Atlantika okeani

Atlantika okeani
Xususiyatlari
Maydoni91,66 mln km²
Hajmi329,66 mln km³
Eng katta chuqurligi8742 m
O‘rtacha chuqurligi3736 m
Joylashuvi
0° sh. k. 30° g‘. u.HGYaO
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Atlantika okeani — maydoni va chuqurligi jihatidan ikkinchi yirik okean. Yer yuzida birinchi o‘rinda Tinch okeani turadi. Atlantika shimolda Grenlandiya va Islandiya, sharqda Yevropa va Afrika, g‘arbda Shimoliy va Janubiy Amerika, janubda esa Antarktida orasida joylashgan dunyodagi ikkinchi yirik okeandir.

Maydoni 91,66 mln km² bo‘lib, uning qariyb 16 % ini dengizlar, qo‘ltiqlar va bo‘g‘ozlar egallaydi. Qirg‘oqbo‘yi dengizlarining maydoni umumiy suv hududining 1 % idan oshmaydi. Bu akvatoriya. Suv hajmi 329,66 mln km³ bo‘lib, u 25 % ga teng — Dunyo okeani suv hajmiga nisbatan. O‘rtacha chuqurligi — 3736 m, eng chuqur joyi — 8742 m (Puerto-Riko botig‘i). Okean suvining o‘rtacha yillik sho‘rligi taxminan 35 ‰ ni tashkil etadi. Atlantika okeanining qirg‘oq chizig‘i kuchli parchalangan, uning suv hududi dengizlar va qo‘ltiqlarga yaqqol ajralib turadi.

Okeanning nomi titan Atlas (Atlant) nomidan, yunon mifologiyasi dan kelib chiqqan; qisqacha nomi — Atlantika.

Etimologiyasi

Okean nomi miloddan avvalgi V asrda ilk bor qadimgi yunon tarixchisi Gerodot asarlarida uchraydi. U «Gerakl ustunlari yonidagi dengiz Atlantis (qadimgi yunoncha Ἀτλαντίς — Atlantida) deb ataladi», deb yozgan. Bu nom Qadimgi Yunoniston da mashhur bo‘lgan Atlant haqidagi afsonadan olingan. Atlant osmon gumbazini yelkasida tutib turuvchi titan bo‘lib, u O‘rta dengiz mintaqasi ning eng g‘arbiy nuqtasida joylashgan deb tasavvur qilingan. Rim olimi Katta Pliniy I asrdayoq zamonaviy Oceanus Atlanticus (lotincha Oceanus Atlanticus) — «Atlantika okeani» nomini ishlatgan. Turli davrlarda okeanning ayrim qismlari G‘arbiy okean, Shimoliy dengiz, Tashqi dengiz deb atalgan; Atlantikaning janubiy yarmi esa ba’zan Efiopiya dengizi[inglizcha] yoki okeani deb yuritilgan. Chunki «Efiopiya» atamasi an’anaviy ravishda Sahroi Kabirdan janubdagi butun Afrikaga nisbatan ishlatilgan ( Efiopiya imperiyasi uchun esa ekzonim — «Abissiniya» nomi qo‘llangan).

Faqat XVII asr o‘rtalaridan boshlab Atlantika okeani nomi hozirgi ma’nosida ishlatila boshlagan; rus tilidagi dastlabki dunyo o‘quv atlaslarida (1737, 1757) hali «Shimoliy dengiz» nomi berilgan. Biroq akademik Kraft ning 1739 va 1764-yillardagi darsliklarida «Atlantika okeani» yoki keyinroq okean (nemischa Atlantische Meer, ya’ni Atlantika dengizi) hozirgi ma’noda alohida ajratilgan bo‘lsa-da, 1809-yilgi geografiya darsligida ham qayd etilgan bo‘lsa-da, ruscha geografik nomlar faqat XIX asrga kelib yakuniy shakllangan. Masalan, professor Gaspari ««G‘arbiy yoki Atlantika» (asl nusxada bu joyda Amerikanische!) okeani ... o‘zining kattaligi sababli ... ikki dengizga bo‘linadi: uning ekvatorgacha bo‘lgan shimoliy qismi bevosita Atlantika dengizi deb ataladi. Janubiy qismi esa ... Efiopiya dengizi» deb izohlangan; 1824-yilgi dunyo xaritasida esa «Atlantika okeani» nomi hozirgi ma’nosida qo‘llangan.

Tabiiy-geografik tavsifi

Okeanlarning asosiy morfologik ko‘rsatkichlari
(«Okeanlar atlasi» ma’lumotlariga ko‘ra, 1980-yil)
OkeanlarSuv
sirtining
maydoni, mln km²
Hajmi,
mln km³
O‘rtacha
chuqurligi,
m
Eng katta
okean chuqurligi,
m
Atlantika91,66 329,66 3736 Puerto-Riko botig‘i (8742)
Hind 76,17 282,65 3711 Zond botig‘i (7209)
Shimoliy Muz 14,75 18,07 1225 Grenlandiya dengizi (5527)
Tinch 178,68 710,36 3976 Mariana botig‘i (11 022)
Dunyo okeani 361,26 1340,74 3711 11 022

Umumiy ma’lumotlar

Atlantika okeani kattaligi jihatidan ikkinchi o‘rinda turadi. Maydoni 91,66 million km², suv hajmi esa 329,66 million km³. U subarktika kengliklari dan to Antarktida gacha cho‘zilgan. Hind okeani bilan chegarasi Igna burni (20° sh. u.) meridiani bo‘ylab Antarktida sohillarigacha (Qirolicha Mod Yeri) o‘tadi. Tinch okean bilan chegarasi Gorn burni dan 68°04’ g‘. u. meridiani bo‘ylab yoki Janubiy Amerikadan Antarktika yarimoroli gacha eng qisqa masofa orqali Dreyk bo‘g‘ozi dan, Oste oroli dan Shternek burnigacha o‘tkaziladi. Shimoliy Muz okeani bilan chegara Gudzon bo‘g‘ozi ning sharqiy kirishidan boshlanib, keyin Devis bo‘g‘ozi va Grenlandiya oroli qirg‘oqlari bo‘ylab Bryuster burnigacha, Daniya bo‘g‘ozi orqali Islandiya orolidagi Reydinupyur burnigacha, uning sohillari bo‘ylab Gerpir burnigacha, so‘ng Farer orollari, keyin Shetland orollari va 61° shimoliy kenglik bo‘ylab Skandinaviya yarimoroli qirg‘oqlarigacha o‘tadi. Ba’zan okeanning 35° janubiy kenglikdan (suv va atmosfera aylanishi bo‘yicha) 60° janubiy kenglikkacha (tub relyefi bo‘yicha) bo‘lgan janubiy qismi Janubiy okean.

Dengizlar va qo‘ltiqlar

Atlantika okeanining dengizlari, qo‘ltiqlari va bo‘g‘ozlari 14,69 million km² (okean umumiy maydonining 16 %) maydonni egallaydi, hajmi 29,47 million km³ (8,9 %). Eng mashhur dengizlari va asosiy qo‘ltiqlari (soat mili yo‘nalishida): Irlandiya dengizi, Bristol qo‘ltig‘i, Shimoliy dengiz, Norvegiya dengizi, Boltiq dengizi (Botnika qo‘ltig‘i, Finlandiya qo‘ltig‘i, Riga qo‘ltig‘i), Biskay qo‘ltig‘i, O‘rta yer dengizi ( Alboran dengizi, Balear dengizi, Liguriya dengizi, Tirren dengizi, Adriatika dengizi, Ioniya dengizi, Egey dengizi), Marmar dengizi, Qora dengiz, Azov dengizi, Gvineya qo‘ltig‘i, Riser-Larsen dengizi, Lazarev dengizi, Ueddell dengizi, Skosha dengizi (oxirgi to‘rttasi ba’zan Janubiy okean), Karib dengizi, Meksika qo‘ltig‘i, Sargasso dengizi, Men qo‘ltig‘i, Avliyo Lavrentiy qo‘ltig‘i, Labrador dengizi. Shuningdek, Irminger dengizi (Grenlandiya bilan Islandiya o‘rtasida), Kelt dengizi, Iruaz dengizi, Vattlar Niderlandiya sohillarida va boshqa qismlar ham ajratiladi.

Orollar

Atlantika okeanining eng yirik orollari va arxipelaglari: Britaniya orollari (Buyuk Britaniya, Irlandiya, Gebrid orollari, Orkney orollari, Shetland orollari), Katta Antil orollari (Kuba, Gaiti, Yamayka, Puerto-Riko, Xuventud), Nyufaundlend, Islandiya, Olovli Yer arxipelagi (Olovli Yer, Navarino), Marajo, Sitsiliya, Sardiniya, Kichik Antil orollari (Trinidad, Gvadelupa, Martinika, Kyurasao, Barbados, Grenada, Sent-Vinsent, Tobago), Folklend (Malvin) orollari (Sharqiy Folklend (Soledad), G‘arbiy Folklend (Gran-Malvina)), Bagama orollari (Andros, Katta Inagua, Katta Bagama), Keyp-Breton, Kipr, Korsika, Krit, Antikosti, Kanar orollari (Tenerife, Fuerteventura, Gran-Kanariya), Zelandiya, Shahzoda Eduard, Balear orollari (Malorka), Janubiy Georgiya, Long-Aylend, Moonsund arxipelagi (Saaremaa, Xiyumaa), Yashil Burun orollari, Evbeya, Janubiy Sporad orollari (Rodos), Gotland, Fyun, Kiklad orollari, Azor orollari, Ioniya orollari, Janubiy Shetland orollari, Bioko, Bijagosh orollari, Lesbos, Aland orollari, Farer orollari, Eland, Lolland, Janubiy Orkney orollari, San-Tome, Madeyra orollari, Malta, Prinsipi, Avliyo Yelena, Vozneseniye, Bermud orollari.

Okeanning shakllanish tarixi

Atlantika okeani tubidagi okean po‘sti yoshi: eng yosh hududlar qizil, eng qadimgilari ko‘k rang bilan ko‘rsatilgan (vaqt shkalasi)

Atlantika okeani mezozoy davrida qadimgi supermaterik Pangeya ning janubdagi Gondvana va shimoldagi Lavraziya materiklariga bo‘linishi natijasida vujudga kelgan. Trias davrining eng oxirida bu materiklarning turli yo‘nalishlarda harakatlanishi hozirgi Shimoliy Atlantikaning dastlabki okean litosferasi paydo bo‘lishiga olib kelgan. Hosil bo‘lgan rift zonasi Tetis okeani dagi rift yorig‘ining g‘arbiy davomi bo‘lgan. Rivojlanishining dastlabki bosqichida Atlantika botig‘i sharqdagi Tetis okeani bilan Tinch okeani g‘arbdagi ikki yirik okean havzasining birikishidan yuzaga kelgan. Keyinchalik Atlantika botig‘ining kengayishi Tinch okean maydonining qisqarishi hisobiga davom etadi. Erta yura davrida Gondvana Afrika va Janubiy Amerikaga ajrala boshlagan va hozirgi Janubiy Atlantikaning okean litosferasi paydo bo‘lgan. Bo‘r davrida Lavraziya parchalanib, Shimoliy Amerikaning Yevropadan ajralishi boshlangan. Bu jarayonda Grenlandiya shimolga siljib, Skandinaviya va Kanadadan ajralgan. So‘nggi 40 million yil davomida, hozirgacha Atlantika havzasi okean o‘rtasiga yaqin joylashgan yagona rift o‘qi bo‘ylab kengayib kelmoqda. Tektonik plitalar harakati hozir ham davom etmoqda. Janubiy Atlantikada Afrika va Janubiy Amerika plitalari yiliga 2,9—4 sm tezlikda uzoqlashmoqda. Markaziy Atlantikada Afrika, Janubiy Amerika va Shimoliy Amerika plitalari yiliga 2,6—2,9 sm tezlikda bir-biridan uzoqlashmoqda. Shimoliy Atlantikada esa Yevrosiyo va Shimoliy Amerika plitalari yiliga 1,7—2,3 sm tezlikda ajralmoqda. Shimoliy va Janubiy Amerika plitalari g‘arbga, Afrika plitasi shimoli-sharqqa, Yevrosiyo plitasi esa janubi-sharqqa siljib, O‘rta yer dengizi.

Geologik tuzilishi va tub relyefi

Materiklarning suvosti chekkalari

Atlantika okeanining chuqurlik xaritasi

Keng shelf hududlari asosan Shimoliy yarimsharda, Shimoliy Amerika va Yevropa sohillarida joylashgan. To‘rtlamchi davr da shelfning katta qismi materik muzlanishi ta’sirida bo‘lib, natijada qadimgi muzlik relyef shakllari vujudga kelgan. Shelfning yana bir qadimgi relyef elementi — Atlantika okeanining deyarli barcha shelf hududlarida uchraydigan suv bosgan daryo vodiylaridir. Qadimgi kontinental cho‘kindilar keng tarqalgan. Afrika va Janubiy Amerika sohillarida shelf torroq, ammo Janubiy Amerikaning janubida u ancha kengayadi (Patagoniya shelfi). Suv ko‘tarilishi va qaytishi oqimlari qum tizmalarini hosil qilgan; ular zamonaviy suvosti relyef shakllari orasida eng ko‘p tarqalgan. Bunday tizmalar Shimoliy dengiz shelfida ayniqsa xos bo‘lib, La-Mansh bo‘g‘ozida hamda Shimoliy va Janubiy Amerika shelflarida ko‘p uchraydi. ekvatorial-tropik suvlarda (ayniqsa Karib dengizi, Bagama sayozliklari va Janubiy Amerika qirg‘oqlari yaqinida) marjon riflari.

Materik yonbag‘irlari Atlantika okeanining ko‘p hududlarida tik, ba’zan pog‘onali bo‘lib, suvosti kanyonlari bilan chuqur kesilgan. Ayrim joylarda materik yonbag‘irlari chekka platolar: Bleyk, San-Paulu, Folklend bilan to‘ldiriladi; ular Amerika suvosti chekkalari; Podkupayn va Goban esa Yevropaning suvosti chekkasida joylashgan. Blokli tuzilishga ega Farer–Islandiya ostonasi Islandiyadan Shimoliy dengizgacha cho‘zilgan. Shu mintaqada Rokoll balandligi ham joylashgan; u Yevropa submaterigining suv ostida qolgan qismi hisoblanadi.

Materik etagi uzunligining katta qismida akkumulyativ tekislik ko‘rinishida bo‘lib, 3—4 km chuqurlikda joylashgan va qalin (bir necha kilometr) tub cho‘kindilaridan tarkib topgan. Atlantika okeaniga quyiladigan uch daryo dunyodagi eng yirik o‘nta daryo qatoriga kiradi: Missisipi (yillik qattiq oqiziqlar 500 million tonna), Amazonka (499 million tonna) va Oranj (153 million tonna). Atlantika okeani havzasiga uning atigi 22 ta asosiy daryosi yiliga jami 1,8 milliard tonnadan ortiq cho‘kindi modda olib keladi. Materik etagining ayrim hududlarida loyqa oqimlar keltirgan moddalardan yirik yelpig‘ichsimon to‘planmalar hosil bo‘lgan. Ularning ichida Gudzon, Amazonka, Rona (O‘rta yer dengizida), Niger, Kongo suvosti kanyonlari to‘planmalari ayniqsa kattadir. Shimoliy Amerika materik chekkasi bo‘ylab sovuq Arktika suvlarining materik etagi yonidan janubga qarab tub oqimi ta’sirida ulkan akkumulyativ relyef shakllari — masalan, Nyufaundlend, Bleyk–Bagama «cho‘kindi tizmalar» va boshqalar hosil bo‘lgan.

O‘tish zonasi

Atlantika okeanidagi o‘tish zonalari Karib, O‘rta yer dengizi va Skosha dengizi yoki Janubiy Sendvich hududlaridan iborat.

Karib mintaqasiga Karib dengizi, Meksika qo‘ltig‘i ning chuqur qismi, orol yoylari va chuqur suvosti botiqlari kiradi. Bu yerda quyidagi orol yoylarini ajratish mumkin: Kuba, Kayman—Syerra-Maestra, Yamayka—Janubiy Gaiti, Kichik Antil orollari ning tashqi va ichki yoylari. Bundan tashqari, Nikaragua suvosti balandligi, Beata tizmalari va Aves tizmasi ham ajratiladi. Kuba yoyi murakkab tuzilishga ega va uning burmalanishi Laramiy davriga mansub. Gaiti orolining shimoliy Kordilyerasi uning davomidir. Miosen davrida shakllangan Kayman–Syerra-Maestra burmali tuzilmasi Mayya tog‘lari dan, Yukatan yarimoroli da boshlanib, so‘ng suvosti Kayman tizmasi va Janubiy Kubadagi Syerra-Maestra tog‘lari shaklida davom etadi. Kichik Antil yoyi qator vulqon tuzilmalarini (jumladan, uch vulqonni, masalan, Montan-Pele. Otilib chiqqan mahsulotlar tarkibi: andezitlar, bazaltlar, datsitlar). Orol yoyining tashqi tizmasi ohaktoshli. Karib dengizini janubdan ikkita parallel yosh tizma o‘rab turadi: Shamol osti orollari yoyi va Karib Andlari tog‘ zanjiri; u sharqda Trinidad va Tobago orollariga tutashadi. Orol yoylari va suvosti tizmalari Karib dengizi tubini bir necha botiqqa ajratadi. Ularning tubi qalin karbonatli cho‘kindilar bilan tekislangan. Eng chuqur botiq — Venesuela botig‘i (5420 m). Bu yerda ikkita chuqur suvosti novlari — Kayman va Puerto-Riko novlari (Atlantika okeanining eng katta chuqurligi — 8742 m) ham bor.

Skosha tizmasi va Janubiy Sendvich orollari hududlari borderlendlar (borderlands) — Yer po‘stining tektonik harakatlari ta’sirida bo‘laklarga ajralgan suvosti kontinental chekka qismlaridir. Janubiy Sendvich orollari yoyi bir qator vulqonlar bilan murakkablashgan. Sharqdan unga Janubiy Sendvich chuqur suvosti novlari tutashadi; uning eng katta chuqurligi 8228 m. Skosha dengizi tubining tog‘li va sertepalik relyefi o‘rta okean tizmasi shoxlaridan birining o‘q zonasiga bog‘liq.

O‘rta yer dengizida kontinental Yer po‘sti keng tarqalgan. Subokean po‘sti faqat eng chuqur botiqlarning ayrim joylarida uchraydi: Balear, Tirren, Markaziy va Krit botiqlarida. Shelf sezilarli darajada faqat Adriatika dengizi va Sitsiliya ostonasi hududlarida rivojlangan. Ioniya orollari, Krit va undan sharqdagi orollarni birlashtiruvchi burmali tog‘ tuzilmasi orol yoyini hosil qiladi. Bu yoy janubda Ellin novlari bilan chegaralangan, uning janubida esa Sharqiy O‘rta yer dengizi valining ko‘tarilmasi bor. O‘rta yer dengizining geologik kesimida tubi Messin yarusiga (yuqori miosen) mansub tuzli qatlamlardan tashkil topgan. O‘rta yer dengizi seysmik faol hudud bo‘lib, bu yerda bir nechta faol vulqon saqlangan (Vezuviy, Etna, Santorin).

O‘rta Atlantika tizmasi

Meridional O‘rta Atlantika tizmasi Atlantika okeanini sharqiy va g‘arbiy qismlarga ajratadi. U Islandiya sohillari yaqinida Reykyanes tizmasi nomi bilan boshlanadi. Uning o‘q bo‘ylab tuzilishini bazaltli qirra tashkil etadi. Rift vodiylari relyefda kuchsiz ifodalangan, ammo qanotlarida faol vulqonlar ma’lum. 52—53° sh. k. da o‘rta okean tizmasini Gibbs va Reykyanes ko‘ndalang yoriq zonalari kesib o‘tadi. Ulardan keyin O‘rta Atlantika tizmasi boshlanadi; uning rift zonasi va vodiylari yaqqol ko‘rinadi, ko‘plab ko‘ndalang yoriqlar hamda chuqur grabenlar mavjud. 40° sh. k. da o‘rta okean tizmasi Azor vulqon platosi da suv yuzasiga chiqqan (orollarni hosil qilgan) va suvosti faol vulqonlar ko‘p. Azor platosidan janubroqda, rift zonasida ohakli balchiqlar ning 300 m qalinlikdagi qatlami ostida bazaltlar yotadi, ularning ostida esa o‘ta asosli va asosli jinslarning blokli aralashmasi yotadi. Bu hududda hozir ham kuchli vulqon va gidrotermal faollik kuzatiladi. Shimoliy Atlantika tizmasining ekvatorga yaqin qismi ko‘plab ko‘ndalang yoriqlar bilan bir necha bo‘lakka ajralgan; ular bir-biriga nisbatan yonlama yo‘nalishda sezilarli (300 km gacha) siljigan. Ekvatorning o‘zida chuqur yoriqlar bilan bog‘liq Romansh botig‘i bor, chuqurligi 7856 m gacha yetadi.

Janubiy Atlantika tizmasi meridian yo‘nalishida cho‘zilgan. Bu yerda rift vodiylari yaxshi ifodalangan, ko‘ndalang yoriqlar esa kamroq. Shu sababli tizma Shimoliy Atlantika tizmasiga qaraganda yaxlitroq ko‘rinadi. Uning janubiy va o‘rta qismlarida Vozneseniye platosi hamda Tristan-da-Kunya, Gof va Buve orollarining vulqon platolari ajralib turadi. Bu platolar faol va yaqin o‘tmishda faol bo‘lgan vulqonlar bilan bog‘liq. Buve oroli dan boshlab Janubiy Atlantika tizmasi sharqqa burilib, Afrikani aylanib o‘tadi va Hind okeani tutashadi: G‘arbiy Hind o‘rta okean tizmasi bilan.

Okean tubi

O‘rta Atlantika tizmasi Atlantika okeani tubini deyarli teng ikki qismga bo‘ladi. G‘arbiy qismidagi tog‘li tuzilmalar — Nyufaundlend tizmasi, Barrakuda tizmasi, Seara ko‘tarilmasi va Riu-Grandi — okean tubini quyidagi botiqlarga ajratadi: Labrador, Nyufaundlend, Shimoliy Amerika, Gviana, Braziliya, Argentina. O‘rta okean tizmasidan sharqda okean tubi Kanar orollari ning suvosti asosi, Yashil Burun orollari, ko‘tarilmasi, Gvineya ko‘tarilmasi va Kit tizmasi tomonidan quyidagi botiqlarga ajratilgan: , G‘arbiy Yevropa, Iberiya, Shimoliy Afrika, Yashil Burun, Syerra-Leone, Gvineya, AngolaKap botiqlari. Botiqlarda asosan biogen ohakli hamda quruqlikdan keltirilgan moddalardan iborat tekis abissal tekisliklar keng tarqalgan. Okean tubining katta qismida cho‘kindi qalinligi 1 km dan oshadi. Cho‘kindi jinslar ostida vulqon jinslari va zichlashgan cho‘kindi jinslardan iborat qatlam aniqlangan.

Materiklarning suvosti chekkalaridan uzoqdagi botiqlarda, o‘rta okean tizmalarining chekka qismlarida abissal tepaliklar tarqalgan. Okean tubida 600 ga yaqin tog‘ joylashgan. Suvosti tog‘larining katta guruhi Bermud platosi da (Shimoliy Amerika botig‘i) joylashgan. Bir necha yirik suvosti vodiylari mavjud; ulardan eng muhimlari Heyzen vodiylari va Mori vodiylaridir. Ular Atlantika okeani tubining shimoliy qismida O‘rta okean tizmasining har ikki tomonida cho‘zilgan.

Tub cho‘kindilari

Atlantika okeanining sayoz qismlaridagi cho‘kindilar, asosan, terrigen va biogen cho‘kindilardan iborat bo‘lib, okean tubi maydonining 20 % ini egallaydi. Chuqur suvdagi cho‘kindilardan ohakli foraminifera balchiqlari (okean tubi maydonining 65 %) eng ko‘p tarqalgan. O‘rta yer va Karib dengizlarida, Janubiy Atlantika tizmasining janubiy zonasida pteropoda cho‘kindilari uchraydi. Chuqur suvdagi qizil gil okean tubi maydonining taxminan 20 % ini egallab, botiqlarning eng chuqur qismlarida joylashgan. Angola botig‘ida radiolyariya balchiqlari uchraydi. Atlantikaning janubida kremniyli diatomeya cho‘kindilari tarqalgan bo‘lib, ularda autigen kremniy dioksidi miqdori 62—72 % ni tashkil qiladi. G‘arbiy shamollar oqimi zonasida diatomeya balchiqlari ning uzluksiz maydoni cho‘zilgan, Dreyk bo‘g‘ozi bundan mustasno. Okean tubining ayrim botiqlarida terrigen alevritlar va pelitlar keng tarqalgan. Abissal chuqurliklar dagi terrigen cho‘kindilar Shimoliy Atlantika, Gavayi va Argentina botiqlariga xos.

Iqlimi

Atlantika okeanining yuzasidagi iqlim sharoitlari uning meridian bo‘ylab katta masofaga cho‘zilgani va havo massalari aylanishiga to‘rtta asosiy atmosfera markazi — Grenlandiya va Antarktika yuqori bosim markazlari, Islandiya va Antarktika past bosim markazlari ta’sir qilishi bilan izohlanadi. Bundan tashqari, subtropiklarda ikkita antitsiklon: — Azor va Janubiy Atlantika antitsiklonlari doimiy faol. Ularni ekvatorial past bosim mintaqasi ajratib turadi. Atmosfera bosimi hududlarining bunday taqsimlanishi Atlantikada ustun shamollar tizimini belgilaydi. Okean haroratiga uning meridian bo‘ylab keng cho‘zilgani bilan birga Shimoliy Muz okeani, Antarktika dengizlari va O‘rta yer dengizi bilan suv almashinuvi ham kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Yuzaki suvlar ekvatordan yuqori kengliklarga tomon asta-sekin soviydi, lekin kuchli oqimlar zonal harorat taqsimotidan sezilarli og‘ishlarga sabab bo‘ladi.

Atlantikada sayyoramizning barcha iqlim mintaqalari uchraydi. Tropik kengliklarda haroratning mavsumiy tebranishi kichik (o‘rtacha 20 °C), yog‘in ko‘p. Tropiklardan shimol va janubda subtropik mintaqalar mavjud; bu yerlarda haroratning mavsumiy (qishda 10 °C dan yozda 20 °C gacha) va sutkalik o‘zgarishi yaqqolroq, yog‘in esa asosan yozda yog‘adi. Subtropik hududlarda tropik dovullar tez-tez kuzatiladi. Ulkan atmosfera girdoblarida shamol tezligi soatiga bir necha yuz kilometrga yetadi. Eng kuchli tropik dovullar Karib havzasida, jumladan Meksika qo‘ltig‘i va Vest-Indiya orollarida kuzatiladi. Vest-Indiya tropik dovullari okeanning g‘arbida 10—15° sh. k. atrofida shakllanib, Azor orollari va Irlandiya tomon siljiydi. Shimol va janubda subtropik zonalar joylashgan bo‘lib, eng sovuq oyda harorat 10 °C gacha pasayadi; qishda past bosimli qutbiy hududlardan sovuq havo massalari mo‘l yog‘in keltiradi. Mo‘tadil kengliklarda eng iliq oyda o‘rtacha harorat 10—15 °C, eng sovuq oyda esa −10 °C bo‘ladi. Sutkalik harorat farqlari ham katta. Mo‘tadil mintaqada yil davomida nisbatan bir tekis yog‘in (taxminan 1000 mm) tushadi, eng yuqori miqdor kuz-qishda kuzatiladi. Kuchli bo‘ronlar sababli janubiy mo‘tadil kengliklar «shovullovchi qirqliklar» deb ataladi. 10 °C izotermasi shimoliy va janubiy qutbyoni mintaqalar chegarasini belgilaydi. Shimoliy yarimsharda chegara 50° sh. k. (Labrador) va 70° sh. k. (Shimoliy Norvegiya sohillari) oralig‘idan o‘tadi. Janubiy yarimsharda qutbyoni mintaqa ekvator ga yaqinroq, taxminan 45—50° j. k. da boshlanadi. Eng past harorat (−34 °C) Ueddell dengizi.

Gidrologik rejimi

Yuzaki suvlarning aylanishi

Issiqlik energiyasining kuchli tashuvchilari — ekvator ning har ikki tomonida joylashgan aylanma yuzaki oqimlardir. Masalan, Shimoliy passat oqimi va Janubiy passat oqimi, okeanni sharqdan g‘arbga kesib o‘tadi. Shimoliy passat oqimi Kichik Antil orollari yonida ikki tarmoqqa ajraladi: shimoliy tarmog‘i Katta Antil orollari ( sohillari bo‘ylab shimoli-g‘arbga yo‘naladi (Antil oqimi), janubiy tarmog‘i esa Kichik Antil orollari orasidagi bo‘g‘ozlardan Karib dengiziga, so‘ng Yukatan bo‘g‘ozi orqali Meksika qo‘ltig‘i ga o‘tadi va undan Florida bo‘g‘ozi orqali chiqib, Florida oqimi ni hosil qiladi. Uning tezligi 10 km/soatga yetadi va u mashhur Golfstrim oqimiga asos bo‘ladi. Golfstrim Amerika sohillari bo‘ylab oqib, 40° sh. k. da g‘arbiy shamollar va Koriolis kuchi ta’sirida sharqqa, keyin shimoli-sharqqa buriladi va Shimoliy Atlantika oqimi deb ataladi. Uning asosiy oqimi Islandiya bilan Skandinaviya yarimoroli orasidan o‘tib, Shimoliy Muz okeani ga quyiladi va Arktika ning Yevropa qismi iqlimini yumshatadi. Shimoliy Muz okeanidan ikkita kuchli sovuq va sho‘rligi kamaygan oqim chiqadi: Sharqiy Grenlandiya oqimi, Grenlandiya ning sharqiy sohili bo‘ylab o‘tadi, hamda Labrador oqimi, Labrador, Nyufaundlend atrofidan o‘tib, janubga Xatteras burni gacha yetadi va Golfstrimni Shimoliy Amerika sohillaridan uzoqlashtiradi.

Janubiy passat oqimi qisman Shimoliy yarimshar ga o‘tadi va San-Roki burni yonida ikki tarmoqqa ajraladi: biri janubga yo‘nalib, Braziliya oqimi ni hosil qiladi, ikkinchisi shimolga burilib, Gviana oqimi ni hosil qiladi va u Karib dengizi ga oqib kiradi. Braziliya oqimi La-Plata hududida sovuq Folklend oqimi ( G‘arbiy shamollar oqimi ning tarmog‘i) bilan uchrashadi. Afrikaning janubiy chekkasida G‘arbiy shamollar oqimidan sovuq Bengela oqimi ajralib, Janubi-g‘arbiy Afrika sohili bo‘ylab harakatlanarkan, asta-sekin g‘arbga buriladi. Gvineya qo‘ltig‘i ning janubida ushbu oqim Janubiy passat oqimining antitsiklon aylanmasini yopadi.

Atlantika okeanida chuqur suv oqimlarining bir necha qavati mavjud. Golfstrim ostidan kuchli qarshi oqim o‘tadi; uning asosiy qismi 3500 m gacha chuqurlikda joylashgan, tezligi 20 sm/s. Bu tor oqim materik yonbag‘rining quyi qismidan o‘tadi va Norvegiya hamda Grenlandiya dengizlari dan sovuq tub suvlari chiqishi bilan bog‘liq. Okeanning ekvatorial zonasida yuzadan pastdagi Lomonosov oqimi topilgan. U Antil–Gviana qarshi oqimidan boshlanib, Gvineya qo‘ltig‘igacha yetadi. Atlantikaning sharqiy qismida kuchli chuqur Luiziana oqimi kuzatiladi. U nisbatan iliq va sho‘r O‘rta yer dengizi suvlari Gibraltar bo‘g‘ozi.

Atlantika okeanida eng yuqori suv ko‘tarilishlari kuzatiladi. Ular Kanadaning fyordsimon qo‘ltiqlarida (Ungava qo‘ltig‘i — 12,4 m, Frobisher — 16,6 m) hamda Buyuk Britaniyada 14,4 m gacha, jumladan Bristol qo‘ltig‘i) kuzatiladi. Dunyo bo‘yicha eng katta suv ko‘tarilishi Kanadaning sharqiy sohilidagi Fandi qo‘ltig‘i da qayd etilgan, uning maksimal balandligi 15,6—18 m ga yetadi.

Atlantika okeanining suv balansi («Okeanlar atlasi» ma’lumotlariga ko‘ra, 1980-yil)
KirimSuv miqdori
ming km³ da
yiliga
ChiqimSuv miqdori
ming km³ da
yiliga
Shimoliy Muz okeanidan bo‘g‘ozlar orqali:Devis, Daniya, Farer–Islandiya, Farer–Shetland260Shimoliy Muz okeaniga Devis, Daniya, Farer–Islandiya va Farer–Shetland bo‘g‘ozlari orqali225
O‘rta yer dengizidan O‘rta yer dengizi orqali Gibraltar bo‘g‘ozi52O‘rta yer dengiziga Gibraltar bo‘g‘ozi orqali55
Tinch okeanidan Dreyk bo‘g‘ozi orqali, G‘arbiy shamollar oqimi (Antarktika sirkumpolyar oqimi) bilan3470Atlantika okeanidan Tinch okeanga Dreyk bo‘g‘ozi orqali, Antarktika sohilbo‘yi oqimi, chuqur va tub suvlari bilan210
Hind okeanidan Afrika — Antarktida oralig‘i (20° sh. u.) orqali, Antarktika sohilbo‘yi oqimi, chuqur va tub suvlari bilan1692Hind okeaniga Afrika — Antarktida oralig‘i (20° sh. u.) orqali G‘arbiy shamollar oqimi (Antarktika sirkumpolyar oqimi) bilan4976
Yog‘inlar93Bug‘lanish125
Daryo oqimi20
Yerosti oqimi1
Arktika muzlarining erishidan tushadigan suv2
Antarktika muzlarining erishidan tushadigan suv1
Jami5591Jami5591

Harorat, sho‘rlik va muz hosil bo‘lishi

Atlantika suvlari haroratining yil davomidagi o‘zgarishi katta emas: ekvatorial-tropik mintaqa da 1—3° dan ortmaydi, subtropiklar va mo‘tadil kengliklar da 5—8° atrofida, qutbyoni kengliklar da esa shimolda taxminan 4°, janubda 1° dan oshmaydi. Eng iliq suvlar ekvatorial va tropik kengliklarda joylashgan. Masalan, Gvineya qo‘ltig‘i da yuzaki qatlam harorati 26 °C dan pastga tushmaydi. Shimoliy yarimsharda tropiklardan shimolga tomon yuzaki suv harorati pasayib, 60° sh. k. da yozda 10 °C ni tashkil qiladi. Janubiy yarimsharda harorat ancha tez o‘zgaradi va 60° j. k. da 0 °C atrofida bo‘ladi. Umuman, okeanning janubiy yarimshardagi qismi shimoliy yarimshardagidan sovuqroq. Shimoliy yarimsharda g‘arbiy qismi sharqiy qismidan sovuqroq bo‘lsa, janubiy yarimsharda aksincha.

Yuzaki suvlarning eng yuqori sho‘rligi ochiq okeanning subtropik zonasida (37,25 ‰ gacha), O‘rta yer dengizida esa 39 ‰ ga yetadi. Eng ko‘p yog‘in tushadigan ekvatorial zonada sho‘rlik 34 ‰ gacha kamayadi. Daryolar quyilishida suv keskin chuchuklashadi (masalan, La-Plata daryosi quyilishida 18—19 ‰).

Atlantika okeanida muzlar Grenlandiya dengizi, Baffin dengizi va Antarktika atrofidagi suvlarda hosil bo‘ladi. Janubiy Atlantikadagi aysberglar ning asosiy manbai Filxner shelf muzligi, Ueddell dengizi da joylashgan. Grenlandiya sohilida aysberglar, jumladan, Yakobshavn muzligi dan, Disko oroli yaqinida ajralib chiqadi. Shimoliy yarimsharda suzuvchi muzlar iyulda 40° sh. k. gacha yetadi. Janubiy yarimsharda suzuvchi muzlar yil bo‘yi 55° j. k. gacha uchraydi va sentabr—oktabrda eng keng tarqaladi. Shimoliy Muz okeanidan chiqariladigan suv va muzlarning o‘rtacha yillik hajmi 900 000 km³, Antarktida yuzasidan esa 1630 km³ deb baholanadi.

Suv massalari

Shamol va konvektiv jarayonlar ta’sirida Atlantika okeanida suvning vertikal aralashishi yuz beradi. Bu aralashish Janubiy yarimsharda 100 m, tropik va ekvatorial kengliklarda 300 m qalinlikdagi yuzaki qatlamni qamraydi. Yuzaki suv ostida, subantarktika zonasidan tashqarida Antarktika oraliq suvlari mavjud. Ular sho‘rlikning oraliq minimumi bilan bog‘liq bo‘lib, biogen elementlari ustki suvlarga qaraganda ko‘proq. Shimolga 20° sh. k. gacha, 0,7—1,2 km chuqurlikda tarqaladi.

Shimoliy Atlantikaning sharqiy qismi gidrologik tuzilishining muhim xususiyati — oraliq O‘rta yer dengizi suv massasining mavjudligidir. U asta-sekin 1000—1250 m chuqurlikka tushib, chuqur suv massasiga aylanadi. Janubiy yarimsharda 2500—2750 m chuqurlikkacha tushadi va 45° j. k. dan janubda qatlamlarga kiradi. Ushbu suvlar atrofdagi suvlarga nisbatan yuqori sho‘rligi va harorati bilan ajralib turadi. Gibraltar bo‘g‘ozi tubidagi sho‘rlik 38 ‰ gacha, harorat 14 °C gacha yetadi, biroq Kadis qo‘ltig‘i da O‘rta yer dengizi suvlari Atlantikada o‘ziga xos chuqurlikka yetgach, atrofdagi suvlar bilan aralashadi; natijada sho‘rligi 36 ‰ ga, harorati esa 12—13 °C gacha tushadi. Tarqalish hududining chekkasida sho‘rlik 35 ‰, harorat taxminan 5 °C bo‘ladi. Shimoliy yarimsharda O‘rta yer dengizi suv massasi ostida Shimoliy Atlantika chuqur suv massasi hosil bo‘ladi. U Shimoliy Yevropa havzasi va Labrador dengizi dagi nisbatan sho‘r suvlar qishda sovishi sababli Shimoliy yarimsharda 2500—3000 m, Janubiy yarimsharda 3500—4000 m chuqurlikkacha tushib, 50° j. k. gacha yetadi. Shimoliy Atlantika chuqur suv massasi uning usti va ostidagi Antarktika suvlariga nisbatan sho‘rroq, iliqroq va kislorodga boyroq, ammo biogen elementlarga kambag‘alroqdir. Antarktika tub suv massasi Antarktika yonbag‘ri yaqinida sovuq va og‘ir Antarktika shelf suvlari bilan iliqroq, yengilroq va sho‘rroq sirkumpolyar chuqur suvlarning aralashishidan hosil bo‘ladi. Bu suvlar Ueddell dengizi dan tarqalib, barcha orografik to‘siqlar ni oshib, 40° sh. k. gacha yetadi. Harorat dengizning shimolida −0,8 °C dan past, ekvatorda 0,6 °C, 1,8 °C gacha bo‘lishi esa Bermud orollari yaqinida kuzatiladi. Arktika tub suvlari ustki suv qatlamiga nisbatan kamroq sho‘r bo‘lib, Janubiy Atlantikada biogen elementlari ko‘proq bo‘ladi.

O‘simlik va hayvonot dunyosi

Atlantikaning shimoliy qismidagi tub o‘simliklari qo‘ng‘ir suvo‘tlar (asosan fukoidlar, sublitoral zonada esa laminariyalar va alariyalar) va qizil suvo‘tlar dan tashkil topgan. Tropik zonada yashil suvo‘tlar (kaulerpa), qizil suvo‘tlar (ohakli litotamniylar) va qo‘ng‘ir suvo‘tlar (sargassumlar ustunlik qiladi. Janubiy yarimsharda tub o‘simliklari asosan laminariyalardan iborat. Fitoplankton Atlantika okeanida 245 turdan iborat: peridineyalar, kokkolitoforidlar, diatomeyalar. Ularning tarqalishi zonalarga yaqqol bo‘lingan; eng ko‘p turlari Shimoliy va Janubiy yarimsharlarning mo‘tadil kengliklarida uchraydi. Diatomeyalar eng zich tarqalgan hudud G‘arbiy shamollar oqimi.

Atlantika okeanining hayvonot dunyosi zonalarga yaqqol ajralib tarqalgan. Subantarktika va Antarktika suvlarida baliqlardan nototeniyalar, putassular va boshqalar ovchilik ahamiyatiga ega. Bentos va plankton Atlantikada turlar soni hamda biomassasi jihatidan kam. Subantarktika zonasida va unga tutash mo‘tadil hududda biomassa eng yuqori miqdorga yetadi. Zooplankton tarkibida kurakoyoqli qisqichbaqasimonlar, pteropodalar, nekton — sutemizuvchilardan sutemizuvchilar kitlar (ko‘k kit), kurakoyoqlilar, baliqlardan nototeniyalar ustunlik qiladi. Tropik mintaqada zooplankton foraminiferalar va pteropodalar, bir necha tur radiolyariyalar, kurakoyoqlilar, mollyuskalar va baliq lichinkalari, shuningdek sifonoforalar, turli meduzalar va yirik boshoyoqli mollyuskalar (kalmarlar) bilan ifodalanadi. Tubda yashaydigan shakllardan esa sakkizoyoqlar uchraydi. Ovlanadigan baliqlardan skumbriyalar, tunetslar, sardinalar, sovuq oqimlar hududlarida anchouslar keng tarqalgan. Tropik va subtropik hududlarga marjonlar xosdir. Shimoliy yarimsharning mo‘tadil kengliklarida turlar xilma-xilligi uncha katta bo‘lmasa-da, hayot juda serob. Ovlanadigan baliqlarning eng muhimlari seld, treska, piksha, paltus, dengiz olabug‘asi hisoblanadi. Zooplanktonga foraminiferalar va kopepodalar xos. Plankton eng ko‘p Nyufaundlend sayozligi va Norvegiya dengizi hududida uchraydi. Chuqur suv faunasi qisqichbaqasimonlar, tikanterililar, maxsus baliq turlari, gubkalar, gidroidlar bilan ifodalanadi. Puerto-Riko botig‘i da bir nechta endemik ko‘p tukli chuvalchanglar, izopodalar va goloturiyalar.

Ekologik muammolar

Atlantika okeani qadimdan baliq va dengiz hayvonlarini jadal ovlash hududi bo‘lib kelgan. Ov kemalari quvvati va ovlash texnikasining keskin rivojlanishi xavfli ko‘lamga yetgan. Garpun to‘pi ixtiro qilingach, Shimoliy Atlantikadagi kitlar asosan qirib yuborilgan, bu holat XIX asr oxiridayoq yuz bergan. XX asr o‘rtalarida Antarktika suvlarida ochiq dengizda kit ovining keng tarqalishi natijasida kitlar bu yerda ham deyarli butunlay qirilib ketish arafasiga kelgan. 1985—1986-yilgi mavsumdan boshlab Xalqaro kit ovlash komissiyasi barcha turdagi kitlarni tijoriy ovlashga to‘liq moratoriy kiritgan. 2010-yil iyunida Xalqaro kit ovlash komissiyasining 62-yig‘ilishida Yaponiya, Islandiya va Daniya bosimi ostida moratoriy to‘xtatilgan.

24-may, 2010-yildagi neft dog‘i, kosmosdan ko‘rinishi

Deepwater Horizon neft platformasidagi portlash, Britaniyaning BP, 20-aprel, 2010-yilda sodir bo‘lgan bu voqea dengiz tarixidagi eng yirik ekologik falokat hisoblanadi. Avariya oqibatida Meksika qo‘ltig‘iga taxminan 5 million barrel xom neft to‘kilgan, sohilning 1100 mil qismi ifloslangan. Hukumat baliq ovlashni taqiqlagan, baliqchilik uchun Meksika qo‘ltig‘i suv hududining uchdan biridan ortig‘i yopilgan. 2-noyabr, 2010-yil holatiga ko‘ra 6814 ta o‘lik hayvon, jumladan, 6104 qush, 609 dengiz toshbaqasi, 100 delfin va boshqa sutemizuvchi hamda boshqa 1 ta sudralib yuruvchi topilgan. Maxsus muhofaza qilinadigan resurslar boshqarmasining, AQSH Milliy okean va atmosfera boshqarmasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2010—2011-yillarda Meksika qo‘ltig‘ining shimolida kitsimonlar o‘limi avvalgi 2002—2009-yillarga nisbatan bir necha baravar ko‘paygan.

Sargasso dengizida plastmassa va boshqa chiqindilardan iborat katta axlat to‘plami yuzaga kelgan. Okean oqimlari suvga tashlangan chiqindilarni asta-sekin bir joyda to‘playdi. Italiya sohillari yaqinidagi O‘rta yer dengizi tubida dengizlardagi eng yuqori mikroplastik konsentratsiyasi aniqlangan. Bu yerda tubning har bir m² maydoniga 1,9 milliongacha plastmassa zarrachasi to‘g‘ri keladi; ular asosan sintetik mato tolalari va yirik plastmassa buyumlarining mayda bo‘laklaridir. Tez oqimlar sababli mikroplastik dengizning turli qismlarida to‘planadi. Zarrachalar juda kichik bo‘lgani uchun kuchli suvosti oqimlariga tushib, tezda tubga yetkaziladi.

Atlantika okeanining ayrim hududlarida radioaktiv ifloslanish kuzatiladi. Chiqindilar atom elektr stansiyalari va tadqiqot markazlaridan daryolar hamda qirg‘oqbo‘yi dengizlariga, ba’zan okeanning chuqur qismlariga tashlanadi. Atlantika okeanida radioaktiv chiqindilar bilan kuchli ifloslangan hududlarga Shimoliy, Irlandiya, O‘rta yer dengizlari, Meksika, Biskay qo‘ltiqlari va AQSHning Atlantika sohili ham kiradi. Faqat 1977-yilda Atlantikaga 7180 konteynerda 5650 t radioaktiv chiqindi tashlangan. AQSH Atrof-muhitni muhofaza qilish agentligi 120 mil sharqda, Merilend va Delaver shtatlari chegarasidagi dengiz tubining ifloslangani haqida xabar bergan. U yerda 30 yil davomida 14 300 ta sementlangan konteyner ko‘milgan bo‘lib, ular plutoniy va seziy saqlagan. Radioaktiv ifloslanish kutilgan darajadan 3—70 baravar yuqori bo‘lgan. 1970-yilda AQSH Florida sohillaridan 500 km uzoqda Florida «Rassel-Brige» kemasini cho‘ktirgan; kemada 68 t nerv-falajlovchi gaz (zarin) 418 ta beton konteynerga joylangan «Rassel-Brige» kemasini cho‘ktirgan. 1972-yilda Azor orollari shimolida Germaniya 2500 ta metall bochkada kuchli ta’sirga ega sianidli zaharlar solingan sanoat chiqindilarini cho‘ktirgan. Shimoliy va Irlandiya dengizlarining nisbatan sayoz suvlarida hamda La-Mansh bo‘g‘ozi ning nisbatan sayoz suvlarida konteynerlarning tez yemirilishi oqibatida suv hududining o‘simlik va hayvonot dunyosiga og‘ir zarar yetgan holatlar ma’lum. Shimoliy Atlantika suvlarida 4 ta atom suvosti kemasi cho‘kkan: 2 tasi sovet kemasi (Biskay qo‘ltig‘i va ochiq okeanda), 2 tasi AQSH kemasi (AQSH sohillari yaqinida va ochiq okeanda).

Yevropaliklarning Atlantika okeanini tadqiq etish tarixi

Buyuk geografik kashfiyotlar davri dan ancha oldin ham Atlantikada ko‘plab kemalar suzgan. Miloddan avvalgi 4000-yillardayoq Finikiya xalqlari O‘rta yer dengizi orollari aholisi bilan dengiz savdosini olib borgan. Keyinchalik, miloddan avvalgi VI asrdan finikiyaliklar yunon tarixchisi Gerodot guvohlik berishicha, Afrikani aylanib suzgan, Gibraltar bo‘g‘ozi hamda Pireney yarimoroli atrofidan o‘tib Britaniya orollarigacha yetgan. Miloddan avvalgi VI asrga kelib Qadimgi Yunoniston o‘sha davr uchun ulkan harbiy va savdo flotiga ega bo‘lib, Angliya, Skandinaviya sohillari, Boltiq dengizi va Afrikaning g‘arbiy sohillarigacha suzgan. X—XI asrlarda vikinglar Kolumbdan oldingi kashfiyotlar bo‘yicha tadqiqotchilarning aksariyati fikricha, birinchi bo‘lib bir necha marta okeanni kesib o‘tib, Amerika materigi sohillariga yetgan (uni Vinland deb atagan), Grenlandiya va Labrador.

XV asrda ispan va portugal dengizchilari Hindiston va Xitoyga boradigan yo‘llarni izlab uzoq sayohatlarni boshlagan. 1488-yilda Bartolomeu Diash boshchiligidagi portugal ekspeditsiyasi Yaxshi Umid burni ga yetib, Afrikani janubdan aylanib o‘tgan. 1492—1498-yillarda Xristofor Kolumb ekspeditsiyalari Karib havzasi orollari va keyinchalik Amerika deb atalgan ulkan materikning ko‘p qismlarini xaritaga tushirgan. XV asr oxirida Ispaniya va Portugaliya ning Atlantikada hukmronlik qilish uchun raqobati shu qadar kuchaydiki, mojaroga Vatikan aralashishiga to‘g‘ri kelgan. 1494-yilda shartnoma imzolanib, 48—49° g‘arbiy uzunlik bo‘ylab «papa meridiani» deb ataluvchi chegara belgilangan. Undan g‘arbdagi barcha yerlar Ispaniyaga, sharqdagilari Portugaliyaga berilgan. Bu shartli chiziq Janubiy Amerikaning sharqiy qismini kesib o‘tgan.

Vasko da Gamaning Atlantika orqali Hindistonga yo‘li (qora rangda)

1497-yilda Vasko da Gama Yevropadan Hindistonga Afrikani janubdan aylanib borgan. Amerigo Vespuchchi Alonso de Oxeda ekspeditsiyasi tarkibida 1499-yilda Surinam sohiliga qadam qo‘ygan. 22-aprel, 1500-yilda Hindistonga ketayotgan Pedru Alvaresh Kabral Braziliya ni kashf etgan. 1520-yilda Fernan Magellan birinchi dunyo aylana sayohatida Magellan bo‘g‘ozidan Atlantikadan Tinch okeanga o‘tgan. XVI asrda mustamlakalardan boylik olish kuchaygani sari Atlantika bo‘ylab Yevropaga oltin, kumush, qimmatbaho toshlar, murch, kakao va shakar tashuvchi kemalar muntazam qatnay boshlagan. Xuddi shu yo‘l orqali Amerikaga qurol-yarog‘, mato, ichkilik, oziq-ovqat hamda paxta va shakarqamish plantatsiyalari uchun qullar keltirilgan. Shuning uchun XVI—XVII asrlarda bu yerlarda qaroqchilik va kaperlik (xususiy qurolli dengizchilik), ko‘plab mashhur qaroqchilar, jumladan, Jon Xokins, Frensis Dreyk va Genri Morgan, o‘z nomlarini tarixga yozib qoldirgan.

Atlantika okeanining janubiy chegarasi ( Antarktida shelf muzliklari) 1820-yilda birinchi rus Antarktika ekspeditsiyasi davrida F. F. Bellinsgauzen va M. P. Lazarev.

tomonidan kashf etilgan. Dengiz tubini o‘rganishga dastlabki urinishlar 1779-yilda Daniya sohillari yaqinida amalga oshirilgan. Jiddiy ilmiy tadqiqotlarga esa 1803—1806-yillarda dengiz zobiti Ivan Kruzenshtern boshchiligidagi birinchi rus dunyo aylana ekspeditsiyasi asos solgan. Turli chuqurliklarda suv haroratini J. Kuk (1772-yil), O. Sossyur (1780-yil) va boshqalar o‘lchagan. Keyingi ekspeditsiyalarda suvning turli chuqurlikdagi harorati va solishtirma og‘irligi o‘lchangan, tiniqligi tekshirilgan, suvosti oqimlari aniqlangan. To‘plangan ma’lumotlar Golfstrim xaritasini (B. Franklin, 1770), Shimoliy Atlantika chuqurlik xaritasini (M. F. Mori, 1854) hamda okean shamollari va oqimlari xaritalarini (M. F. Mori, 1849—1860) tuzishga va boshqa tadqiqotlarni o‘tkazishga imkon bergan.

1872—1876-yillarda birinchi ilmiy okean ekspeditsiyasi inglizlarning yelkanli-bug‘li korveti ««Chellenjer» da o‘tkazilgan. Okean suvlari tarkibi, o‘simlik va hayvonot dunyosi, tub relyefi va gruntlari haqida yangi ma’lumotlar olingan, ilk chuqurlik xaritasi tuzilgan, chuqur suv hayvonlarining dastlabki kolleksiyasi yig‘ilgan. Keng qamrovli tadqiqot natijalari 50 jildda nashr etilgan. Undan keyin Rossiyaning yelkanli-vintli «Vityaz» korveti (1886—1889), Germaniyaning «Valdiviya» (1898—1899) va «Gauss» (1901—1903) kemalarida va boshqa ekspeditsiyalar o‘tkazilgan. Eng yirik ishlar 1931-yildan inglizlarning «Diskoveri-II» kemasida olib borilgan: Janubiy Atlantikaning ochiq qismida katta chuqurliklarda okeanografik va gidrobiologik tadqiqotlar o‘tkazilgan. Xalqaro geofizika yili (1957—1958) doirasida xalqaro kuchlar, ayniqsa AQSH va SSSR, tadqiqotlar olib borib, Atlantika okeanining yangi batimetrik va dengiz navigatsiyasi xaritalarini tuzgan. Hukumatlararo okeanografiya komissiyasi 1963—1964-yillarda okeanning ekvatorial va tropik mintaqalarini o‘rganish uchun yirik ekspeditsiya tashkil etgan. Unda SSSR («Vityaz», «Mixail Lomonosov», «Akademik Kurchatov» va boshqa kemalarda), AQSH, Braziliya va boshqa davlatlar qatnashgan.

Akademik Knipovich suvosti tog‘i (taxminan 5°35′ sh. k., 26°54′ g‘. u.) «Akademik Knipovich» ilmiy tadqiqot kemasi sharafiga nomlangan.

So‘nggi o‘n yilliklarda kosmik yo‘ldoshlar yordamida okean ko‘p marta o‘lchangan. Natijada AQSH Milliy geofizik ma’lumotlar markazi 1994-yilda xarita aniqligi 3—4 km va chuqurlik aniqligi ±100 m bo‘lgan okeanlarning batimetrik atlasini nashr etgan.

Iqtisodiy ahamiyati

Baliqchilik va dengizdagi ovchilik

Atlantika okeani dunyo baliq ovining 2/5 qismini beradi, ammo uning ulushi yillar davomida kamaymoqda. Subantarktika va Antarktika suvlarida nototeniyalar, putassular va boshqalar, tropik mintaqada skumbriya, tunetslar, sardina, sovuq oqimlar hududlarida anchouslar, Shimoliy yarimsharning mo‘tadil kengliklarida seld, treska, piksha, paltus, dengiz olabug‘asi baliqlari ovchilik ahamiyatiga ega. 1970-yillarda ayrim baliqlar haddan tashqari ko‘p ovlangani sababli ov hajmi keskin kamaygan. Qat’iy cheklovlar kiritilgach, baliq zaxiralari asta-sekin tiklana boshlagan. Atlantika okeani havzasida biologik resurslardan samarali va oqilona foydalanish uchun bir nechta xalqaro baliqchilik konvensiyalari amal qiladi. Ular ovni ilmiy asoslangan tartibga solish choralarini nazarda tutadi. Shimoli-g‘arbiy va Janubi-g‘arbiy Atlantika bo‘yicha baliqchilik kelishuvlari ham ovni tartibga soladi.

Transport yo‘llari

Atlantika okeani jahon kemachiligida yetakchi o‘rinni egallaydi. Yo‘llarning ko‘p qismi Yevropadan Shimoliy Amerikaga boradi. Atlantika okeanining asosiy kema qatnaydigan bo‘g‘ozlari: Bosfor va Dardanell, Gibraltar, La-Mansh, Pa-de-Kale, Boltiq bo‘g‘ozlari (Skagerrak, Kattegat, Eresunn, Katta va Kichik Belt), Daniya, Florida. Atlantika okeani Tinch okean bilan Panama kanali orqali bog‘langan; u Shimoliy va Janubiy Amerika o‘rtasidagi Panama bo‘yni dan qazilgan. Hind okeaniga esa sun’iy Suvaysh kanali orqali O‘rta yer dengizi dan boriladi. Eng yirik portlar: Sankt-Peterburg (umumiy yuklar, neft mahsulotlari, metallar, yog‘och yuklari, konteynerlar, ko‘mir, ruda, kimyoviy yuklar, metallolom), Gamburg (mashina va uskunalar, kimyoviy mahsulotlar, metallurgiya xomashyosi, neft, jun, yog‘och, oziq-ovqat), Bremen, Rotterdam (neft, tabiiy gaz, rudalar, o‘g‘itlar, uskunalar, oziq-ovqat), Antverpen, Gavr (neft, uskunalar), Feliksstou, Valensiya, Alxesiras, Barselona, Marsel (neft, ruda, don, metallar, kimyoviy yuklar, shakar, meva va sabzavotlar, vino), Joya-Tauro, Marshashlokk, Istanbul, Odessa (xom shakar, konteynerlar), Mariupol (ko‘mir, ruda, don, konteynerlar, neft mahsulotlari, metallar, yog‘och, oziq-ovqat), Novorossiysk (neft, ruda, sement, don, metallar, uskunalar, oziq-ovqat), Batumi (neft, umumiy va to‘kma yuklar, oziq-ovqat), Bayrut (eksport: fosforitlar, mevalar, sabzavotlar, jun, yog‘och, sement; import: mashinalar, o‘g‘itlar, cho‘yan, qurilish materiallari, oziq-ovqat), Port-Said, Iskandariya (eksport: paxta, guruch, rudalar; import: uskunalar, metallar, neft mahsulotlari, o‘g‘itlar), Kasablanka (eksport: fosforitlar, rudalar, sitrus mevalar, po‘kak, oziq-ovqat; import: uskunalar, matolar, neft mahsulotlari), Dakar (eksport: yeryong‘oq, xurmolar, paxta, chorva, baliq, rudalar; import: uskunalar, neft mahsulotlari, oziq-ovqat), Keyptaun, Buenos-Ayres (eksport: jun, go‘sht, don, teri, o‘simlik moyi, zig‘ir urug‘i, paxta; import: uskunalar, temir rudasi, ko‘mir, neft, sanoat tovarlari), Santos, Rio-de-Janeyro (eksport: temir rudasi, cho‘yan, qahva, paxta, shakar, kakao donlari, arralangan yog‘och, go‘sht, jun, teri; import: neft mahsulotlari, uskunalar, ko‘mir, don, sement, oziq-ovqat), Xyuston (neft, don, oltingugurt, uskunalar), Yangi Orlean (rudalar, ko‘mir, qurilish xomashyosi, avtomobillar, don, metall prokati, uskunalar, qahva, meva, oziq-ovqat), Savanna, Nyu-York (umumiy yuklar, neft, kimyoviy yuklar, uskunalar, sellyuloza, qog‘oz, qahva, shakar, metallar), Monreal (don, neft, sement, ko‘mir, yog‘och, metallar, qog‘oz, asbest, qurol-aslaha, baliq, bug‘doy, uskunalar, paxta, jun).

Atlantika okeani orqali Yevropa va Shimoliy Amerika orasidagi yo‘lovchi tashishda aviatsiya yetakchi o‘rin tutadi. Transatlantika yo‘nalishlarining katta qismi Shimoliy Atlantika orqali Islandiya va Nyufaundlend ustidan o‘tadi. Yana bir yo‘nalish Lissabon, Azor orollari va Bermud orollari orqali o‘tadi. Yevropadan Janubiy Amerikaga havo yo‘li Lissabon va Dakar orqali Atlantikaning eng tor qismidan Rio-de-Janeyro ga o‘tadi. AQSHdan Afrikaga parvozlar Bagama orollari, Dakar va Robertspor orqali amalga oshiriladi. Atlantika okeani sohillarida quyidagi kosmodromlar joylashgan: Kanaveral burni (AQSH), Kuru (Fransuz Gvianasi), Alkantara (Braziliya).

Foydali qazilmalar

Foydali qazilmalar, avvalo neft va gaz, materik shelflari da qazib olinadi. Neft Meksika qo‘ltig‘i, Karib dengizi, Shimoliy dengiz, Biskay qo‘ltig‘i, O‘rta yer dengizi, Gvineya qo‘ltig‘i shelflaridan olinadi. Shimoliy dengiz shelfida tabiiy gaz ham qazib olinadi. Meksika qo‘ltig‘ida sanoat miqyosida oltingugurt, Nyufaundlend oroli yaqinida temir rudasi qazib olinadi. Janubiy Afrika ning materik shelfidagi dengiz sochma konlaridan olmoslar olinadi. Mineral resurslar ichida keyingi o‘rinda qirg‘oqbo‘yi titan, sirkoniy, qalay, fosforitlar, monatsit va qahrabo konlari turadi. Dengiz tubidan ko‘mir, barit, qum, mayda shag‘al va ohaktosh.

ham olinadi. Atlantika dengizlari sohillarida suv ko‘tarilishi va qaytishi elektr stansiyalari: ««La-Rans» stansiyasi Rans daryosida, Fransiya, «; «Annapolis» stansiyasi Fandi qo‘ltig‘i da, Kanada, «; «Hammerfest» stansiyasi Norvegiya.

Rekreatsion resurslar

Rekreatsion resurslar Atlantika okeanida juda xilma-xildir. Ushbu mintaqada xorijga sayohat qiladigan turistlarning asosiy manba mamlakatlari Yevropa (Germaniya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Italiya, Niderlandiya, Belgiya, Avstriya, Shvetsiya, Rossiya Federatsiyasi, Shveytsariya va Ispaniya), Shimoliy Amerika (AQSH va Kanada) va Janubiy Amerikada joylashgan. Asosiy dam olish hududlari: Janubiy Yevropa va Shimoliy Afrikaning O‘rta yer dengizi sohillari, Boltiq va Qora dengiz sohillari, Florida yarimoroli, Kuba, Gaiti, Bagama orollari, Shimoliy va Janubiy Amerikaning Atlantika sohillaridagi shaharlar va shahar aglomeratsiyalari. So‘nggi paytlarda Turkiya, Xorvatiya, Misr, Tunis va Marokash kabi O‘rta yer dengizi mamlakatlari mashhurligi oshmoqda. Atlantika okeani hududidagi eng ko‘p turist qabul qiluvchi mamlakatlar (Jahon turizm tashkilotining 2010-yilgi ma’lumotlari) quyidagilar: Fransiya (yiliga 77 million tashrif), AQSH (60 million), Ispaniya (53 million), Italiya (44 million), Buyuk Britaniya (28 million), Turkiya (27 million), Meksika (22 million), Ukraina (21 million), Rossiya Federatsiyasi (20 million), Kanada (16 million), Gretsiya (15 million), Misr (14 million), Polsha (12 million), Niderlandiya (11 million), Marokash (9 million), Daniya (9 million), Janubiy Afrika (8 million), Suriya (8 million), Tunis (7 million), Belgiya (7 million), Portugaliya (7 million), Bolgariya (6 million), Argentina (5 million), Braziliya (5 million).

Adabiyotlar

  • Okeanlar atlasi. Atamalar, tushunchalar, ma’lumot jadvallari. — M.: SSSR Mudofaa vazirligi Bosh navigatsiya va kartografiya boshqarmasi, 1980.
  • Maslennikov B. G. Dengiz xaritasi hikoya qiladi / Tahrir ostida: N. I. Smirnov. — 2-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — M.: Voyenizdat, 1986. — 386 bet — 35 000 nusxa
  • Materiklar va okeanlarning tabiiy geografiyasi / A. M. Ryabchikov umumiy tahriri ostida. — M.: Oliy maktab, 1988.
  • Prosviror Y. S. Atlantikaning tropik suvlari zaharli va xavfli baliqlari. — M., 2007.
  • Perlmutter A. Dengiz baliqlarini aniqlash qo‘llanmasi (AQSHning Atlantika sohili). — M., 1970.