Frenel difraksiyasi nima

Dumaloq teshikdagi difraksiya tajribasi sxemasi

Frenel difraksiyasi — difraksiya manzarasi, to‘siqdan uncha uzoq bo‘lmagan masofada kuzatiladi; bunda asosiy hissa interferensiya manzarasiga ekran chegaralaridan qo‘shiladi.

Frenel difraksiyasi:


Fraungofer difraksiyasi:

Rasmda sxematik tarzda (chap tomonda) shaffof bo‘lmagan ekran va dumaloq teshik (apertura), uning chap tomonida esa yorug‘lik manbai. Tasvir boshqa ekranda — o‘ng tomonda qayd etiladi. Difraksiya tufayli teshikdan o‘tgan yorug‘lik yoyiladi, shu sababli geometrik optika qonunlariga ko‘ra, qorong‘i bo‘lgan soha qisman yoritilgan. Yorug‘lik to‘g‘ri chiziq bo‘ylab tarqalganda yoritilgan bo‘lishi kerak bo‘lgan sohada esa konsentrik halqalar ko‘rinishida yorug‘lik intensivligining tebranishlari kuzatiladi.

Difraksiya manzarasi Frenel difraksiyasiga xos bo‘lib, ekranlar orasidagi masofaga va yorug‘lik manbalarining joylashuviga bog‘liq. Uni hisoblashda apertura chegarasidagi har bir nuqta sferik to‘lqinni Gyuygens prinsipiga ko‘ra nurlantiradi. Kuzatish nuqtalarida, ikkinchi ekranda, to‘lqinlarning bir-birini kuchaytirishi yoki so‘ndirishi yo‘l farqiga bog‘liq.

Frenel integrali

Skalyar difraksiya nazariyasida elektr maydonining taqsimoti difraksiyaga uchragan yorug‘likning nuqtadagi (x,y,z) Reley–Zommerfeld ifodasi bilan aniqlanadi:

bunda , — mavhum birlik, — bu z va r yo‘nalishlari orasidagi burchakning kosinusi. Bu integralni analitik ko‘rinishda faqat teshiklarning eng sodda geometrik shakllari uchun ifodalash mumkin, shu sababli u odatda sonli usullar bilan hisoblanadi.

Frenel yaqinlashuvi

Integralni hisoblashdagi asosiy qiyinchilik r uchun ifodani topishdir. Avvalo, o‘zgaruvchilarni almashtirish orqali hisoblashni soddalashtiramiz:

Bu ifodani r o‘rniga qo‘yib, quyidagini olamiz:

Teylor qatoriga yoyish usulidan foydalanamiz

va r ni quyidagi ko‘rinishda ifodalaymiz:

Agar yoyilmaning barcha hadlarini hisobga olsak, bu aniq ifoda bo‘ladi. Bu ifodani integral ostidagi eksponensial funksiyaning argumentiga qo‘yamiz; Frenel yaqinlashuvida yoyilmaning kichik deb qaraladigan uchinchi hadini e’tiborga olmaslik muhim rol o‘ynaydi. Bunga yo‘l qo‘yish uchun u daraja ko‘rsatkichiga juda kam ta’sir qilishi kerak. Boshqacha aytganda, bu had eksponenta ko‘rsatkichining davridan ancha kichik bo‘lishi kerak, ya’ni :

To‘lqin uzunligi orqali k ni ifodalab,

quyidagi munosabatni olamiz:

Ikkala tomonni ga ko‘paytirib, quyidagini olamiz:

yoki, avval olingan ifodani qo‘yish natijasida hosil bo‘ladigan ρ2,

Agar bu shart quyidagi barcha qiymatlar uchun bajarilsa: x, x', y va y', u holda Teylor yoyilmasining uchinchi hadini e’tiborga olmaslik mumkin. Bundan tashqari, uchinchi had kichik bo‘lsa, undan keyingi yuqori tartibli barcha hadlar ham kichik bo‘ladi va ularni ham e’tiborga olmaslik mumkin. Shunda yoyilmaning dastlabki ikki hadidan foydalanib, ifodani quyidagicha yaqinlashtirish mumkin:

Bu ifoda Frenel yaqinlashuvi deb ataladi, avval olingan tengsizlik esa ushbu yaqinlashuvning qo‘llanish shartidir.

Frenel difraksiyasi

Qo‘llanish sharti unchalik qat’iy emas va, agar apertura yo‘l uzunligiga nisbatan ancha kichik bo‘lsa, barcha xarakterli o‘lchamlarni o‘zaro taqqoslanadigan kattaliklar deb olishga imkon beradi. Bundan tashqari, manbaga yaqin kichik sohani ko‘rib chiqayotganimiz sababli, x va y kattaliklari z dan ancha kichik deb faraz qilaylik: , bu esa , shuningdek, maxrajdagi r ni quyidagi ifoda bilan yaqinlashtirish mumkin:.

Fraungofer difraksiyasidan farqli o‘laroq, Frenel difraksiyasida to‘lqin frontining egriligini ham hisobga olish kerak, shunda interferensiyalashayotgan to‘lqinlarning nisbiy fazalari to‘g‘ri hisobga olinadi.

Frenel difraksiyasi uchun elektr maydoni (x,y,z) nuqtada quyidagicha ifodalanadi:

Bu — Frenel difraksiyasi integrali. U shuni anglatadiki, agar Frenel yaqinlashuvi o‘rinli bo‘lsa, tarqalayotgan maydon aperturadan boshlanadigan va z yo‘nalishi bo‘ylab tarqaladigan to‘lqindan iborat. Integral sferik to‘lqinning amplitudasi va fazasini modulyatsiyalaydi. Bu ifodaning analitik yechimi faqat kamdan-kam hollarda mumkin. Difraksiya manbaidan ancha uzoq masofalar uchun amal qiladigan keyingi soddalashtirish haqida ma’lumot olish uchun Fraungofer difraksiyasi.

Adabiyotlar

Havolalar