7.
- Rollyson, Carl. Marie Curie: Honesty in Science. — New York: iUniverse, 2004. — P. 37. — ISBN 0-595-34059-8.
- Wirtén, Eva Hemmungs. Making Marie Curie: Intellectual Property and Celebrity Culture in an Age of Information (англ.). — Chicago: University of Chicago Press, 2015. — ISBN 978-0-226-23584-4.
- Статьи
- Мельник Н. А. Жизнь и деятельность Марии Кюри и её вклад в развитие ядерной медицины // Вестник Кольского научного центра РАН : журнал. — 2017. — Апрель (№ 10). — С. 98—112.
- Doubleday, Doran. Madame Curie (англ.) // Science : journal. — 1938. — 21 January (vol. 2247, no. 87). — P. 69—70. — ISSN 87.2247.69. — doi:10.1126.
- Kułakowski, Andrzej. The contribution of Marie Skłodowska-Curie to the development of modern oncology (англ.) // Analytical and Bioanalytical Chemistry[англ.] : journal. — 2011. — Vol. 400, no. 6. — P. 1583—1586. — ISSN 1618-2642. — doi:10.1007/s00216-011-4712-1. — PMID 21331492.
- Lewicki, Ann M. Marie Sklodowska Curie in America, 1921 // Radiology. — 2002. — Т. 223, № 2. — С. 299—303. — doi:10.1148/radiol.2232011319. — PMID 11997527.
