Entalpiya nima

Entalpiya
 H
O‘lcham L2MT−2
O‘lchov birliklari
SI J
SGS erg
Eslatma
Tizimdan tashqari birliklar: kaloriya, Britaniya issiqlik birligi

Entalpiya (qadimgi yunoncha ἐνθάλπω — «isitaman»; shuningdek issiqlik funksiyasi, Gibbsning issiqlik funksiyasi, issiqlik saqlami va izobarik-izoentropik potensial) — holat funksiyasi H termodinamik tizimga tegishli bo‘lib, quyidagi kattaliklar yig‘indisi sifatida aniqlanadi: ichki energiya U va bosim Pning hajmga ko‘paytmasi V:

H≡U+PV.(Entalpiya ta’rifi)

... tenglamasidan differensial ichki energiyaning:

dU=TdS−PdV,(Ichki energiya differensiali)

bu yerda T — termodinamik harorat, esa S — entropiya, bundan entalpiya differensiali uchun quyidagi ifoda kelib chiqadi:

dH=TdS+VdP,(Entalpiya differensiali)

u ... funksiyaning to‘liq differensiali hisoblanadiH(S,P). U ... ni tashkil etadi termodinamik potensial tabiiy mustaqil o‘zgaruvchilar — entropiya, bosim va, ehtimol, zarralar soni hamda boshqa holat o‘zgaruvchilariga nisbatan .

Entalpiya tushunchasi termodinamikaning matematik apparatini sezilarli darajada to‘ldiradi va gidrodinamika. Shuni ta’kidlash kerakki, izobarik jarayonda doimiy Pentalpiya o‘zgarishi

H2−H1=U2−U1+P(V2−V1)=Q,

ichki energiya o‘zgarishi yig‘indisiga teng U2−U1 va tizim bajargan ish P(V2−V1), ... sababli termodinamikaning birinchi qonuniga teng issiqlik miqdoriga Q, tizimga uzatilgan. Entalpiyaning bu xususiyati undan turli izobarik jarayonlarda, masalan, kimyoviy jarayonlarda ajraladigan issiqlikni hisoblashda foydalanish imkonini beradi.

Izobarik jarayonda tizimga uzatilgan kichik issiqlik miqdorining TdS=dH, harorat o‘zgarishiga dT nisbati doimiy bosimdagi issiqlik sig‘imiga teng:

CP≡T(∂S∂T)P=(∂H∂T)P.

Bu tajribada o‘lchanadigan kattalik bo‘lib, uning o‘lchovlari orqali entalpiyaning haroratga bog‘liqligi aniqlanadi.

Entalpiya — ekstensiv kattalik: murakkab tizim uchun u mustaqil qismlari entalpiyalari yig‘indisiga teng. Ichki energiya kabi, entalpiya ham ixtiyoriy doimiy qo‘shiluvchi aniqligida belgilanadi.

Fizik talqini

Geliy atomlaridan iborat tizimni vakuumli, izolyatsiyalangan kolbada yaratish bo‘yicha fikriy tajribani ko‘rib chiqaylik.

Dastlab bizga quyidagilar berilgan:

  • Tizim energiyasi U0=0,
  • Tizim hajmi V0=0; chunki dastlab gaz atomlari energiyaga ega emas, ular idish tubida harakatsiz yotadi va hech qanday hajm egallamaydi.
  • Kolbadagi bosim P0=0; kolbada vakuum mavjud.
  • Yopiq kolbaning hajmi Vk;

Tasavvur qilaylik, biz ushbu atomlardan gaz hosil qilmoqchimiz. Buning uchun tizimga ma’lum miqdorda energiya berish kerakligi ayon, biroq bizning «energiya budjetimiz» cheklangan bo‘lsin:

  • Tizimni isitish uchun ajratilgan energiya Qmax va undan oshmaydi;

Issiqlik berilishi davomida Q tizimga uzatilganda, geliy atomlari «qiziydi» va harakatlana boshlaydi. Agar dastlab kolbada vakuum bo‘lgan bo‘lsa, P0=0, kengayish jarayonida geliyga hech narsa to‘sqinlik qilmaydi va u hajmni Vk egallaydi. Demak, kengayish vaqtida gaz mexanik ish bajarmaydi. Bu esa berilgan barcha issiqlik Q gazning ichki energiyasini o‘zgartirishga yo‘naltirilishini anglatadi U darajagacha U2, ideal gaz uchun esa U faqat haroratga bog‘liq T, shu sababli berilgan barcha Q=Qmaxgaz haroratini oshirishga yo‘naltiriladi, boshlang‘ich qiymat esa T, yakuniy harorat esa T2.

Xuddi shu tajribani ko‘rib chiqamiz, biroq bitta farq bilan: kolbaning mexanik izolyatsiyasini olib tashlaymiz, ya’ni uni tashqi muhit bosimi ta’siriga ochiq qilamiz. Boshqacha aytganda, birinchi tajribada kolbadagi bosim P0=0, biz tizimni doimiy atmosfera bosimi Pa sharoitida «yaratamiz». Yopiq kolbadagi tajribadagi kabi isitish jarayonini amalga oshirib, mavjud energiya budjetini to‘liq sarflaganimizdan so‘ng Qmax gazni avvalgi harorat darajasigacha qizdira olmaganimizni aniqlaymiz T2 va ancha pastroq haroratga erishganimizni T1, ya’ni T1<T2. Buning sababi shuki, tizimni isitish uchun berilgan energiyaning bir qismi Qmax tashqi muhit kuchlariga qarshi mexanik ish bajarishga sarflangan. Chunki geliy isitishdan oldin hech qanday hajm egallamagan, isitish jarayonida esa atmosfera bosimiga qarshi kengaya boshlagan. Natijada gaz PextV, bu ish gazning ichki energiyasidan U sarflangan.

Aslida, entalpiya H — tizimga berilgan issiqlik miqdorini, uni muayyan holatga keltirish jarayonida o‘lchashga xizmat qiladigan fikriy o‘lchov vositasidir (chizg‘ich) (U,Pa,V). Bu fikrni yuqorida keltirilgan masalaga teskari masalani yechishga urinib ko‘rish orqali yanada yaxshiroq tushunish mumkin: bizga harorati T1 bo‘lgan geliy gazi tashqi muhit bosimi Pa ostidagi ochiq kolbada berilgan. Savol: «Ushbu tizimni yaratish uchun unga qancha issiqlik berilganini qanday o‘lchash mumkin?» Javob — H dan foydalanish, chunki ta’rifga ko‘ra H≡U+PV oson o‘lchanadigan kattaliklardan tashkil topgan:

  • ideal gaz uchun U=f(T), T ni termometr yordamida oson o‘lchash mumkin.
  • Pa ham oddiy asboblar yordamida xuddi shunday oson o‘lchanadi.
  • V ham oson o‘lchanadi: buning uchun kolbada gaz hajmi o‘zgarganda erkin siljiy oladigan qopqoq bo‘lishi kifoya.


Ushbu misolda H tizimga berilgan yoki undan olingan, aks holda o‘lchash qiyin bo‘lgan issiqlik miqdorining sodda o‘lchovi vazifasini bajaradi Q.

H. Kamerlingh-Onnes «entalpiya» atamasini kiritgan
«Entalpiya» atamasining hozirgi ma’noda qo‘llanilgan ilk misoli

Tarixiy ma’lumot

Entalpiya tushunchasi kiritilgan va rivojlantirilgan J. V. Gibbs tomonidan 1875-yilda «Geterogen moddalar muvozanati haqida» nomli klassik asarida. Gibbs bu tushunchani ifodalash uchun «doimiy bosimdagi issiqlik funksiyasi» atamasidan foydalangan.

Hozirgi ma’nodagi «entalpiya» atamasining muallifi deb H. Kamerlingh-Onnesni hisoblashadi. Uning muallifligi haqida ilk bor 1909-yildagi ishda entalpiyaning saqlanishi bilan bog‘liq ravishda eslatilgan Joul–Tomson effektida, biroq Kamerling-Onnesning o‘z bosma nashrlarida bu so‘z uchramaydi. Harfiy belgi H haqida gap ketganda, 1920-yillargacha u umuman issiqlik miqdorini ifodalash uchun ishlatilgan. Fizik kattalikning H aynan entalpiya yoki «doimiy bosimdagi issiqlik saqlami» sifatidagi ta’rifi 1922-yilda Alfred U. Porter tomonidan rasman taklif etilgan.

Entalpiya termodinamik potensial sifatida

Ichki energiya entropiya va hajmga nisbatan termodinamik potensial bo‘lganligi sababli, entalpiya ta’rifini ... sifatida ko‘rib chiqish mumkin Lejandr almashtirishiyordamida, S, Vo‘zgaruvchilariga nisbatan aniqlangan potensialdan S, P.o‘zgaruvchilariga nisbatan aniqlangan potensialga o‘tish mumkin. Har qanday termodinamik potensial kabi, tabiiy mustaqil o‘zgaruvchilar S, Pva entalpiyaning shu o‘zgaruvchilar bo‘yicha hosilalari birgalikda tizimning istalgan termodinamik parametrini ifodalash imkonini beradi. Shu sababli termodinamik potensialni berishning eng umumiy usuli — holat tenglamasini belgilash.

Entalpiya differensiali ifodasidan yana ikkita holat tenglamasi olinadi; ular harorat va hajmni entalpiya hamda bosim orqali bevosita ifodalaydi:

T(S,P)=(∂H∂S)P,V(S,P)=(∂H∂P)S.

Agar entalpiya ma’lum bo‘lsa, boshqa termodinamik potensiallar — ichki energiya U, Gelmgolts erkin energiyasi F va Gibbs energiyasi G — Lejandr almashtirishi yordamida topilishi mumkin:

G=H−TS=H−S(∂H∂S)P,U=H−PV=H−P(∂H∂P)S,
F=H−TS−PV=H−S(∂H∂S)P−P(∂H∂P)S.

Entalpiyaning o‘zaro teng aralash hosilalaridan ... bilan bog‘liq ikkita termodinamik hosila kelib chiqadi Maksvellning uchinchi munosabati:

(∂T∂P)S=∂∂P(∂H∂S)P=∂∂S(∂H∂P)S=(∂V∂S)P.

Entalpiyaning ikkinchi tartibli hosilalari orqali yana ikkita termodinamik hosila ifodalanadi:

(∂2H∂S2)P=(∂T∂S)P,(∂2H∂P2)S=(∂V∂P)S.

Bu hosilalardan birinchisi doimiy bosimdagi issiqlik sig‘imini tavsiflaydi (∂T∂S)P=TCP, ikkinchisi esa adiabatik siqiluvchanlik. Yakobianlar usuli ... ga o‘xshash ayniyatlarni olish imkonini beradi Bridjmen munosabatlari, bunda istalgan termodinamik hosilani entalpiyaning keltirilgan hosilalari orqali ifodalash mumkin.

Entalpiyaning zarralar soniga bog‘liqligi

Bir xil zarralardan tashkil topgan ochiq tizimda zarralar soni N o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin. Bu holda differensiallar uchun ifodalar ichki energiyaning va entalpiyaning differensiallari quyidagicha umumlashtiriladi:

dU=TdS−PdV+μNdN,dH=TdS+VdP+μNdN,

bu yerda μN=(∂U∂N)S,V=(∂H∂N)S,P — kimyoviy potensial, u Gibbs energiyasiga teng G=H−TS va bitta zarrachaga to‘g‘ri keladi: μN=(H−TS)/N. Agar ko‘rib chiqilayotgan jarayonda zarralar hosil bo‘lmasa va yo‘qolmasa, ularning miqdorini masalan, jismning (o‘zgaruvchan) massasi m bilan tavsiflash va kimyoviy potensialni ham massa birligiga nisbatan olish mumkin. Bu holda modda massasining o‘zgarishi tufayli energiya va entalpiya differensiallariga qo‘shiladigan hissa μdm hadi bilan ifodalanadi; bunda o‘zgartirilgan kimyoviy potensial Gibbs energiyasining solishtirma (massa birligiga nisbatan olingan) qiymatiga teng: μ=H−TSm.

Nazorat hajmi sxemasi. Kichik vaqt oralig‘ida dt massa o‘zgarishi quyidagiga teng dm=(m˙in−m˙out)dt.

Ingliz tilidagi adabiyotlarda, ayniqsa texnik adabiyotlarda, ochiq tizim tushunchasi odatda «nazorat hajmi» (ingl. control volume) tushunchasi bilan bir xil ma’noda ishlatiladi. U xayoliy, qo‘zg‘almas nazorat sirti bilan chegaralangan bo‘lib, bu sirt moddaning o‘tishiga imkon beradi, biroq uning ichidagi hajmni o‘zgarmas holda saqlaydi. Shu bilan birga, yopiq tizim «nazorat massasi» (ingl. control mass) deb ataladi. Bu nom massa o‘zgarmasligini ta’kidlaydi (dm≡0), shu sababli yuqorida keltirilgan munosabat ichki energiya differensiali uchun o‘rinli bo‘ladi. Tizimning termodinamik holati esa faqat ikkita parametr, masalan, S va V bilan tavsiflanadi. Boshqa tomondan, nazorat hajmi o‘zgarmas bo‘lganda (dV≡0) uning ichidagi ichki energiya ham faqat ikkita parametr, masalan, entropiya S va o‘zgaruvchan massa m bilan tavsiflanadi. Bunda nazorat hajmining ichki energiyasi differensiali uchun amaliy jihatdan muhim ifodaga solishtirma entalpiya kiradi:

dU=TdS+μdm=TdS+H−TSmdm=mTd(Sm)+Hmdm.(Nazorat hajmining energiyasi)

Agar tizimda massalari bilan tavsiflanadigan bir nechta turli modda mavjud bo‘lsa mj va kimyoviy potensiallari μj, entalpiya differensiali uchun ifoda quyidagicha umumlashtiriladi:

dH=TdS+VdP+∑jμjdmj.

Solishtirma entalpiya

Solishtirma entalpiya
 h= Hm
O‘lcham L2T−2
O‘lchov birliklari
SI J/kg
SGS erg/g
Eslatma
Tizimdan tashqari birliklar: kal/g, kal/kg
Tuzilishi h,s-diagrammasi uchun suv/suv bug‘i. Diagrammaning o‘zi bu yerda.
Molyar (mol) entalpiya
 Hm= Hn=hMrMu
O‘lcham L2MT−2
O‘lchov birliklari
SI J/mol (Mu=10−3kg/mol)
SGS erg/mol (Mu=1 g/mol)
Eslatma
Tizimdan tashqari birlik: kal/mol
Entalpiya zichligi
 hρ= HV
O‘lcham L−1MT−2
O‘lchov birliklari
SI J/m3
SGS erg/sm3

Entalpiyaning ekstensiv kattaligi o‘rniga ko‘pincha h=Hmjism massasiga bo‘lingan entalpiya qiymati mqo‘llanadi; u solishtirma entalpiya. Ekstensiv kattaliklarni bosh harflar bilan belgilashni davom ettirib, ularga mos solishtirma kattaliklarni kichik harflar bilan belgilaymiz; bundan solishtirma hajm mustasno. Uning o‘rniga bu kattalikka teskari bo‘lgan zichlik ni kiritamiz:

s=Sm,
1ρ=Vm,
u=Um,
h=Hm=u+Pρ.

Solishtirma entalpiyaning to‘liq differensiali uchun munosabatni entalpiya differensiali ni m:

dh=Tds+1ρdP.(Solishtirma entalpiya differensiali)

Solishtirma entalpiyani grafik ko‘rinishda h,s-diagrammasi Mollier orqali tasvirlash mumkin. Diagrammada egri chiziqlar (izobarlar) bosimning turli qiymatlari uchun h(s, P). Katta amaliy qiziqish uyg‘otadigan diagramma — Mollier diagrammasi — suv/suv bug‘i uchun mo‘ljallangan bo‘lib, rasmda sxematik tarzda ko‘rsatilgan: ko‘k chiziqlar — izobarlar, yashil chiziqlar esa izotermalar. Qizil egri chiziqdan pastdagi soha ikki fazali bug‘ va suv muhitiga mos keladi. Bu sohada qizil chiziqlar kattalikning turli qiymatlariga mos keladi x — suv bug‘ining massa ulushi — va kritik nuqtada K da kesishadi; izobarlar esa izotermalar bilan ustma-ust tushib, to‘g‘ri chiziqlarga aylanadi.

Shuningdek, molyar (mol) entalpiya Hm=Hn, ham kiritiladi; u massaga emas, balki modda miqdoriga — jismdagi moddaning mol bilan ifodalangan miqdoriga — nisbatan olinadi n,; bu kimyoviy masalalarda qo‘llash uchun qulay. Molyar kattaliklar pastki indeks bilan belgilanadi m. Solishtirma entalpiya orqali berilgan muqobil ta’rif: Hm=hMrMu, bu yerda Mr — nisbiy molekulyar massa, Mu=10−3{{{1}}} esa nisbiy molekulyar massani molyar.

Ichki energiya va entalpiya zichliklari (hajm birligiga nisbatan) ushbu kattaliklarning hajmga nisbatlari sifatida kiritiladi. Bu kattaliklar uchun alohida belgilashlar kiritilmaydi; ularni solishtirma kattaliklar va massa zichligi orqali ifodalash mumkin:

UV=mVu=ρu,
HV=mVh=ρh.

Nazorat hajmi energiyasi differensiali uchun tenglamani nazorat hajmi energiyasi nazorat hajmining kattaligiga bo‘lish quyidagi munosabatni beradi::

d(ρu)=ρTds+hdρ( — energiya zichligining differensiali.)

Ideal gazning energiya va entalpiya zichligi

Doimiy issiqlik sig‘imiga ega ideal gaz uchun ichki energiya va entalpiya zichligi bosim orqali sodda tarzda ifodalanadi:

UV=1γ−1P,
HV=γγ−1P,
bu yerda γ — adiabatik ko‘rsatkich, u quyidagiga teng: γ=5/3 bir atomli gaz uchun, γ=4/3 esa fotonli gaz (nurlanishi mutlaq qora jism).

Murakkab termodinamik tizimlarning entalpiyasi

Murakkab turdagi termodinamik tizimlar, ularda termodinamik ish tashqi bosim kuchlari bajargan ish bilan cheklanmaydi −PdV, termodinamikaning birinchi qonuni keltirib chiqarilmaydi. Shu sababli ichki energiya differensiali ifodasi termodinamik ish hissasini quyidagi ko‘rinishda o‘z ichiga oladi:

dU=TdS+∑iXidxi=TdS−PdV+∑i≠1Xidxi.

bu yerda Xi — i-chi umumlashgan kuch va xi — unga qo‘shma bo‘lgan i-chi umumlashgan koordinata, ikkinchi tenglikda o‘zgaruvchilarning umumiy ro‘yxatidan umumlashgan kuch ajratib ko‘rsatilgan X1=−P hamda umumlashgan koordinata x1=V. Bu holat uchun umumlashgan entalpiya H∗=U+PV−∑i≠1Xixi ta’rifi quyidagini beradi:

dH∗=TdS+VdP−∑i≠1xidXi.

Umumlashgan entalpiya izobarik jarayonda issiqlik ekvivalenti ma’nosini saqlab qoladi, agar nafaqat bosim, balki boshqa barcha umumlashgan kuchlar ham o‘zgarmas saqlansa:dXi≡0.

Hosil bo‘lish entalpiyasi

Kimyoga oid qo‘llanmalarda, odatda ochiq tizimlarning umumiy holati uchun, entalpiyaning to‘liq differensiali quyidagicha bo‘ladi:

dH=dU+d(PV)=dU+VdP+PdV.(∗∗∗)

Ifodani dU ichki energiya uchun Gibbsning fundamental tenglamasining differensial ko‘rinishidan olamiz ochiq termodinamik tizim:

dU=TdS+∑jμjdmj,

bu yerda mj — massa j-chi mustaqil komponent, μj — kimyoviy potensial — ushbu komponentning kimyoviy potensiali. Gibbs tenglamasini quyidagi ko‘rinishda yozamiz:

dU=TdS−PdV+∑jμjdmj.

Bu ifodani (***) munosabatga qo‘yib, entalpiya uchun Gibbsning fundamental tenglamasining differensial ko‘rinishini:

dH=TdS+VdP+∑jμjdmj.

Barcha kimyoviy reaksiyalar issiqlik ajralishi (ekzotermik reaksiyalar) yoki yutilishi (endotermik reaksiyalar) bilan kechadi. Entalpiyaning qo‘llanish sohalaridan biri shunga asoslanadiki, real yoki laboratoriya sharoitidagi ko‘plab kimyoviy jarayonlar aynan doimiy (atmosfera) bosimida amalga oshadi. Shu sababli reaksiyaning issiqlik effekti kimyoviy reaksiya davomida entalpiyaning ΔH o‘zgarishi bilan ifodalanadi; bunda dastlabki moddalar yo‘qolib, reaksiya mahsulotlari hosil bo‘ladi. Ekzotermik reaksiyalarda tizim issiqlik yo‘qotadi va ΔH manfiy bo‘ladi. Endotermik reaksiyalarda esa tizim issiqlik yutadi va ΔH musbat bo‘ladi. Xususan, hosil bo‘lish entalpiyasi — murakkab modda oddiy moddalardan hosil bo‘lganda yutiladigan (agar hosil bo‘lish entalpiyasi musbat bo‘lsa) yoki ajralib chiqadigan (agar hosil bo‘lish entalpiyasi manfiy bo‘lsa) issiqlik miqdoridir.

Moddalarning hosil bo‘lish entalpiyasi qiymatlari va boshqa termodinamik xususiyatlari ma’lumotnomalarda keltiriladi.

Entalpiyaning haroratga bog‘liqligi

Ko‘plab amaliy masalalarda (ammo termodinamik potensial sifatida emas!) tizim entalpiyasini funksiya ko‘rinishida ifodalash qulay H=H(P,T) bosimga P va haroratga T. Entalpiya differensialining ushbu o‘zgaruvchilardagi ifodasini olish uchun T,P,entropiya differensiali dT,dP,:

dS=(∂S∂T)PdT+(∂S∂P)TdP.

Entropiyaning harorat bo‘yicha hosilasi o‘lchanadigan issiqlik sig‘imi orqali, doimiy bosimda, ifodalanadi CP≡(∂H∂T)P=T(∂S∂T)P. Entropiyaning bosim bo‘yicha hosilasi quyidagi munosabat yordamida ifodalanadi: Maksvellning to‘rtinchi munosabati (G2) (∂S∂P)T=−(∂V∂T)P, bundan dS=CPTdT−(∂V∂T)PdP va quyidagisi kelib chiqadi:

dH=CPdT+[V−T(∂V∂T)P]dP.

Aynan ideal gaz uchun Gey-Lyussak qonuniga ko‘ra(∂V∂T)P=const=VT, shuning uchun kvadrat qavs ichidagi ifoda nolga teng bo‘ladi va ideal gaz entalpiyasi faqat haroratga bog‘liq. Bundan tashqari, ideal gazning issiqlik sig‘imi doimiy bo‘lsa, uning entalpiyasi haroratga chiziqli bog‘liq bo‘ladi:

H=CPT+Nε0,h=cPT+ε0M,(Ideal gaz entalpiyasi)

bu yerda ε0 — nol haroratdagi molekulaning ichki energiyasi, M — molekula massasi. Solishtirma entalpiya solishtirma issiqlik sig‘imi cP, orqali ifodalangan va massa birligiga nisbatan olingan.

Real tizimlarda izobarik jarayon davomida harorat o‘zgarganda entalpiyaning o‘zgarishini hisoblash uchun doimiy bosimdagi issiqlik sig‘imi ma’lum bo‘lsa, bu juda qulay CP(T) (masalan, empirik koeffitsiyentlarga ega qator CP(T)=∑i=0naiTi darajalari bo‘yicha T ko‘rinishida):

H(T2,P)−H(T1,P)=∫T1T2CP(T)dT=∑i=0naii+1(T2i+1−T1i+1).

Kimyoviy reaksiya mahsulotlari va dastlabki moddalarning entalpiyalari orasidagi farq kimyoviy reaksiyaning issiqlik effektini belgilagani sababli, reaksiya mahsulotlari va dastlabki moddalarning issiqlik sig‘imlari farqi reaksiya issiqlik effektining haroratga bog‘liqligini belgilaydi (Kirxgofning termokimyoviy qonuni).

Joul–Tomson effektida entalpiyaning saqlanishi

2-rasm — Joul–Tomson effektida entalpiyaning saqlanishi. Ushbu jarayonda gaz energiyasining o‘zgarishi quyidagi ishga teng: U2−U1=P1V1−P2V2 . Entalpiya ta’rifidan (H=U+PV ) quyidagisi kelib chiqadi: H1=H2

Entalpiyaning saqlanishi Joul–Tomson jarayonida effektni miqdoriy tavsiflash uchun qo‘llanadi. Jarayon sxemasi 2-rasmda ko‘rsatilgan. Chap porshen bosimi P1>P2 bo‘lgan gazni V1 hajmdan siqib chiqarib, uning ustida P1V1 ish bajaradi. Gaz drossel orqali o‘tib, V2 hajmga kengaygach, P2V2 o‘ng porshen ustida ish bajaradi. Jami ish P1V1−P2V2 gaz ustida bajarilgan bo‘lib, uning ichki energiyasi o‘zgarishiga teng U2−U1=P1V1−P2V2, shuning uchun entalpiya H=U+PV  saqlanadi: H1=H2

Entalpiya differensiali tenglamasidan Joul–Tomson koeffitsiyenti μJT olinadi. U ushbu jarayondagi harorat va bosimning kichik o‘zgarishlarini o‘zaro bog‘laydi. Saqlanadigan entalpiya differensialini quyidagi o‘zgaruvchilarda nolga tenglashtirish T,Pquyidagini beradi: CPdT+[V−T(∂V∂T)P]dP=0 va

μJT=dTdP=T(∂V∂T)P−VCP,

entalpiya differensiali uchun ifoda esa entalpiya differensiali quyidagi o‘zgaruvchilarda S,Pbosim va entropiya o‘zgarishlari orasidagi bog‘lanishni beradi:

dSdP=−VT<0.

Joul–Tomson jarayonida bosim doimo kamayadi, demak, entropiya ortadi.

To‘liq energiya va to‘liq entalpiya

To‘liq entalpiya (solishtirma)
(tormozlanish entalpiyasi)
h¯=h+12v→2
O‘lcham L2T−2
O‘lchov birliklari
SI J/kg
SGS erg/g
Eslatma
Tanlangan sanoq sistemasiga bog‘liq

Harakatlanayotgan jismlar uchun ichki energiyadan tashqari, uning tarkibiga kinetik energiya issiqlik harakatining jismni tashkil etuvchi zarralariga tegishli bo‘lib, bu energiya koordinatalar sistemasida o‘lchanadi. Bu sistemada jism yaxlit holda tinch holatda), shuningdek, jism harakatlanayotgan sanoq sistemasidagi uning to‘liq energiyasi ham kiritiladi; bunda jism tezlikda v→. Odatda jismning to‘liq energiyasi uning ichki va kinetik energiyalari yig‘indisidan iborat E=U+12mv→2.Umumiyroq va qat’iyroq yondashuv to‘liq energiyaning o‘zini emas, balki uning differensialini :

dE=TdS−PdV+v→⋅dg→,(To‘liq energiya differensiali)

bu yerda g→ - impuls jism impulsi, vektorlar orasidagi nuqta esa ularning skalyar ko‘paytmasini anglatadi. To‘liq entalpiya H¯=E+PV ham kinetik energiyani o‘z ichiga oladi. Uzluksiz muhitlar fizikasi uchun muhim bo‘lgan solishtirma to‘liq energiya e=E/m va solishtirma to‘liq entalpiya H¯=H¯/m (odatda shunchaki «to‘liq entalpiya» yoki, ayniqsa texnik fanlarda, «tormozlanish entalpiyasi» deb ataladi) quyidagi formulalar bilan beriladi:

e=u+12v→2,h¯=h+12v→2=u+Pρ+12v→2

To‘liq energiya uchun energiya zichligi differensialini umumlashtirish quyidagi ko‘rinishga ega::

d(ρe)=ρTds+h¯dρ+ρv→⋅dv→.(To‘liq energiya zichligining differensiali)

Relativistik entalpiya

To‘liq entalpiya
(invariant relativistik)
H¯0=E0+P0V0
O‘lcham L2MT−2
O‘lchov birliklari
SI J
SGS erg
Eslatma
Lorens invariant
To‘liq entalpiya
(relativistik)
H¯=H¯01−v→2/c2
O‘lcham L2MT−2
O‘lchov birliklari
SI J
SGS erg
Eslatma
Impuls bilan birgalikda 4-vektor hosil qiladi g→=v→H¯/c2

Agar jismning tezligi v→ miqdor jihatidan yorug‘lik tezligi c bilan taqqoslanadigan bo‘lsa, termodinamika maxsus nisbiylik nazariyasini hisobga olgan holda quriladi. Bunda invariant entalpiya H¯0=E0+P0V0 qo‘llanadi; u jism bilan birga harakatlanayotgan sanoq sistemasida aniqlangan to‘liq entalpiyadir. Ushbu sanoq sistemasidagi barcha kattaliklar «0» pastki indeksi bilan belgilanadi.

Relativistik to‘liq energiya E0, jismdagi barcha zarralarning tinchlik energiyasini o‘z ichiga oladi va ularning energiyasining relativistik bog‘liqligini hisobga oladi ℰimpulsgap→ nisbatan, xususan: 1) energiya va impuls 4-vektorni hosil qiladi; 2) ℰ2−c2p→2kattalik Lorens invariantidir; 3) c2p→/ℰkattaliklar zarra tezliklaridir. Qo‘zg‘almas sanoq sistemasida harakatlanayotgan jismning entalpiyasi va impulsi

H¯=H¯01−v→2/c2,g→=v→H¯0/c21−v→2/c2=v→H¯/c2

birgalikda 4-vektorni hosil qiladi. Jism bilan birga harakatlanayotgan sanoq sistemasidagi invariant entalpiya esa ushbu 4-vektorning invariant funksiyasi bilan aniqlanadi:

H¯0=H¯2−c2g→2.

Aynan relativistik jismning to‘liq entalpiyasi (energiyasi emas) relativistik zarra energiyasining analogi hisoblanadi. Bosim P=P0 Lorens invariantidir, hajmning o‘zgarishi esa  :

V1−v→2/c2=V0

natijasi hisoblanadi Lorens qisqarishining. Relativistik termodinamika tenglamasi quyidagi ifoda bilan beriladi:

dH¯0=T0dS0+V1−v→2/c2dP0

Agar funksiya H¯0(S0,P0) ma’lum bo‘lsa, bu tenglama harakatlanayotgan tizimlar termodinamikasiga oid istalgan masalani yechish imkonini beradi. Xususan, To‘liq energiya differensiali E=H¯−PV ifodasidan kichik issiqlik miqdori uchun ifodani olish mumkin: Q=1−v→2c2T0dS0.

Gidrodinamikada entalpiya

Entalpiya gidrodinamikada, suyuqliklar va gazlar harakatini o‘rganuvchi fan (gidrodinamikada gazlar ham suyuqliklar deb ataladi). Oqimlari ideal suyuqlikning (ya’ni qovushoqlik va issiqlik o‘tkazuvchanlik) quyidagi tenglamalar xususiy hosilalarda:

∂ρ∂t+div(ρv→)=0,(Uzluksizlik tenglamasi)
∂v→∂t+(v→⋅∇)v→=−1ρ∇P−∇φ,(Eyler tenglamasi)

bu yerda ρ(x,y,z,t) — zichlik; v→(x,y,z,t) — tezlik; P(x,y,z,t) — bosim; t — vaqt; ∇=(∂∂x,∂∂y,∂∂z) — koordinatalar bo‘yicha xususiy differensiallash uchun mo‘ljallangan vektor operatori x,y,z; qavs ichidagi vektorlar orasidagi nuqta ularning skalyar ko‘paytmasini anglatadi, −∇φ esa gravitatsion tezlanish bo‘lib, u gravitatsion potensial φ(x,y,z).Solishtirma entalpiya differensiali tenglamasi quyidagini beradi: ∇h=1ρ∇P+T∇s,Bu esa Eyler tenglamasini entalpiya orqali ifodalash imkonini beradi:

∂v→∂t+(v→⋅∇)v→=T∇s−∇(h+φ).(Entalpiya orqali ifodalangan Eyler tenglamasi)

Bunday ifodalash muhim afzalliklarga ega, chunki entropiyaning saqlanish tenglamasi bilan tavsiflanadigan ideal suyuqlik oqimining «adiabatikligi» tufayli:

∂s∂t+(v→⋅∇)s=0,

Eyler tenglamasidagi entropiya gradienti bilan bog‘liq had ko‘p hollarda hisoblanayotgan effektlarga hissa qo‘shmaydi.

Energiya oqimi

Quyidagi ifoda to‘liq energiya zichligi differensiali oxirgi kattalikning o‘zgarish tezligini topish imkonini beradi:

∂∂t(ρe)=ρT∂s∂t+h¯∂ρ∂t+ρv→⋅∂v→∂t.

Bernulli integrali

Bu yerda keltirilgan entalpiya uchun termodinamik munosabatlardan Bernulli integralini va uning eng umumiy shaklini sodda tarzda keltirib chiqarish mumkin. Qonunga ko‘ra, oqim chizig‘i bo‘ylab statsionar oqimda ideal suyuqlik uchun quyidagi kattalik saqlanadi:

h¯+φ=const,

bu yerda φ — gravitatsion potensial (bir jinsli og‘irlik kuchi maydonida gz ga teng, g — erkin tushish tezlanishi, z — vertikal koordinata).

Sharhlar

  1. ↑ В России определение энтальпии H как суммы U+PV закреплено действующими стандартами.
  2. ↑ Это соотношение носит название дифференциальной формы фундаментального уравнения Гиббса для энтальпии закрытой термодеформационной системы.
  3. ↑ Энтальпию, заданную в виде функции её естественных независимых переменных, называют интегральной формой фундаментального уравнения Гиббса для энтальпии закрытой термодеформационной системы.
  4. ↑ В термодинамике при написании частных производных внизу справа указывают переменные, который при вычислении производной считают постоянным. Причина в том, что в термодинамике для одной и той же функции используют различные наборы независимых переменных, которые, во избежание неопределённости, приходится перечислять.
  5. ↑ Число частиц в закрытой системе тоже может быть переменным, например числе фотонов равновесного излучения в полости с абсолютно чёрными стенками.
  6. ↑ Использование масс независимых компонентов, а не масс составляющих систему веществ, позволяет учитывать химические превращения в системе без явного рассмотрения протекающих в ней химических реакций (см. статью Химическая термодинамика).
  7. ↑ Энергия ε0 включает в себя энергию химической связи и вносит значительный вклад в энтальпию образования газообразных сложных веществ

Adabiyotlar