

Fluoresansiya yoki flyuoresansiya — lyuminessent jarayon bo‘lib, qo‘zg‘atish manbai o‘chirilgandan keyin nurlanishning juda qisqa vaqt ichida so‘nishi bilan tavsiflanadi. Odatda fluoresansiya deganda uyg‘ongan holatning eng quyi singlet tebranish sathi S1 dan asosiy holat S0 ga nurlanishli o‘tish tushuniladi. Umumiy holda fluoresansiya deb spin bo‘yicha ruxsat etilgan nurlanishli o‘tishni, ya’ni bir xil multipletlikka ega bo‘lgan ikki holat orasidagi o‘tishni nazarda tutadi: singlet darajalari orasidagi . Bunday uyg‘ongan holatning odatiy yashash vaqti 10−11−10−6 s.
Fluoresansiyani fosforesansiyadan farqlash lozim — spin bo‘yicha taqiqlangan, multipletligi turlicha bo‘lgan ikki holat orasidagi nurlanishli o‘tish. Masalan, uyg‘ongan triplet holat T1 asosiy holat S0 ga nurlanishli o‘tish. Singlet-triplet o‘tishlar kvant mexanikasi nuqtayi nazaridan taqiqlangan, shu sababli yashash vaqti fosforesansiya paytida uyg‘ongan holat uchun taxminan 10−3−10−2 s.
Atamaning kelib chiqishi
«Fluoresansiya» atamasi mineral flyuorit nomidan kelib chiqqan; bu hodisa unda ilk bor aniqlangan. Shuningdek, lotincha -escent — kuchsiz ta’sirni bildiruvchi qo‘shimcha.
O‘rganilish tarixi
Xinin birikmalarining fluoresansiyasini birinchi bo‘lib fizik Jorj Stoks 1852-yilda kuzatgan.
Nazariy asoslar

Kvant kimyosi nazariyasiga ko‘ra, elektronlar atomlarda energiya sathlarida joylashadi. Molekuladagi energiya sathlari orasidagi masofa uning tuzilishiga bog‘liq. Modda yorug‘lik bilan nurlantirilganda elektronlar turli energiya sathlari orasida o‘tishi mumkin. Energiya sathlari orasidagi farq va yutilgan yorug‘likning tebranish chastotasi quyidagi tenglama (Borning II postulati) bilan o‘zaro bog‘langan:
Yorug‘lik yutilgandan so‘ng tizim olgan energiyaning bir qismi relaksatsiya jarayonida sarflanadi. Uning bir qismi esa muayyan energiyaga ega foton ko‘rinishida chiqarilishi mumkin.
Yutilish va fluoresansiya spektrlari o‘rtasidagi nisbat
Fluoresansiya spektri yutilish spektriga nisbatan uzunroq to‘lqinlar tomon siljigan. Bu hodisa «Stoks siljishi» deb ataladi. Bunga nurlanishsiz relaksatsiya jarayonlari sabab bo‘ladi. Natijada yutilgan foton energiyasining bir qismi yo‘qoladi, chiqarilgan foton esa kamroq energiyaga va shunga mos ravishda kattaroq to‘lqin uzunligiga ega bo‘ladi.
Yorug‘likning yutilishi va chiqarilishi jarayonlarining sxematik tasviri. Yablonskiy diagrammasi
Yorug‘likning yutilishi va fluoresansiya jarayonlari sxematik tarzda Yablonskiy diagrammasida ko‘rsatiladi.

Normal sharoitda molekulalarning aksariyati asosiy elektron holatda . Yorug‘lik yutilganda molekula uyg‘ongan holatga o‘tadi . Yuqori elektron va tebranish sathlariga qo‘zg‘atilganda ortiqcha energiya tezda sarflanadi va fluorofor holatining eng quyi tebranish osti sathiga tushadi. Biroq, istisnolar ham bor: masalan, azulenda fluoresansiya holatidan ham, holatidan ham sodir bo‘lishi mumkin.
Fluoresansiyaning kvant chiqishi
Kvant chiqishi fluoresansiya jarayoni qanchalik samarali kechishini ko‘rsatadi. U chiqarilgan fotonlar sonining yutilgan fotonlar soniga nisbati sifatida aniqlanadi. Fluoresansiyaning kvant chiqishini quyidagi formula bilan hisoblash mumkin
bu yerda — fluoresansiya natijasida chiqarilgan fotonlar soni, — yutilgan fotonlarning umumiy soni. Fluoroforning kvant chiqishi qanchalik katta bo‘lsa, uning fluoresansiyasi shunchalik kuchli bo‘ladi. Kvant chiqishini soddalashtirilgan Yablonskiy diagrammasi yordamida ham aniqlash mumkin; unda va — uyg‘ongan holatning nurlanishli va nurlanishsiz deaktivatsiyasi tezlik konstantalari.
Shunda foton chiqarib asosiy holatga qaytadigan fluoroforlar ulushi va, demak, kvant chiqishi quyidagicha bo‘ladi:
Oxirgi formuladan quyidagi xulosa kelib chiqadi: agar , ya’ni nurlanishsiz o‘tish tezligi nurlanishli o‘tish tezligidan ancha kichik bo‘lsa. Ta’kidlash joizki, kvant chiqishi har doim birdan kichik bo‘ladi; bunga Stoks yo‘qotishlari sabab bo‘ladi.
Fluoresan birikmalar
Ko‘plab organik moddalar, odatda, o‘zaro tutashgan π-bog‘lar tizimiga ega bo‘lgani uchun fluoresansiya xususiyatini namoyon qiladi. Eng mashhurlari quyidagilar: xinin, metil yashili, metil ko‘ki, fenol qizili, kristall binafsha, brilliant krezil ko‘ki, POPOP[inglizcha], fluoressein, eozin, akridin bo‘yoqlari (akridin to‘q sariq, akridin sariq), rodaminlar (rodamin 6G, rodamin B), Nil qizili va boshqa ko‘plab moddalar.
Qo‘llanilishi
Bo‘yoqlar ishlab chiqarish va to‘qimachilik mahsulotlarini bo‘yashda

Fluoresan pigmentlar bo‘yoqlarga, flomasterlarga, shuningdek to‘qimachilik buyumlarini, ro‘zg‘or anjomlarini, bezaklarni va boshqa mahsulotlarni bo‘yashda, spektral albedosi kerakli to‘lqin uzunliklari diapazonida yuqori bo‘lgan, ba’zan 100 % dan ham oshadigan, o‘ta yorqin («ko‘zga tashlanadigan», «kislotali») ranglarni olish uchun qo‘shiladi. Bu effekt fluoresan pigmentlar tabiiy yorug‘likdagi va ko‘plab sun’iy manbalardagi ultrabinafsha nurlanishni (shuningdek, sariq va qizil pigmentlar uchun ko‘rinadigan spektrning qisqa to‘lqinli qismini) kerakli diapazondagi nurlanishga aylantirib, rangni yanada yorqin qiladi. Fluoresan to‘qimachilik pigmentlarining alohida turi — optik oqartirgich, u ultrabinafsha nurlanishni ko‘k rangli nurlanishga aylantiradi; bu esa matoning tabiiy sarg‘ish tusini neytrallab, kiyimning va choyshablarning oppoq ko‘rinishini ta’minlaydi. Optik oqartirgich matolarni fabrikada bo‘yashda ham, rangini yangilash uchun ishlatiladigan yuvish vositalari — kir yuvish kukunlari tarkibida qo‘llanadi. Shunga o‘xshash pigmentlar ko‘plab qog‘oz turlarini, jumladan, kundalik ofis ehtiyojlari uchun mo‘ljallangan qog‘ozni ishlab chiqarishda ham qo‘llanadi. Bunday qog‘ozda optik oqartirgich pigmenti, odatda, eng ko‘p bo‘ladi.
Fluoresan bo‘yoqlar «qora yorug‘lik» bilan birgalikda ko‘pincha yoritish va bezatish uchun diskotekalar va tungi klublarda qo‘llanadi. Shuningdek, fluoresan pigmentlardan tatuirovka bo‘yoqlarida.
Texnikada
Texnik suyuqliklarga, masalan, antifrizlarga, ko‘pincha agregatlardagi sizib chiqish joylarini topishni osonlashtiradigan fluoresan qo‘shimchalar qo‘shiladi. Bunday suyuqlikning oqib chiqqan izlari ultrabinafsha yorug‘likda juda yaxshi ko‘rinadi[manba ko‘rsatilmaganiga 1984 kun bo‘lgan].
Kommunal xo‘jalikda fluoressein issiqlik tarmoqlaridagi issiqlik tashuvchi suyuqlik sizib chiqishini, shuningdek, texnik suvning ushbu tarmoqlardan ichimlik suvi ta’minoti tizimiga kirib qolishini aniqlash va germetiklikni tekshirishda ishlatiladi.
Biologiya va tibbiyotda

Biokimyo va molekulyar biologiyada biologik tizimlarning alohida tarkibiy qismlarini tasvirlash uchun qo‘llanadigan fluoresan zondlar va bo‘yoqlardan foydalaniladi. Masalan, eozinofillar (qon hujayralari) deb shunday nomlangan, chunki ular eozinga moyil bo‘ladi; shu tufayli ularni qon tahlilida.
Epidemiologiya va kommunal gigiyena sohalarida fluoresseindan suv orqali yuqadigan ichak infeksiyalari holatlarini epidemiologik tekshirishda foydalanish mumkin. Bunda yuqish yo‘llari va ifloslanish joylari, jumladan: suv havzalari, yerosti suvli qatlamlari hamda ichimlik suvi ta’minoti tizimlari; ularga chiqindilar quyidagi manbalardan sizib kiradi: hojatxona chiqindi chuqurlari, septiklar va kanalizatsiya tizimlari.
Lazerlar
Kvant chiqishi yuqori va fotobarqarorligi yaxshi bo‘lgan fluoroforlar bo‘yoqli lazerlarning faol muhitlari tarkibiy qismlari sifatida qo‘llanilishi mumkin.
Kriminalistikada

Ayrim fluoresan moddalar tezkor-qidiruv faoliyatida (pora berish va tovlamachilik holatlarini hujjatlashtirish jarayonida pul va boshqa buyumlarga belgi qo‘yish uchun) ishlatiladi. Ular kimyoviy tuzoqlarda ham qo‘llanishi mumkin.
Gidrologiya va ekologiyada
Fluoressein 1877-yilda Dunay va Reyn daryolari yerosti kanallari orqali o‘zaro bog‘langanini isbotlash uchun ishlatilgan. Bo‘yoq Dunay suviga qo‘shilgan va bir necha soatdan keyin Reynga quyiladigan kichik daryoda o‘ziga xos yashil fluoresansiya aniqlangan. Bugungi kunda fluoresseindan okeanda halokatga uchragan uchuvchilarni topishni osonlashtiradigan maxsus marker sifatida ham foydalaniladi. Buning uchun bo‘yoq solingan ampula sindiriladi; bo‘yoq suvda erib, katta va yaqqol ko‘rinadigan yashil dog‘ hosil qiladi. Shuningdek, fluoroforlardan atrof-muhit ifloslanishini tahlil qilishda (dengiz va okeanlarda neft sizib chiqishi yoki moy pardalarini aniqlashda) foydalanish mumkin.
Adabiyotlar
- Labas Yu. A., Gordeeva A. V., Fradkov A. F. Fluoresan va rangli oqsillar // Priroda, 2003, № 3.
- Vekshin N. L. Biopolimerlarning fluoresansiya spektroskopiyasi. Pushchino, Foton-vek, 2009.
- Flyuoresansiya // Brokgauz va Efron ensiklopedik lug‘ati : 86 jild (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- Fluoresansiya — Katta Sovet ensiklopediyasidan maqola.
- Lozovskaya E. Nega ular nur sochadi // Nauka i zhizn, 2004, № 8.
- Minerallarning nurlanishi // Nauka i zhizn, 1998, № 5