Boshqariladigan termoyadro sintezi (BTS) — og‘irroq atom yadrolarini energiya olish maqsadida yengilroq yadrolardan hosil qilish jarayonidir. Portlashli termoyadro sintezidan (u termoyadro portlovchi qurilmalarida qo‘llanadi) farqli ravishda bu jarayon boshqariladi. Boshqariladigan termoyadro sintezi an’anaviy yadro energetikasidan farq qiladi, chunki an’anaviy yadro energetikasida parchalanish reaksiyasi davomida og‘ir yadrolardan yengilroqlari hosil bo‘ladi. Boshqariladigan sintezdagi asosiy yadro reaksiyalarida, ya’ni boshqariladigan termoyadro sintezini amalga oshirish uchun qo‘llanishi rejalashtirilgan reaksiyalarda quyidagi yoqilg‘ilardan foydalaniladi: deyteriy (2H) va tritiy (3H), uzoqroq istiqbolda esa geliy-3 (3He) va bor-11 (11B).
Boshqariladigan termoyadro sintezi tajribalari odatda ikkita katta guruhga bo‘linadi: magnit maydoni yordamida boshqariladigan termoyadro sintezi va inersial boshqariladigan termoyadro sintezi.
Muammoning tarixi
Aynan 1946-yilda britaniyalik fiziklar Jorj Pedjet Tomson va Mouziz Blekmen[ingl.] gazdagi termoyadro reaksiyasini amalga oshirish uchun elektromagnit nurlanishga asoslangan toroidal qurilmaga patent olishga ariza topshirdilar. Unda qo‘llanadigan fizik mexanizm — elektromagnit nurlanish bosimi.
1950-yilda boshqariladigan termoyadro sintezi masalasi ilk bor Sovet Ittifoqida sovet fizigi tomonidan shakllantirildi va uning uchun muayyan konstruktiv yechim ham taklif qilindi. Bu fizik — Oleg Lavrentyev.
Boshqariladigan termoyadro sintezida plazmani magnit tuzoqda ushlab turish g‘oyasini — tok o‘tkazgichlarni yopiq magnit sirtlarning tashqarisida joylashtirish orqali — 1951-yilda amerikalik fizik L. Spitser ilgari surdi va bunday tizimlar uchun stellarator («yulduz moddasidan yasalgan tor») nomini taklif etdi. Dastlabki namuna uning rahbarligida maxfiy loyiha doirasida qurildi. Loyiha nomi — «Matterhorn».
Igor Kurchatov 1956-yilda turli mamlakatlar atomshunos olimlarini boshqariladigan termoyadro sintezi muammosini hal etishda hamkorlikka chaqirdi. Bu taklif uning quyidagi markazga tashrifi chog‘ida bildirildi: Buyuk Britaniyadagi «Haruell» yadro markazi[ingl.].

Plazmaning issiqlik izolyatsiyasida eng katta yutuqlarga tokamaklarda — magnit maydonli toroidal kameralarda erishildi. Ularning g‘oyasini SSSRda A. D. Saxarov va I. Ye. Tamm 1950-yillarning boshida taklif qilgan, 1960-yillarning oxiri — 1970-yillarning boshida esa Kurchatov institutida akademik L. A. Artsimovich rahbarligida ilk bor yuqori haroratli termoyadro plazmasi olindi.
30-oktabr 1997-yilda Yevropaning qo‘shma tokamak-reaktorida — JET tokamak-reaktorida, Buyuk Britaniyada o‘tkazilgan tajribalardan birida yadro reaksiyasidan ajralgan quvvat 16 MVt dan oshdi va plazmaning energiya yo‘qotish quvvatiga deyarli tenglashdi. Bu reaktorning issiq zonasidagi issiqlik yo‘qotishlari termoyadro sintezidan olinadigan energiyaga teng bo‘lgan «zararsizlik chegarasi» (break-even) rejimi deb ataldi, biroq natija bir soniya davom etgan o‘tkinchi impuls rejimidagina olindi. O‘nlab soniya davom etadigan shunga o‘xshash rejimlar ayrim yirik tokamaklarda allaqachon amalga oshirilgan, ammo ulardagi issiqlik yo‘qotishlari hali ham ehtimoliy energiya ajralishidan sezilarli darajada yuqori.
Tadqiqotlarning navbatdagi bosqichi Xalqaro eksperimental termoyadro reaktori (ingl. International Thermonuclear Experimental Reactor, ITER) bo‘lishi rejalashtirilgan. Qurilishni tugallash muddati 2035-yilga belgilangan. Ushbu reaktorda yuqori haroratli plazmaning xatti-harakati va sanoat reaktori uchun konstruksion materiallarni tadqiq qilish rejalashtirilgan.
Tokamaklarga muqobil tajriba yo‘nalishlaridan biri plazmani ushlab turuvchi ochiq tuzoqlardir (probkotronlar). Uzoq vaqt davomida bunday qurilmalarda plazma harorati juda past bo‘ladi, shu sababli ular faqat plazmaning fundamental xususiyatlarini o‘rganish va ITERga yordamchi tajribalar o‘tkazish uchun xizmat qiladi, deb hisoblangan. Biroq 2010-yillarda Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir bo‘limining Yadro fizikasi instituti tadqiqotchilari GDL (gazodinamik tuzoq) qurilmasida plazma haroratini sezilarli oshirdilar. 2016-yilda ular rekord ko‘rsatkichga erishdilar: 10 million daraja (Selsiy bo‘yicha). Plazmani ushlab turish vaqti millisoniyalarni tashkil etdi. Bu esa ushbu asosdagi termoyadro reaktorini 20—30 yil ichida yaratish imkoniyati haqida jiddiy o‘ylashga asos bo‘ldi.
Yuqorida bayon qilingan magnit maydoni yordamida boshqariladigan termoyadro sintezi bilan bir qatorda, muammoni hal qilishning yana bir yo‘li — inersial boshqariladigan termoyadro sintezi. Uning mohiyati termoyadro yoqilg‘isini juda tez va bir tekis qizdirishdan iborat: natijada hosil bo‘lgan plazma tarqalib ketishga ulgurmasdan reaksiyaga kirishadi. Shuning uchun bunday reaktor impulsli ishlaydi. 2009-yilda AQSHda inersial termoyadro sintezi tadqiqotlari doirasida lazerlar ilk bor sinovdan o‘tkazildi. Sinovlar Milliy termoyadro sintezi lazer majmuasida (NIF) amalga oshirildi. 5-dekabr 2022-yilda mazkur qurilmada o‘tkazilgan tajribada olimlar tarixda birinchi marta termoyadro sintezida musbat energiya chiqishiga erishdilar: taxminan 3,15 megajoul energiya hosil bo‘ldi. Bu lazerlar nishonga yetkazgan 2,05 megajoul energiyadan ko‘p edi. Biroq gap faqat ajralgan energiyaning bevosita nishonga uzatilgan energiyadan ortiqligi haqida bormoqda; lazer tizimini quvvatlantirish uchun 400 megajouldan ortiq energiya talab qilindi, ya’ni ushbu tajribadagi qurilmaning foydali ish koeffitsiyenti ushbu tajribada 1 % dan kam bo‘ldi.
Termoyadro sintezini elektromagnit nurlanish bosimi bilan, rentgen nurlanishi qurilmasi yordamida ham yuzaga keltirish mumkin. Boshqariladigan termoyadro sintezi sohasidagi bunday tajribalar Z-mashina deb ataladigan qurilma yordamida Sandiya milliy laboratoriyalarida (AQSH) o‘tkaziladi. Ushbu qurilmaning dastlabki prototipi 1980-yilda yaratilgan, keyinchalik esa takomillashtirilgan.
Natijalarning yaxshilanish xronologiyasi
| Yil | Magnit maydon kuchlanganligi, Tl | Eng yuqori harorat elektron plazmasi | Ushlab turish vaqti 100 mln K da, s | Ushlab turish vaqti, s | Reaksiyaning shartli quvvati (mln K × s) | Tok kuchi, A |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 2003 | 390 | 500 kA | ||||
| 2009 | 400 | 4000 | ||||
| 2016 | 5100 | |||||
| 2018 | 1,5 | |||||
| 2019 | 8 | |||||
| 2020 | 150 mln | 24 | ||||
| 2021 | 160 mln | 101 | 1056 | 73 920 | ||
| 2023 | 403 | |||||
| 2025 | 1066 | 1337 | 106 600 | |||
Jarayon fizikasi

Atom yadrolari ikki turdagi nuklonlardan — protonlar va neytronlardan tashkil topgan. Ularni birgalikda kuchli o‘zaro ta’sir tutib turadi. Har bir nuklonning qolgan nuklonlar bilan bog‘lanish energiyasi grafikda ko‘rsatilganidek, yadrodagi nuklonlarning umumiy soniga bog‘liq. Grafikdan ko‘rinadiki, yengil yadrolarda nuklonlar soni ortishi bilan bog‘lanish energiyasi ortadi, og‘ir yadrolarda esa kamayadi. Yengil yadrolarga nuklonlar qo‘shilsa yoki og‘ir atom yadrolaridan nuklonlar chiqarilsa, bog‘lanish energiyasidagi farq reaksiya uchun sarflangan energiya va ajralib chiqqan zarrachalarning kinetik energiyasi o‘rtasidagi farq sifatida namoyon bo‘ladi.
Yadrodagi protonlar elektr zaryadiga ega, shu sababli ular o‘rtasida Kulon itarishishi yuz beradi. Yadroda bu itarishishni nuklonlarni birga tutib turadigan kuchli o‘zaro ta’sir muvozanatlaydi. Lekin kuchli o‘zaro ta’sirning ta’sir radiusi Kulon itarishishinikidan ancha kichik. Shu sababli ikkita yadroni birlashtirish uchun avval Kulon itarishishini yengib, ularni bir-biriga yaqinlashtirish zarur. Buning bir necha yo‘li ma’lum. Yulduzlar qa’rida buni gravitatsiya kuchlari, tezlatkichlarda esa tezlashtirilgan yadrolar yoki elementar zarrachalarning kinetik energiyasi ta’minlaydi. Termoyadro reaktorlarida va termoyadro qurollarida esa atom yadrolarining issiqlik harakati energiyasidan foydalaniladi.
Reaksiya turlari
Sintez reaksiyasi quyidagicha kechadi: nisbatan yengil ikkita yoki undan ortiq atom yadrosi issiqlik harakati natijasida shu qadar yaqinlashadiki, qisqa masofada ta’sir etuvchi kuchli o‘zaro ta’sir bir xil zaryadlangan yadrolar o‘rtasidagi Kulon itarishish kuchlaridan ustun kela boshlaydi. Natijada boshqa, og‘irroq elementlarning yadrolari hosil bo‘ladi. Nuklonlar tizimi massasining bir qismini — bog‘lanish energiyasiga mos miqdorini — yo‘qotadi. Mashhur E=mc² formulasiga ko‘ra, yangi yadro paydo bo‘lganda kuchli o‘zaro ta’sirning katta miqdordagi energiyasi ajralib chiqadi.
Aniqlanishicha, ikkita izotop — deyteriy va tritiy aralashmasi sintez reaksiyasi uchun shu reaksiya davomida ajraladigan energiyaga nisbatan kamroq energiya talab etadi[manba 1337 kundan beri ko‘rsatilmagan]. Ammo deyteriy va tritiy (D-T) aralashmasi sintez bo‘yicha tadqiqotlarning asosiy mavzusi bo‘lsa-da, u yagona mumkin bo‘lgan yoqilg‘i emas. Boshqa aralashmalarni ishlab chiqarish osonroq bo‘lishi, ularning reaksiyasini ishonchliroq boshqarish yoki eng muhimi, kamroq neytron hosil qilish mumkin. «Neytronsiz» deb ataladigan reaksiyalar ayniqsa qiziqish uyg‘otadi, chunki bunday yoqilg‘idan sanoatda muvaffaqiyatli foydalanilsa, reaktor materiallari va konstruksiyalarining uzoq muddatli radioaktiv ifloslanishi yuz bermaydi. Bu esa jamoatchilik fikriga ham, reaktorni ishlatishning umumiy xarajatlariga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatishi, reaktorni ekspluatatsiyadan chiqarish va utilizatsiya qilish xarajatlarini sezilarli kamaytirishi mumkin.
Deyteriy + tritiy reaksiyasi (D-T yoqilg‘isi)

Eng past haroratda amalga oshirish mumkin bo‘lgan reaksiya — deyteriy + tritiy:
Ikkita yadro — deyteriy va tritiy yadrolari birlashib, geliy yadrosi (alfa-zarracha) va yuqori energiyali neytronni hosil qiladi.
Bu reaksiya katta miqdorda energiya beradi.
Deyteriy + geliy-3 reaksiyasi
Amalga oshirish nihoyatda qiyin, imkoniyat chegarasiga yaqin bo‘lgan reaksiya — deyteriy + geliy-3
reaksiyasidir. Buning uchun zarur sharoitlarga erishish ancha murakkab. Bundan tashqari, geliy-3 kamyob va nihoyatda qimmat izotopdir. Hozir sanoat miqyosida ishlab chiqarilmaydi[aniqlashtirish kerak]. Biroq uni tritiydan olish mumkin; tritiy esa o‘z navbatida atom elektr stansiyalarida olinadi. Mazkur izotopni qazib olish mumkin bo‘lgan boshqa joy — Oy.
Termoyadro reaksiyasini amalga oshirish murakkabligini nTτ uchlik ko‘paytma (zichlik × harorat × ushlab turish vaqti) bilan tavsiflash mumkin. Bu ko‘rsatkich bo‘yicha D-3He reaksiyasi D-T reaksiyasiga nisbatan taxminan 100 baravar murakkab.
Deyteriy yadrolari o‘rtasidagi reaksiya (D-D, bir turli yoqilg‘i)
Shuningdek, deyteriy yadrolari o‘rtasida ham reaksiyalar kechishi mumkin; ular geliy-3:
ishtirokidagi reaksiyaga nisbatan biroz qiyinroq kechadi. Bundan tashqari, D-D plazmasida asosiy reaksiyaga qo‘shimcha ravishda quyidagi reaksiyalar ham yuz beradi:
Bu reaksiyalar deyteriy + geliy-3 reaksiyasi bilan parallel ravishda sekin kechadi; ular davomida hosil bo‘lgan tritiy va geliy-3 esa katta ehtimol bilan darhol deyteriy bilan reaksiyaga kirishadi.
Boshqa reaksiya turlari
Boshqa turdagi reaksiyalar ham mumkin. Yoqilg‘ini tanlash ko‘plab omillarga — uning mavjudligi va arzonligi, olinadigan energiya miqdori, termoyadro sintezi uchun kerakli sharoitlarga (avvalo, haroratga) erishish qulayligi, reaktorning zarur konstruktiv xususiyatlari va boshqalarga bog‘liq.
«Neytronsiz» reaksiyalar
Eng istiqbolli reaksiyalardan biri «neytronsiz» reaksiyalardir, chunki termoyadro sintezida hosil bo‘ladigan neytron oqimi (masalan, deyteriy–tritiy reaksiyasida) energiyaning salmoqli qismini olib ketadi va induksiyalangan radioaktivlikni reaktor konstruksiyasida yuzaga keltiradi. Deyteriy + geliy-3 reaksiyasi neytronlar chiqmasligi bilan ham istiqbollidir (ammo deyteriy–deyteriy reaksiyasida tritiy hosil bo‘lib, u deyteriy bilan reaksiyaga kirishishi mumkin; shu sababli hozirgacha mutlaqo «neytronsiz» termoyadro sinteziga erishilmagan).
Oddiy vodorod ishtirokidagi reaksiyalar
Yulduzlarda kechadigan proton–proton sintez reaksiyalari istiqbolli termoyadro yoqilg‘isi sifatida qaralmaydi. Proton–proton reaksiyalari kuchsiz o‘zaro ta’sir orqali, neytrino chiqarib kechadi. Shu bois sezilarli miqdorda energiya olish uchun astronomik o‘lchamdagi reaktor kerak bo‘ladi.
- p + p → ²D + e+ + νe + 0.42 MeV
Shartlar

Boshqariladigan termoyadro sintezi quyidagi ikkita shart bir vaqtda bajarilganda mumkin:
- Yadrolarning to‘qnashish tezligi plazmaning quyidagi haroratiga mos kelishi:
- T > 108 K (D-T reaksiyasi uchun).
- Bajarilishi zarur bo‘lgan Louson mezoni:
- nτ > 1014 sm−3·s (D-T reaksiyasi uchun),
bu yerda n — yuqori haroratli plazmaning zichligi, τ — plazmani tizimda ushlab turish vaqti.
U yoki bu termoyadro reaksiyasining kechish tezligi, asosan, ushbu ikkita mezonning qiymatlariga bog‘liq.
Boshqariladigan termoyadro sintezi hali sanoat miqyosida amalga oshirilmagan. Uni ro‘yobga chiqarish yo‘lidagi eng murakkab masala plazmani reaktor devorlaridan ajratib turishdir.
Qurilishi boshlangan Xalqaro eksperimental termoyadro reaktori (ITER) hali dastlabki bosqichda.
Reaktorlarning tuzilishi

Boshqariladigan termoyadro sintezini amalga oshirishning hozir ham (2017) ishlab chiqilayotgan ikkita asosiy sxemasi mavjud:
- Kvazistatsionar tizimlar: ularda plazma nisbatan past bosim va yuqori haroratda magnit maydoni yordamida qizdiriladi va ushlab turiladi. Buning uchun tokamaklar, stellaratorlar (torsatronlar) va ko‘zguli tuzoqlar kabi, magnit maydoni konfiguratsiyasi bilan farqlanuvchi reaktorlardan foydalaniladi. Kvazistatsionar reaktorlar qatoriga tokamak konfiguratsiyasiga ega ITER reaktori ham kiradi.
- Impulsli tizimlar. Bunday tizimlarda boshqariladigan termoyadro sintezi tarkibida deyteriy va tritiy saqlovchi kichik nishonlarni o‘ta kuchli lazer nurlari yoki yuqori energiyali zarrachalar (ionlar, elektronlar) oqimlari bilan qisqa muddat qizdirish orqali amalga oshiriladi. Bu ta’sir ketma-ket termoyadro mikroportlashlarini keltirib chiqaradi.
Termoyadro reaktorlarining birinchi turi ikkinchisiga qaraganda ancha yaxshi ishlab chiqilgan va o‘rganilgan.
Umuman, yadro fizikasida, termoyadro sintezi tadqiqotlarida plazmani muayyan hajmda ushlab turish uchun magnit tuzoq — plazmaning termoyadro reaktori qismlari bilan tegishishiga yo‘l qo‘ymaydigan qurilma. Magnit tuzoq, avvalo, issiqlik izolyatori vazifasini bajaradi. Plazmani ushlab turish prinsipi zaryadlangan zarrachalarning magnit maydoni bilan o‘zaro ta’siriga, aniqrog‘i, ularning magnit kuch chiziqlari bo‘ylab spiral shaklida aylanishiga asoslangan. Biroq magnitlangan plazma juda beqaror. To‘qnashuvlar natijasida zaryadlangan zarrachalar magnit maydonini tark etishga intiladi.
Radiatsion xavfsizlik
Termoyadro reaktori yadro reaktoriga nisbatan radiatsiya jihatidan ancha xavfsiz. Avvalo, uning ichidagi radioaktiv moddalar miqdori nisbatan kam. Har qanday avariya natijasida ajralishi mumkin bo‘lgan energiya ham kichik bo‘lib, reaktorning vayron bo‘lishiga sabab bo‘lolmaydi. Bundan tashqari, reaktor konstruksiyasida radioaktiv moddalarning tarqalishiga to‘sqinlik qiluvchi bir nechta tabiiy to‘siq mavjud. Masalan, vakuum kamerasi va kriostat qobig‘i germetik bo‘lishi kerak, aks holda reaktor umuman ishlay olmaydi. Shunga qaramay, ITER loyihalanayotganda odatiy ishlash rejimida ham, ehtimoliy avariyalar vaqtida ham radiatsion xavfsizlikka katta e’tibor berildi.
Radioaktiv ifloslanishning bir nechta ehtimoliy manbasi mavjud:
- vodorodning radioaktiv izotopi — tritiy;
- qurilma materiallarini nurlantirish natijasida yuzaga keladigan induksiyalangan radioaktivlik; bunga neytronlar sabab bo‘ladi;
- radioaktiv chang — plazmaning reaktorning birinchi devoriga ta’siri natijasida hosil bo‘ladi;
- radioaktiv korroziyaning mahsulotlari — ular sovitish tizimida hosil bo‘lishi mumkin.
Tritiy va chang vakuum kamerasi hamda kriostat tashqarisiga chiqib qolgan taqdirda ularning tarqalishini oldini olish uchun maxsus ventilyatsiya tizimi zarur; bu tizim reaktor binosida pasaytirilgan bosimni saqlab turishi kerak. Shunda binodan havo faqat ventilyatsiya filtrlari orqali chiqadi.
Reaktor, masalan, ITER qurilayotganda, imkon qadar yadro energetikasida avval sinovdan o‘tgan materiallar ishlatiladi. Shu tufayli induksiyalangan radioaktivlik nisbatan past bo‘ladi. Xususan, sovitish tizimlari ishdan chiqqanda ham tabiiy konveksiya vakuum kamerasi va boshqa konstruksiya qismlarini sovitish uchun yetarli bo‘ladi.
Hisob-kitoblarga ko‘ra[manba 1337 kundan beri ko‘rsatilmagan], hatto avariya yuz bersa ham, radioaktiv chiqindilar aholiga xavf tug‘dirmaydi va evakuatsiyani talab etmaydi.
Yoqilg‘i sikli
Birinchi avlod reaktorlari, ehtimol, deyteriy va tritiy aralashmasida ishlaydi. Neytronlar reaksiya jarayonida hosil bo‘ladi va reaktorning himoya qatlami tomonidan yutiladi. Ajralgan issiqlik esa issiqlik tashuvchini shu issiqlik almashgichning ichida qizdiradi, hosil bo‘lgan energiya esa generatorni aylantirishga sarflanadi.
- .
- .
Reaksiya 6Li bilan ekzotermik bo‘lib, reaktor uchun oz miqdorda energiya beradi. Reaksiya 7Li bilan endotermik bo‘lib, lekin neytronlarni sarflamaydi. Yo‘qotilgan neytronlarning o‘rnini to‘ldirish uchun ayrim 7Li reaksiyalari zarur. Reaktorlarning aksariyat konstruksiyalarida litiy izotoplarining tabiiy aralashmasi ishlatiladi.
Ushbu yoqilg‘ining bir nechta kamchiligi bor:
- Reaksiya juda ko‘p neytron hosil qiladi. Ushbu neytronlar faollashtiradi (radioaktiv holatga keltiradi): reaktorni va issiqlik almashgichni. D-T reaksiyasida neytron nurlanishi shu qadar kuchliki, JET — o‘sha davrda bu yoqilg‘idan foydalanadigan eng yirik reaktorda — o‘tkazilgan dastlabki sinovlar seriyasidan keyin qurilma shu qadar radioaktivlashdiki, yillik sinovlarni yakunlash uchun masofadan xizmat ko‘rsatadigan robotlashtirilgan tizimni yaratishga to‘g‘ri keldi.
- Radioaktiv tritiyning ehtimoliy sizib chiqishidan himoyalanish choralarini ko‘rish zarur.
- Sintez energiyasining atigi 20 % ga yaqini zaryadlangan zarrachalar ko‘rinishida ajraladi (qolgan qismi — neytronlar), shu sababli quyidagi imkoniyat cheklanadi: sintez energiyasini bevosita elektr energiyasiga aylantirish.
- Tritiy tabiatda mavjud bo‘lmagani sababli D-T reaksiyasidan foydalanish mavjud litiy zaxiralariga bog‘liq; bu zaxiralar deyteriy zaxiralaridan ancha kam. litiy-6 dan neytronlar bilan nurlantirish orqali quyidagi sxema bo‘yicha tritiy olinadi: .
Nazariy jihatdan bu kamchiliklardan xoli muqobil yoqilg‘ilar mavjud. Biroq ulardan foydalanishga fundamental fizik cheklov to‘sqinlik qiladi. Sintez reaksiyasidan yetarli energiya olish uchun yetarlicha zich plazmani sintez haroratida (108 K) muayyan vaqt davomida ushlab turish zarur. Sintezning bu asosiy xususiyati plazma zichligi n bilan qizigan plazmani ushlab turish vaqti τ ko‘paytmasi orqali ifodalanadi; bu muvozanat nuqtasiga yetish uchun zarur. nτ ko‘paytmasi yoqilg‘i turiga bog‘liq va plazma haroratining funksiyasidir. Barcha yoqilg‘ilar orasida deyteriy–tritiy aralashmasi nτ ning eng kichik, kamida bir tartib pastroq qiymatini va reaksiyaning eng past, kamida 5 baravar pastroq haroratini talab etadi.
Sintez reaksiyasi sanoat miqyosida elektr energiyasi manbai sifatida
Ko‘plab tadqiqotchilar sintez energiyasini uzoq istiqbolda «tabiiy» energiya manbai deb hisoblaydi. Elektr energiyasi ishlab chiqarishda termoyadro reaktorlaridan tijoriy foydalanishni qo‘llab-quvvatlovchilar quyidagi dalillarni keltiradi:
- amaliy jihatdan tuganmas yoqilg‘i zaxiralari (vodorod);
- yoqilg‘ini dunyoning istalgan sohilida dengiz suvidan olish mumkin, bu esa biror davlat yoki davlatlar guruhining yoqilg‘i resurslari ustidan monopoliya o‘rnatishiga yo‘l qo‘ymaydi. Biroq bu afzallik faqat tritiy ishlatilmaydigan reaksiyalarga tegishli;
- reaktor quvvatining avariya vaqtida portlashsimon oshib ketish ehtimoli nihoyatda past;
- yonish mahsulotlarining yo‘qligi;
- yadroviy portlovchi qurilmalar ishlab chiqarishda qo‘llanishi mumkin bo‘lgan materiallardan foydalanishga ehtiyoj yo‘q; shu tariqa qo‘poruvchilik va terrorizm xavfi istisno etiladi;
- yadro reaktorlariga qaraganda kamroq uzoq yashovchi radioaktiv chiqindilar hosil bo‘ladi, ularning yarim yemirilish davri qisqaroq.
Elektr energiyasi narxining an’anaviy manbalar bilan taqqoslanishi
Tanqidchilar umumiy maqsadlarda elektr energiyasi ishlab chiqarishda yadro sintezining iqtisodiy rentabelligi masalasi hanuz ochiq ekanini ta’kidlaydi. Buyuk Britaniya parlamentining Fan va texnika byurosi buyurtmasi asosida o‘tkazilgan o‘sha tadqiqotda tannarx bo‘yicha termoyadro reaktorida elektr energiyasi ishlab chiqarish an’anaviy energiya manbalari xarajatlari diapazonining yuqori qismida bo‘lishi mumkinligi ko‘rsatiladi. Ko‘p narsa kelajakdagi texnologiyalarga, bozor tuzilishi va tartibga solinishiga bog‘liq. Elektr energiyasi narxi foydalanish samaradorligi, ishlash muddati va reaktorni utilizatsiya qilish xarajatlariga bevosita bog‘liq..
Tijoriy yadro sintezi energiyasidan foydalanish imkoniyati
Keng tarqalgan nekbinlikka (1950-yillarda dastlabki tadqiqotlar boshlanganidan beri) qaramay, yadro sintezi jarayonlari haqidagi bugungi bilimlar, texnologik imkoniyatlar va sintezning amaliy qo‘llanilishi o‘rtasidagi katta to‘siqlar hozirgacha bartaraf etilmagan. Hatto termoyadro sintezi orqali elektr energiyasi ishlab chiqarish qanchalik daromadli bo‘lishi ham noma’lum. Tadqiqotlarda izchil yutuqlar kuzatilsa-da, olimlar muntazam yangi muammolarga duch kelmoqda. Masalan, neytronlar bombardimoniga bardosh beradigan material yaratish muammosi bor: hisob-kitoblarga ko‘ra, bu ta’sir an’anaviy yadro reaktorlaridagidan 100 baravar kuchli bo‘lishi kerak. Muammo shundaki, neytronlarning yadrolar bilan o‘zaro ta’sir kesimi energiya ortgani sayin proton va neytronlar soniga bog‘liq bo‘lmay qolib, atom yadrosining kesimiga yaqinlashadi. Shu sababli energiyasi 14 MeV bo‘lgan neytronlar uchun o‘zaro ta’sir kesimi yetarlicha kichik birorta ham izotop mavjud emas. Natijada D-T va D-D reaktorlari konstruksiyalarini juda tez-tez almashtirish kerak bo‘ladi. Bu rentabellikni shunchalik pasaytiradiki, hozirgi materiallardan tayyorlangan ushbu ikkala tur reaktor konstruksiyalarining qiymati ularda ishlab chiqarilgan energiya qiymatidan yuqori bo‘lib qoladi.
D-He sintezi davomida yuz beradigan qo‘shimcha D-D reaksiyalari (3 %) reaktor uchun rentabelli konstruksiyalar yaratishni qiyinlashtiradi, garchi hozirgi texnologiyalar darajasida bu mumkin bo‘lsa ham.
Tadqiqotlarning quyidagi bosqichlari ajratiladi:
- Muvozanat yoki «zararsizlik chegarasi» rejimi (ingl. Break-even): sintezda ajraladigan jami energiya reaksiyani boshlash va davom ettirishga sarflangan jami energiyaga teng bo‘ladigan holat. Bu nisbatning belgisi — Q.
- Yonuvchi plazma (ingl. Burning plasma): oraliq bosqich bo‘lib, unda reaksiya tashqi qizdirish hisobidan emas, asosan reaksiyada hosil bo‘ladigan alfa-zarrachalar hisobidan davom etadi. Q ≈ 5. Hozirgacha (2012) erishilmagan.
- O‘z-o‘zidan yonish (ingl. Ignition): katta Q qiymatlarida erishilishi kerak bo‘lgan barqaror, o‘z-o‘zini ta’minlovchi reaksiya. Hozirgacha erishilmagan.

Tadqiqotlarning keyingi qadami Xalqaro eksperimental termoyadro reaktori (ingl. International Thermonuclear Experimental Reactor, ITER) bo‘lishi kutilmoqda. Unda yuqori haroratli plazmaning xatti-harakati (yonuvchi plazma, Q ~ 30) va sanoat reaktori uchun konstruksion materiallar o‘rganiladi.
Tadqiqotlarning yakuniy bosqichi DEMO — sanoat reaktorining prototipi loyihasi bo‘ladi. Unda o‘z-o‘zini ta’minlovchi termoyadro reaksiyasiga erishish va yangi materiallarning amaliy yaroqliligi namoyish etilishi rejalashtirilgan. DEMO bosqichi tugashining eng nekbin prognozi — 30 yil. DEMO dan so‘ng tijoriy termoyadro reaktorlarini (shartli nomi TYaES — termoyadro elektr stansiyalari) loyihalash va qurish boshlanishi mumkin; TYaES qurilishi 2045-yildan oldin boshlanmaydi.
Mavjud tokamaklar
Dunyoda jami 300 ga yaqin tokamak qurilgan. Quyida ularning eng yiriklari keltiriladi.
- SSSR va Rossiya:
- T-2 — ishlaydigan dastlabki qurilma.
- T-4 — T-3 ning kattalashtirilgan varianti.
- T-7 — dunyoda birinchi marta nisbatan yirik magnit tizimga ega bo‘lgan noyob qurilma. Unda o‘ta o‘tkazuvchan solenoid niobiy–titan qotishmasidan tayyorlangan bo‘lib, suyuq geliy bilan sovitiladi. Bu noyob qurilmaning asosiy vazifasi bajarildi: T-7 termoyadro energetikasi uchun o‘ta o‘tkazuvchan solenoidlarning keyingi avlodini yaratishga zamin hozirladi.
- T-10 va PLT — jahon termoyadro tadqiqotlaridagi navbatdagi qadam. Ularning o‘lchami, quvvati va plazmani ushlab turish koeffitsiyenti deyarli bir xil. Olingan natijalar ham aynan bir xil: har ikkala reaktorda termoyadro sintezi uchun zarur haroratga erishilgan, Louson mezoni bo‘yicha esa atigi ikki yuz baravar farq qolgan.
- T-15 — 3,6 Tl kuchlanganlikdagi maydonni hosil qiluvchi o‘ta o‘tkazuvchan solenoidli zamonaviy reaktor.
- Globus-M — Rossiyada 1999-yilda yaratilgan birinchi sferik tokamak.
- Globus-M2 — 2018-yilda ishga tushirilgan yangi avlod sferik tokamagi.
- Qozog‘iston:
- Qozog‘iston materialshunoslik tokamagi (QMT) — materiallarni ITER va kelajakdagi energetik termoyadro reaktorlaridagi energiya yuklamalariga yaqin sharoitlarda o‘rganish va sinashga mo‘ljallangan eksperimental termoyadro qurilmasi. QMT qurilishi belgilangan joy — Kurchatov.
- Liviya:
- TM-4A
- Yevropa Ittifoqi va Buyuk Britaniya:
- Joint European Torus — jahondagi eng yirik ishlayotgan tokamak bo‘lib, uni Yevratom tashkiloti Buyuk Britaniyada yaratgan. Unda qo‘shma qizdirish usuli qo‘llanadi: neytral zarralarni kiritish — 20 MVt, ion-siklotron rezonansi — 32 MVt. Natijada Louson mezoni yonish chegarasidan atigi 4—5 baravar past.
- Tore Supra[ingl.] — o‘ta o‘tkazuvchan g‘altakli (1,8 K haroratda) tokamak, dunyodagi eng yiriklaridan biri. U quyidagi tadqiqot markazida joylashgan: Kadarash (Fransiya).
- AQSH:
- Test Fusion Tokamak Reactor[ingl.] (TFTR) — Prinston universitetida joylashgan, AQSHdagi eng yirik tokamak; tez neytral zarrachalar bilan qo‘shimcha qizdirish tizimiga ega. Yuqori natijaga erishilgan: Louson mezoni haqiqiy termoyadro haroratida yonish chegarasidan atigi 5,5 baravar past bo‘lgan. 1997-yilda yopilgan.
- National Spherical Torus Experiment[ingl.] (NSTX) — Prinston universitetida hozir ishlayotgan sferik tokamak (sferomak). Reaktordagi birinchi plazma 1999-yilda, TFTR yopilganidan ikki yil o‘tib olingan.
- Alcator C-Mod[ingl.] — AQSHdagi uchta eng yirik tokamakdan biri (qolgan ikkitasi — NSTX va DIII-D). Alcator C-Mod dunyodagi eng yuqori magnit maydon va plazma bosimi bilan ajralib turadi. 1993-yildan beri ishlaydi.
- DIII-D[ingl.] — General Atomics kompaniyasi tomonidan yaratilib, hozir San-Diyegoda ishlaydi.
- Yaponiya:
- Xitoy:
- EAST (Experimental Advanced Superconducting Tokamak, xitoycha 先进超导托卡马克实验装置) — eksperimental o‘ta o‘tkazuvchan tokamak bo‘lib, Xefey shahrida, Anxoy viloyatida joylashgan. 2006-yilda ishga tushirilgan. Qurilma Plazma fizikasi institutiga tegishli; institut esa Xitoy Fanlar akademiyasining tarkibiga kiradi. U xalqaro ITER loyihasi bilan hamkorlik qiladi. Bu reaktorda 2007-yilda sarflangan va olingan energiya nisbati bo‘yicha dunyoda birinchi «zararsizlik chegarasiga yetgan» termoyadro sintezi amalga oshirilgan[manbada yo‘q].
Adabiyotlar
- Ye. P. Velixov; S. V. Mirnov: . Boshqariladigan termoyadro sintezi yakuniy bosqichga chiqmoqda (PDF). Troitsk innovatsion va termoyadro tadqiqotlari instituti. «Kurchatov instituti» Rossiya ilmiy markazi.. ac.ru. — Muammoning ommabop bayoni. Murojaat sanasi: 8-avgust 2007-yil. Arxivlangan: asl nusxasi 4-yanvar 2007-yilda.
- Artsimovich L. A. Boshqariladigan termoyadro reaksiyalari. — M.: Fizmatlit, 1961. — 467 b.
- Lukyanov S. Yu. «Qaynoq plazma va boshqariladigan yadro sintezi». «Nauka», Moskva, 1975
- Xegler M., Kristiansen M. Boshqariladigan termoyadro sinteziga kirish. — M., Mir, 1980. — 230 b.
Havolalar
- AQSHda termoyadro sintezi bo‘yicha ulkan tajriba o‘tkaziladi — NIF haqidagi maqola // h-tech-news.ru, 31.03.2009 /veb-arxiv/
- K. Lluellin-Smit. Termoyadro energetikasi sari — 17-may 2009-yilda Rossiya Fanlar akademiyasi Fizika institutida o‘qilgan ma’ruza materiallari // elementy.ru
- Semyonov I. Kelajak energetikasi: boshqariladigan termoyadro sintezi. ITER termoyadro reaktori nima va uni yaratish nega bunchalik muhim? — 2008-yilda Rossiya Fanlar akademiyasi Fizika institutida o‘qilgan ilmiy-ommabop ma’ruza // elementy.ru
- Yevropa va Amerika olimlari energiya samaradorligi bo‘yicha mavjud barcha muqobillardan bir tartib yuqori bo‘lgan yangi termoyadro yoqilg‘isi turini birgalikda yaratdilar // Ommabop mexanika, 29-avgust 2017-yil