Radiolokatsiya — fan va texnika sohasi bo‘lib, lokatsiya (obyektlarni aniqlash va koordinatalarini o‘lchash) usullari va vositalarini birlashtiradi, shuningdek, turli obyektlarning xususiyatlarini radioto‘lqinlar yordamida aniqlaydi.
Yaqin va qisman ustma-ust tushadigan atama — radionavigatsiya, biroq radionavigatsiyada koordinatalari o‘lchanayotgan obyekt faolroq rol o‘ynaydi; ko‘pincha bunda o‘z koordinatalarini aniqlash nazarda tutiladi. Radiolokatsiyaning asosiy texnik vositasi — radiolokatsiya stansiyasi (RLS, inglizcha radar). Aktiv, yarim aktiv, passiv javobli aktiv va passiv radiolokatsiya turlari farqlanadi. Radiolokatorlar ishlatiladigan radioto‘lqinlar diapazoni, zondlovchi signal turi, qo‘llaniladigan kanallar soni, o‘lchanadigan koordinatalarning soni va turi hamda RLS o‘rnatilgan joyiga ko‘ra farqlanadi.
Tasnifi
Radiolokatsiyaning ikki turi ajratiladi:
- Passiv radiolokatsiya obyektning o‘z nurlanishini qabul qilishga asoslanadi;
- Aktiv radiolokatsiyada radar o‘z zondlovchi signalini nurlantiradi va uning nishondan qaytgan aksini qabul qiladi. Qabul qilingan signal parametrlariga qarab nishonning xususiyatlari aniqlanadi.
Aktiv radiolokatsiyaning ikki turi mavjud:

- Aktiv javobli tizimda obyektda radiouzatkich (javob qaytargich) bo‘lishi nazarda tutiladi; u radioto‘lqinlarni qabul qilingan signalga javoban nurlantiradi. Aktiv javob obyektlarni tanib olish uchun («o‘ziniki — begona»), masofadan boshqarish, shuningdek, ulardan qo‘shimcha ma’lumot (masalan, yoqilg‘i miqdori, obyekt turi va h.k.) olish uchun qo‘llanadi;
- Passiv javobli tizimda so‘rov signali obyektdan qaytadi va qabul qilish punktida javob signali sifatida qabul qilinadi.
Atrofdagi makonni kuzatish uchun RLS antennasi yordamida yo‘naltirilgan nurni harakatlantirib, quyidagi kuzatish usullarini qo‘llaydi:
- aylana bo‘ylab;
- sektor bo‘ylab;
- vintsimon chiziq bo‘ylab kuzatish;
- konussimon;
- spiral bo‘ylab;
- «V» shaklida kuzatish;
- chiziqli (AWACS samolyotlari turidagi An-71 va A-50 (Rossiya) yoki Amerika samolyotlarida AWACS).
RLS nurlanish turiga ko‘ra quyidagilarga bo‘linadi:
- uzluksiz nurlanishli RLS;
- Impulsli RLS
Radiotermolokatsiya obyektlarning o‘z nurlanishidan foydalanadi; bu nurlanish elektronlarning issiqlik harakati tufayli yuzaga keladi.
Ishlash prinsipi
Radiolokatsiya quyidagi fizik hodisalarga asoslanadi:
- Radioto‘lqinlar tarqalish yo‘lida uchraydigan elektr jihatdan bir jinsli bo‘lmagan muhitlarda (elektr xususiyatlari tarqalish muhiti xususiyatlaridan farq qiladigan obyektlarda) sochiladi. Bunda qaytgan to‘lqin ham, nishonning o‘z nurlanishi ham nishonni aniqlash imkonini beradi.
- Nurlanish manbaidan katta masofalarda radioto‘lqinlar to‘g‘ri chiziq bo‘ylab va o‘zgarmas tezlikda tarqaladi, deb hisoblash mumkin. Shu tufayli nishongacha bo‘lgan masofa va uning burchak koordinatalarini o‘lchash mumkin (faqat birinchi yaqinlashishda to‘g‘ri bo‘lgan bu qoidalardan chetlanishlarni o‘rganadigan radiotexnikaning maxsus sohasi — radioto‘lqinlarning tarqalishi. Radiolokatsiyada bunday chetlanishlar o‘lchash xatolariga olib keladi).
- Qabul qilingan signal chastotasi qabul qilish va nurlantirish nuqtalari o‘zaro harakatlanganda nurlantirilgan tebranishlar chastotasidan farq qiladi (Doppler effekti), bu esa nishonning radial tezligini RLSga nisbatan o‘lchash imkonini beradi.
- Passiv radiolokatsiyada kuzatilayotgan obyektlarning elektromagnit to‘lqinlar nurlanishidan foydalaniladi. Bu barcha obyektlarga xos issiqlik nurlanishi, obyektning texnik vositalari hosil qiladigan faol nurlanish yoki elektr qurilmalari ishlayotgan har qanday obyekt yuzaga keltiradigan qo‘shimcha nurlanish bo‘lishi mumkin.
Radiolokatsiyaning asosiy usullari
Uzluksiz nurlanishli RLS
Bunday RLSlar asosan harakatlanayotgan obyektning radial tezligini aniqlash uchun ishlatiladi (bunda Doppler effekti qo‘llanadi). Bu turdagi RLSlarning afzalligi — arzonligi va foydalanish qulayligi. Biroq ularda obyektgacha bo‘lgan masofani o‘lchash ancha qiyin. Masofani o‘lchashda eng keng tarqalgan usul — fazaviy usul.
Misol: avtomobil tezligini aniqlash uchun mo‘ljallangan eng oddiy radar.
Radiolokatsiyaning impulsli usuli
Radiolokatsiyaning impulsli usulida uzatkichlar qisqa impulslar ko‘rinishidagi tebranishlarni hosil qiladi, ulardan keyin nisbatan uzoq tanaffuslar keladi. Tanaffus davomiyligi RLSning ta’sir masofasidan kelib chiqib tanlanadi Dmax.
Usulning mohiyati quyidagicha:
RLSning uzatish qurilmasi energiyani uzluksiz ravishda emas, balki qisqa muddatli va qat’iy davriy takrorlanadigan impulslar shaklida nurlantiradi. Bu impulslar orasidagi tanaffuslarda ayni RLSning qabul qilish qurilmasi qaytgan impulslarni qabul qiladi. Shunday qilib, RLSning impulsli ishlashi uzatkich nurlantiradigan kuchli zondlovchi impulsni ancha kuchsiz aks-signalidan vaqt bo‘yicha ajratish imkonini beradi. Nishongacha bo‘lgan masofani o‘lchash impuls nurlantirilgan payt bilan qabul qilingan payt orasidagi vaqt oralig‘ini, ya’ni impulsning nishongacha borib, qaytish vaqtini o‘lchashdan iborat.
RLSning ta’sir masofasi
RLSning maksimal ta’sir masofasi stansiyaning antenna tizimi parametrlari va xususiyatlari, nurlantirilayotgan signal quvvati hamda qabul qilgich sezgirligiga bog‘liq. Atmosferadagi quvvat yo‘qotishlari, xalaqitlar va shovqinlarni hisobga olmagan umumiy holatda tizimning ta’sir masofasini quyidagicha aniqlash mumkin:
- ,
bu yerda:
- — generator quvvati;
- — antennaning yo‘naltirilganlik koeffitsiyenti;
- — antennaning samarali yuzasi;
- — nishonning samarali sochilish yuzasi;
- — qabul qilgichning minimal sezgirligi.
Shovqin va xalaqitlar mavjud bo‘lsa, RLSning ta’sir masofasi kamayadi.
Xalaqitlarning ta’siri
Bir chastota diapazonida bir nechta RLSning ishlashi
Bir vaqtning o‘zida ko‘plab RLSlar ishlatiladigan, yuklama yuqori bo‘lgan hududlarda (masalan, dengiz portlarida) chastota diapazonlarining ustma-ust tushishi ehtimoli bor. Natijada bir RLS boshqa RLS signalini qabul qiladi. Ekranda geometrik jihatdan juda tartibli ko‘rinishi bilan ajralib turadigan qo‘shimcha nuqtalar paydo bo‘ladi. Ishchi chastotani o‘zgartirish orqali bu hodisani bartaraf etish mumkin.
Soxta tasvir
Radio signal katta obyektga urilib qaytgach, kichikroq obyektlar tomon tarqalishi, ulardan yana qaytib, RLSga yetib kelishi mumkin. Natijada signal bosib o‘tgan yo‘l uzayadi va ekranda aslida boshqa joyda joylashgan obyektning soxta tasviri paydo bo‘ladi. Ko‘priklar, gidrotexnika inshootlari va yirik kemalar kabi katta qaytaruvchi obyektlar yaqinida bo‘lganda bunday hodisani hisobga olish kerak.
Ko‘p martalik aks etish
RLS katta kemaga o‘rnatilganda signalning ko‘p martalik qaytishi kuzatilishi mumkin. RLS signali yaqin obyektga urilib qaytadi: uning bir qismi yana RLSga yetib keladi, boshqa qismi esa kema korpusidan qaytadi. Bunday qaytishlar ko‘p marta sodir bo‘lishi mumkin, amplituda har bir qaytishda kamayib boradi va signal qabul qilgichning sezgirlik chegarasiga yetilguncha qabul qilinadi. Radar ekranida har safar kichrayib boradigan bir nechta obyekt ko‘rinadi. Ular orasidagi masofa RLSdan obyektgacha bo‘lgan masofaga mutanosib.
Shovqinlarning ta’siri
Tashqi radio shovqin radiolokatsiyaga ta’sir qiladi.
Atmosferaning ta’siri
Atmosferadagi yo‘qotishlar ayniqsa santimetr va millimetr diapazonlarida katta bo‘lib, yomg‘ir, qor va tuman tufayli yuzaga keladi. Millimetr diapazonida bunga kislorod va suv bug‘lari ham sabab bo‘ladi. Atmosferaning mavjudligi radioto‘lqinlar tarqalish trayektoriyasining egilishiga olib keladi (refraksiya hodisasi). Refraksiya xususiyati balandlik o‘zgarganda atmosferaning sindirish ko‘rsatkichi qanday o‘zgarishiga bog‘liq. Shu sababli radioto‘lqinlarning tarqalish trayektoriyasi Yer yuzasi tomon egiladi.
Tarix
Radioto‘lqinlarning qattiq jismlardan qaytish hodisasini birinchi bo‘lib nemis fizigi Genrix Gers 1886-yilda. Bu hodisadan amalda foydalanishga radioto‘lqinlarning sochilishi to‘sqinlik qilgan: lokatsiya obyektiga ularning milliarddan bir qismidan ham kami yetib borgan. Faqat 1930-yillarda, aviatsiya rivojlanishi munosabati bilan dunyoning yetakchi mamlakatlari radiolokatsiyani havo hujumidan mudofaa maqsadlarida qo‘llash imkoniyatlarini o‘rgana boshladi. Radiolokatsiya g‘oyasi Ikkinchi jahon urushidan ancha oldin ma’lum bo‘lgan va uni birinchi bo‘lib kim ilgari surganini aytish qiyin. Nemis tarixchilarining ma’lumotlariga ko‘ra, birinchi bo‘lib (1902-yilda) Reyn daryosi bo‘ylab qatnagan kemalarda hozir «radiolokatsiya stansiyasi» deb ataladigan qurilmaning (ixtirochi uni «telemobiloskop» deb atagan) amalda ishlaydigan namunasini yaratib, muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazgan kishi Kyolnda yashab, ishlagan nemis muhandisi Kristian Hyulsmeyer (familiyasi «Hyulsmayer» shaklida ham yoziladi va talaffuz qilinadi). 1904-yilda u patent oldi. Patent «Elektr to‘lqinlari yordamida uzoqdagi obyektlar haqida signal berish usuli» deb nomlangan. Biroq turli mamlakatlarda radiolokatsiya ixtirochisi sifatida turli kishilar e’zozlanadi. Umuman olganda, uning g‘oyasi (hodisa aniqlangan paytdan boshlab) uzoq vaqt amaliyotga tatbiq etilmadi. Radiolokatsiya ilk bor 1932-yilda SSSRda «Rapid» qurilmasida amaliy qo‘llanildi. Dunyoda qurollanishga qabul qilingan va seriyali ishlab chiqarilgan ilk RLSlar 1939-yildan boshlab SSSRda paydo bo‘ldi.
Buyuk Britaniya
Ikkinchi jahon urushi davridagi Buyuk Britaniya radarlari: inglizcha AI Mk. IV radari, inglizcha H2S, inglizcha «Monica».
Bosh vazir Cherchillning fan bo‘yicha maslahatchisi, professor F. A. Lindemann (Viskont lord Cheruell), H2S radiolokatsion bombardimon nishongohining yaratilishiga qisqacha «Bu arzimas narsa», deb baho bergan. Biroq H2S britaniyalik bombardimonchi aviatsiyaga ko‘rish cheklangan sharoitda nafaqat nishonga olish moslamasini, balki navigatsiya vositasini ham taqdim etdi. Snaryadlarga radiolokatsion portlatkichlar o‘rnatilishi bitta «V-1» raketasini urib tushirish uchun zarur bo‘lgan snaryadlar sarfini o‘n baravar kamaytirdi va bunday hujumlar jadalligini sezilarli pasaytirdi. Ikkinchi jahon urushi boshlanishiga kelib, Buyuk Britaniyada Chain Home. Radiolokatsiya stansiyalarining yaratilish tarixi Britaniyaning hujjatli filmida The Secret War: «To See A Hundred Miles».
Shuningdek qarang: Ikkinchi jahon urushi radarlari[inglizcha]
Germaniya
Germaniyada shaharlarni bombardimonchi samolyotlar hujumidan himoya qilish uchun «Vyursburg» turidagi qurolni nishonga yo‘naltirish stansiyalari (SON) boshqaradigan zenit batareyalaridan foydalanilgan. Ittifoqchilar razvedkasi bu stansiyalarning tashuvchi chastotasi 560 megagers ekanini aniqladi. 1943-yil yozida AQSh 8-havo armiyasining bombardimonchi samolyotlariga «Carpet» turidagi uzatkichlar o‘rnatildi. Bu uzatkichlar o‘rtacha chastotasi 560 megagers bo‘lgan chastotalar spektri ko‘rinishida xalaqit nurlantirardi. 1943-yil oktabrida dastlabki natija sarhisob qilindi: «Carpet» o‘rnatilgan samolyotlar undan foydalanmagan samolyotlarga qaraganda ikki baravar kam urib tushirilgan.
Ikkinchi jahon urushidagi uchta yangi va eng muhim qurol turi — reaktiv snaryadlar, radar qurilmalari va atom bombalaridan — urush borishiga faqat radar texnikasi katta ta’sir ko‘rsatdi.
— Iste’fodagi general-leytenant, muhandis Erich Shnayder. «Ikkinchi jahon urushi yakunlari». Sankt-Peterburg: Poligon; Moskva: AST, 1998.
Ikkinchi jahon urushi davrida Germaniyada «Kammhuber liniyasi».
SSSR
Sovet Ittifoqida aviatsiyani tovush va optik kuzatuvning kamchiliklaridan xoli vositalar yordamida aniqlash zarurligi anglab yetilgach, radiolokatsiya sohasidagi tadqiqotlar yo‘lga qo‘yildi. Yosh artilleriyachi P. K. Oshchepkov tomonidan ilgari surilgan g‘oya oliy qo‘mondonlik tomonidan ma’qullandi: SSSR mudofaa xalq komissari K. E. Voroshilov va uning o‘rinbosari — M. N. Tuxachevskiy.
1932-yilda Leningrad fizika-texnika instituti negizida Leningrad elektro-fizika instituti (LEFI) A. A. Chernishev rahbarligida tashkil etildi; bu institutda radiolokatsiya bo‘yicha ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari olib borildi. 1935-yilda LEFI tarqatib yuborildi, uning negizida radiolokatsiya yo‘nalishini ham qamrab olgan mudofaa mavzusidagi ishlar bilan shug‘ullanuvchi «yopiq» NII-9 instituti tashkil etildi. Uning ilmiy rahbari M. A. Bonch-Bruyevich bo‘ldi. Radiolokatsiya bo‘yicha ishlar UFTIda, Xarkovda ham boshlandi. Urush boshlanishiga kelib, LEFI, NII-9 va boshqa tashkilotlar olimlari hamda muhandislarining sa’y-harakatlari bilan tajribaviy yer usti radiolokatsiya stansiyalari yaratildi.
3-yanvar 1934-yil kuni SSSRda samolyotni radiolokatsiya usuli bilan aniqlash bo‘yicha muvaffaqiyatli tajriba o‘tkazildi. 150 metr balandlikda uchayotgan samolyot radar qurilmasidan 600 metr masofada aniqlangan. Tajribani Leningrad elektrotexnika instituti va Markaziy radiolaboratoriya vakillari tashkil etishdi. 1934-yilda marshal Tuxachevskiy SSSR hukumatiga yo‘llagan maktubida shunday deb yozgan: «Samolyotlarni elektromagnit nur yordamida aniqlash bo‘yicha tajribalar asos qilib olingan prinsipning to‘g‘riligini tasdiqladi». O‘sha yilning o‘zida «Rapid» nomli birinchi tajriba qurilmasi sinovdan o‘tkazildi. Uzatkich Moskvadagi Krasnokazarmennaya ko‘chasi, 14-uy tomiga, qabul qilgich esa Novogireyevo posyolkasi hududiga o‘rnatildi; tajribada M. N. Tuxachevskiy, N. N. Nagorniy, M. V. Shuleykin ham qatnashdi. Apparatni P. K. Oshchepkov namoyish qildi. 1936-yilda sovetlarning santimetr diapazonidagi «Burya» radiolokatsiya stansiyasi samolyotni 10 kilometr masofadan aniqladi. SSSRda qurollanishga qabul qilingan ilk RLSlar Qizil Armiya tomonidan foydalanilgan va seriyali ishlab chiqarilgan qurilmalar quyidagilar edi: RUS-1 — 1939-yildan va RUS-2 — 1940-yildan.
4-iyul 1943-yilda Davlat mudofaa qo‘mitasining 3686ss-sonli «Radiolokatsiya to‘g‘risida»gi qaroriga muvofiq Davlat mudofaa qo‘mitasi huzuridagi Radiolokatsiya kengashi tuzildi. Uning tashabbuskorlari harbiy muhandis M. M. Lobanov va olim A. I. Berg.
AQSh
AQShda radiolokatsiya sohasidagi ilk kashshoflardan biri Jon Marchetti[inglizcha].
Shuningdek qarang: Radiolokatsiya kashshoflari[inglizcha].
Boshqa fan sohalari bilan aloqasi
Radiolokatorlarning texnik xususiyatlarini cheklovchi asosiy omil — qabul qilinayotgan signal quvvatining kichikligidir. Bunda qabul qilingan signal quvvati masofaning to‘rtinchi darajasiga teskari proporsional ravishda kamayadi (ya’ni lokatorning ta’sir masofasini 10 baravar oshirish uchun uzatkich quvvatini 10000 baravar oshirish kerak). Tabiiyki, bu yo‘nalishda tez orada yengib o‘tish oson bo‘lmagan chegaralarga duch kelindi. Rivojlanishning ilk bosqichidayoq qabul qilinayotgan signalning mutlaq quvvati emas, balki uning qabul qilgich shovqinlari fonida qanchalik ajralib turishi muhim ekani anglab yetildi. Qabul qilgich shovqinlarini kamaytirish ham uning elementlarida, masalan, issiqlik tufayli yuzaga keladigan tabiiy shovqinlar bilan cheklangan edi. Bu boshi berk yo‘ldan qabul qilingan signalni qayta ishlash usullarini murakkablashtirish va shu bilan bog‘liq ravishda qo‘llaniladigan signallar shaklini o‘zgartirish orqali chiqildi. Radiolokatsiyaning ilmiy bilim sohasi sifatida rivojlanishi kibernetika va axborot nazariyasi bilan bir vaqtda kechdi; shu sababli dastlabki natijalar aynan qayerda olinganini aniqlash uchun maxsus tadqiqotlar o‘tkazish kerak bo‘lardi. Bu jarayonda signal tushunchasining paydo bo‘lishi muhim bo‘ldi: u qabul qilgichdagi kuchlanish va tok kabi muayyan fizik jarayonlardan mavhumlashish imkonini berdi hamda muammolarni vaqt funksiyalarining eng maqbul funksional o‘zgartirishlarini izlashga oid matematik masala sifatida hal qilishga yo‘l ochdi.
Bu sohadagi dastlabki ishlardan biri V. A. Kotelnikovning signalni optimal qabul qilish haqidagi ishi bo‘lib, ya’ni shovqin mavjud sharoitda signalni qayta ishlashning eng yaxshi usulini o‘rganishga bag‘ishlangan. Natijada qabul qilish sifati signalning quvvatiga emas, balki uning energiyasiga bog‘liqligi isbotlandi. Energiya quvvatning vaqtga ko‘paytmasiga teng. Shu tariqa signal davomiyligini oshirish hisobiga, hatto uzluksiz nurlanishgacha yetkazib, ta’sir masofasini ko‘paytirish mumkinligi ilmiy jihatdan asoslandi. Oldinga tashlangan muhim qadamlardan biri — statistik qarorlar nazariyasi (Neyman–Pirson mezoni) usullarini texnikada yaqqol qo‘llash va soz ishlaydigan qurilma ham muayyan ehtimollik bilan ishlashi mumkinligini tan olish bo‘ldi. Uzoq davom etadigan radiolokatsion signal masofa va tezlikni yuqori aniqlikda o‘lchash imkonini berishi uchun oddiy radiolokatsion impulslardan farqli ravishda, generatsiya jarayonida ayrim xususiyatlari o‘zgaradigan murakkab signallar talab qilindi. Masalan, chastotasi chiziqli modulyatsiyalangan signallar bitta impuls davomida tebranish chastotasini o‘zgartiradi; fazaviy manipulyatsiyali signallar esa signal fazasini keskin o‘zgartiradi, odatda bu o‘zgarish 180 gradusni tashkil etadi. Murakkab signallarni yaratish jarayonida signalning noaniqlik funksiyasi tushunchasi shakllantirildi. U masofa va tezlikni o‘lchash aniqligi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Parametrlarni o‘lchash aniqligini oshirish zarurati o‘lchash natijalarini filtrlashning turli usullari, masalan, optimal nochiziqli filtrlash usullarining rivojlanishiga turtki berdi. Bu usullar Kalman filtrini nochiziqli masalalarga tatbiq etish orqali umumlashtirdi. Ushbu ishlanmalar natijasida nazariy radiolokatsiya mustaqil, matematik jihatdan chuqur formalashtirilgan bilim sohasi sifatida shakllandi. Unda sintezning formal usullari muhim o‘rin tutadi, ya’ni loyihalash ishlari ma’lum darajada «qalam uchida» amalga oshiriladi.
Asosiy omillar
Aviatsiyaga qarshi kurashda asosiy omillar quyidagilar edi:
- Samolyotlar va vertolyotlarni yashirish uchun passiv niqoblovchi xalaqitlar — havoga sochilgan, radioto‘lqinlarni qaytaruvchi folga bo‘laklaridan foydalanish. Bunga javoban radiolokatorlarda Doppler effektiga asoslangan harakatlanayotgan nishonlarni ajratish tizimlari joriy etildi. Bu tizimlar harakatlanayotgan samolyotlarni nisbatan harakatsiz folga bo‘laklaridan farqlaydi.
- Samolyotlar va kemalarni yaratish texnologiyalarining rivojlanishi natijasida radiolokator tomon qaytadigan aks signal quvvati kamaytirildi. Bunday texnologiyalar Stels deb ataladi. Buning uchun maxsus yutuvchi qoplamalar va tushayotgan radioto‘lqinni orqaga emas, boshqa tomonga qaytaradigan maxsus shakllardan foydalaniladi.
Baholar
Radiolokatsiya sohasida sovet fan va texnikasining yutuqlaridan hayratlangan Sovet hukumati rahbari N. S. Xrushchyov shunday degan:
«Endilikda biz — sovet xalqi — koinotda chivinni ham nishonga olib ura olamiz.»
Adabiyotlar
- Erikson, Jon; «Radiolokatsiya va havo hujumidan mudofaa muammosi: 1934-40-yillarda sovet radarining loyihalanishi va ishlab chiqilishi», Social Studies of Science, 2-jild, betlar 241–263, 1972
- Shirman Ya. D., Golikov V. N., Busigin I. N., Kostin G. A. Radiolokatsiyaning nazariy asoslari / Shirman Ya. D. — M.: Sovet radiosi, 1970. — 559 bet.
- Radiolokatsiya bo‘yicha ma’lumotnoma / Skolnik M. I. — M., 2014. — 1352 bet. — ISBN 978-5-94836-381-3.
- Radiolokatsiya bo‘yicha ma’lumotnoma / Skolnik M. I. — M., 2014. — 1352 bet. — ISBN 978-5-94836-381-3.
- Bakut P. A., Bolshakov I. A., Gerasimov B. M., Kuriksha A. A., Repin V. G., Tartakovskiy G. P., Shirokov V. V. Radiolokatsiyaning statistik nazariyasi masalalari. — M.: Sovet radiosi, 1963. — 423 bet.
- Katta Sovet ensiklopediyasi // A. M. Proxorov tahriri ostida. 30 jildda. 3-nashr. — M.: Sovet ensiklopediyasi, 1969-78. 21-jild, 1975. 640 bet. [www.bse.sci-lib.com/article094941.html «Radiolokatsiya» maqolasi]
- Leningraddagi Markaziy radiolaboratoriya // I. V. Brenyev tahriri ostida. — M.: Sovet radiosi, 1973.
- Artilleriya, muhandislik qo‘shinlari va aloqa qo‘shinlari harbiy-tarixiy muzeyi. General-leytenant M. M. Lobanovning radiolokatsiya texnikasi rivojlanishi tarixiga oid hujjatlar to‘plami. 52R-fond, 13-ro‘yxat
- Lobanov M. M. Radiolokatsiya tarixidan: qisqacha sharh. — M.: Voenizdat, 1969. — 212 bet. — 6500 nusxa.
- Sovet radiolokatsiyasining boshlanishi. — M.: Sovet radiosi, 1975. 288 bet.
- Lobanov M. M. Biz — harbiy muhandislarmiz. — M.: Voenizdat, 1977. — 223 bet.
- Lobanov M. M. Sovet radiolokatsiya texnikasining rivojlanishi. — M.: Voenizdat, 1982. — 240 bet. — 22 000 nusxa.
- Sivers A. P., Suslov N. A., Metelskiy V. I. Radiolokatsiya asoslari. — L.: SudpromGiz, 1959. — 350 bet. — (Oliy o‘quv yurtlarining radiotexnika yo‘nalishlari uchun o‘quv qo‘llanma). — 25 500 nusxa.
- Korostelyov A. A., Klyuyev N. F., Melnik Yu. A. Radiolokatsiyaning nazariy asoslari. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Sovet radiosi, 1978. — 608 bet. — (Oliy o‘quv yurtlarining radiotexnika yo‘nalishlari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma). — 18 000 nusxa.