Ob-havo nima

Ob-havo — muayyan vaqt va makon nuqtasida kuzatiladigan meteorologik elementlar qiymatlari va atmosfera hodisalarimajmuasidir. «Ob-havo» tushunchasi atmosferaning ayni paytdagi holatini anglatadi. Bu jihatdan u uzoq muddatdagi o‘rtacha atmosfera holatini ifodalovchi «Iqlim» tushunchasidan farq qiladi. Agar alohida izoh berilmagan bo‘lsa, «ob-havo» deganda Yerdagi ob-havo tushuniladi. Ob-havo hodisalari troposfera da ( atmosferaning quyi qismida) va stratosfera da — taxminan 11 dan 50 kilometrgacha balandlikda joylashgan atmosfera qatlamida yuz beradi. Ob-havoni bosim, harorat va havo namligi, shamol kuchi hamda yo‘nalishi, bulutlilik, atmosfera yog‘inlari, ko‘rish masofasi, atmosfera hodisalari (tumanlar, qor bo‘ronlari, momaqaldiroqlar) va boshqa meteorologik elementlar orqali tavsiflash mumkin. Ob-havo uzluksiz o‘zgarib turadi. Bu o‘zgarishlar nafaqat bir kundan boshqasiga, balki bir necha daqiqa ichida ham yaqqol sezilishi mumkin. Ob-havodagi o‘zgarishlar davriy va nodavriy bo‘ladi. Davriy o‘zgarishlar Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishi (sutkalik o‘zgarishlar) yoki Quyosh atrofida aylanishi (yillik o‘zgarishlar) bilan bog‘liq. Sutkalik o‘zgarishlar, ayniqsa, Yer yuzasi yaqinida yaqqol ko‘rinadi, chunki ular yer sirtining harorati o‘zgarishiga bog‘liq; boshqa meteorologik elementlar ham havo harorati bilan uzviy bog‘langan. Yillik o‘zgarishlar fasllaralmashinuvida namoyon bo‘ladi. Tropiklardan tashqaridagi kengliklarda ayniqsa kuchli bo‘ladigan nodavriy o‘zgarishlar havo massalarining ko‘chishibilan bog‘liq. Davriy o‘zgarishlarning bosqichlari nodavriy o‘zgarishlar xususiyatiga mos kelmaganda ob-havoda eng keskin o‘zgarishlar kuzatiladi. Havo massalari Yerning bir hududidan boshqasiga ko‘chganda, oldingi mahalliy sharoitdan farq qiluvchi o‘ziga xos ob-havo xususiyatlarini olib keladi. Bu xususiyatlar havo massasi qayerdan kelgani va shu sababli qanday xossalarga ega ekaniga bog‘liq. Balandlik ortishi bilan ob-havoning nodavriy o‘zgarishlari jadalligi, umuman olganda, kamayadi. Aviatsiyada shamolning to‘satdan kuchayishi va turbulentlikning kuchayishini hisobga olish muhim; ular reaktiv havo oqimlari.

bilan bog‘liq. Davriy o‘zgarishlar Yerning aylanishiga bog‘liq holda muntazam takrorlanadigan o‘zgarishlardir: Yer ning o‘z o‘qi atrofida aylanishi sutkalik, Quyosh atrofida aylanishi esa yillik o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi. Sutkalik o‘zgarishlar bevosita Yer yuzasiga yaqin joyda ko‘proq seziladi: ularni yer yuzasi haroratining o‘zgarishi belgilaydi, boshqa meteorologik elementlar ham havo harorati bilan bog‘liq. Yillik o‘zgarishlar fasllar almashinuvida ifodalanadi. Tropiklardan tashqaridagi kengliklarda ayniqsa sezilarli bo‘ladigan nodavriy o‘zgarishlar havo massalarining ko‘chishibilan bog‘liq. Davriy va nodavriy o‘zgarishlar bosqichlarining bir-biriga mos kelmasligi ob-havoda eng keskin o‘zgarishlarga olib keladi. Havo massalari Yerning bir hududidan boshqasiga ko‘chib, o‘sha joyda avval kuzatilganidan farqli ob-havo xususiyatlarini olib keladi. Bu xususiyatlar havo massasi qayerdan kelgani va qanday xossalarga ega ekaniga bog‘liq. Balandlik ortishi bilan ob-havoning nodavriy o‘zgarishlari jadalligi odatda pasayadi.

Sabablar

Kuchli rivojlangan to‘p-to‘p bulutlar

Yerda odatda kuzatiladigan ob-havo hodisalari — shamol, bulutlar, atmosfera yog‘inlari (yomg‘ir, qor, do‘l va hokazo), tumanlar, momaqaldiroqlar, chang bo‘ronlari va qor bo‘ronlaridir. Kamroq uchraydigan hodisalarga quyidagi tabiiy ofatlar kiradi: tornado va dovullar. Ob-havo hodisalarining deyarli barchasi troposfera da (atmosferaning quyi qismida) sodir bo‘ladi.

Turli havo massalarining fizik xossalari orasidagi farqlar quyosh nurlarining tushish burchagi geografik kenglikka qarab o‘zgarishi hamda hududlarning okeanlardan uzoqligiga bog‘liq. Arktika va tropik havo o‘rtasidagi katta harorat farqi yuqori qatlamlardagi reaktiv havo oqimlaripaydo bo‘lishining ehtimoliy sababidir. O‘rta kengliklarda joylashgan barik tizimlar, masalan, tropiklardan tashqaridagi siklonlar, odatda, yuqori qatlamlardagi reaktiv oqim hududida sayyoraviy to‘lqinlar rivojlanishi natijasida hosil bo‘ladi. Ob-havo o‘zgarishlariga asosiy ta’sir ko‘rsatadigan bunday tizimlar reaktiv oqimlarning beqarorligi ( indeks siklideb ataluvchi hodisa) tufayli ketma-ket paydo bo‘ladi. Yerning aylanish o‘qi uning orbita tekisligiga nisbatan qiya bo‘lgani sababli quyosh nurlarining tushish burchagi fasllarga bog‘liq. Yer yuzasi harorati yil davomida o‘rtacha ±40 °C oralig‘ida o‘zgaradi. Orbita parametrlari, o‘qning qiyalik burchagi va Yer aylanishining burchak tezligi o‘zgarishi sayyoraga tushadigan quyosh energiyasi miqdori va uning taqsimotiga ta’sir etadi. Bu iqlimning uzoq muddatli o‘zgarishlariga olib keladigan asosiy sabablardan biridir.

Yer yuzasidagi harorat farqlari, o‘z navbatida, atmosfera bosimi maydonida ham farqlarni keltirib chiqaradi. Issiq sirt o‘zining ustidagi havoni isitib, uni kengaytiradi va shu tariqa havo bosimi hamda zichligini kamaytiradi. Gorizontal bosim gradiyentibilan birga markazdan qochma kuch va Koriolis kuchibilan birgalikda ta’sir etib, erkin atmosferada bosimi teng nuqtalarni birlashtiruvchi izobarlar bo‘ylab esadigan shamolni hosil qiladi. Koriolis kuchi Yerning aylanishi bilan bog‘liq. Atmosfera — murakkab tizim. Shu sababli uning bir qismidagi kichik o‘zgarishlar ham butun tizimga katta ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Yog‘inlarning hosil bo‘lishi

Bulutlar nihoyatda mayda suv tomchilari yoki muz kristallaridan iborat. Ular shunchalik kichikki, tortishish kuchi ta’sirida juda sekin pastga tushadi. Tomchilar yoki kristallar kattalashib, og‘irlashganda tezroq tushadi va bulutdan yomg‘ir yoki qor yog‘adi. Har qanday bulutda suv bug‘i to‘yingan holatda bo‘ladi, ya’ni bulut ichida muayyan harorat uchun mumkin bo‘lgan eng ko‘p miqdordagi bug‘ mavjud bo‘ladi. Aks holda bulutni tashkil etuvchi tomchilar bug‘lanib, bulut tarqalib ketardi. Yog‘inlar suv tomchilari va muz kristallari aralashmasidan tashkil topgan bulutlardan tushadi. Muzning suvni o‘ziga tortish xususiyati tufayli kristallar asta-sekin o‘sib, qor parchalariga aylanadi. Bu nafaqat qor, balki yomg‘ir yog‘ishini ham izohlaydi. Troposferada balandlik ortishi bilan havo harorati pasayadi va bir necha kilometr balandlikda doimo sovuq bo‘ladi. Shuning uchun yozgi yomg‘irning deyarli barchasi dastlab qor shaklida hosil bo‘ladi; qor parchalari faqat pastdagi iliq qatlamlarga tushgach erib, yomg‘ir tomchilariga aylanadi.

Havo massalarining harakati

Havo, ayniqsa, siklonlar va antisiklonlar ta’siri tufayli doimiy harakatda bo‘ladi.

Havo massasiiliq hududlardan sovuqroq hududlarga ko‘chganda kutilmagan isishga sabab bo‘ladi. Bunda harakatlanayotgan havo massasi sovuqroq Yer yuzasiga tegib, pastdan soviydi va yerga yaqin havo qatlamlari hatto yuqoridagi qatlamlardan ham sovuqroq bo‘lib qolishi mumkin. Iliq havo massasining pastdan sovishi quyi havo qatlamlaridagi suv bug‘ining kondensatsiyalanishiga olib keladi, natijada bulutlar hosil bo‘ladi va yog‘in yog‘adi. Bu bulutlar pastda joylashib, ko‘pincha yer yuzasigacha tushadi va tuman hosil qiladi. Iliq havo massasining quyi qatlamlari ancha issiq bo‘lgani uchun ularda muz kristallari bo‘lmaydi. Shu sababli bunday bulutlar mo‘l yog‘in keltira olmaydi, faqat ba’zan mayda shivalama yomg‘ir yog‘adi. Iliq havo massasi bulutlari osmonni tekis parda kabi qoplab oladi (bular qatlamli bulutlar deyiladi) yoki biroz to‘lqinsimon qatlam hosil qiladi (bular qatlamli-to‘p-to‘p bulutlar deyiladi).

Sovuq havo massasi sovuq hududlardan iliqroq hududlarga siljib, havo sovishiga olib keladi. U iliqroq Yer yuzasi ustiga kelgach, pastdan uzluksiz isiydi. Isish vaqtida kondensatsiya sodir bo‘lmaydi, hatto mavjud bulutlar va tumanlar ham bug‘lanishi kerak. Shunga qaramay, osmon butunlay bulutsiz bo‘lib qolmaydi: bulutlar endi boshqa sabablarga ko‘ra hosil bo‘ladi. Qizdirilganda jismlar kengayadi va ularning zichligi kamayadi. Shu bois havoning eng quyi qatlami qizib, kengayganda yengillashadi va alohida pufakchalar yoki oqimlar shaklida yuqoriga ko‘tariladi; uning o‘rniga esa og‘irroq sovuq havo tushadi. Havo ham boshqa gazlar kabi siqilganda isiydi, kengayganda esa soviydi. Atmosfera bosimi balandlik ortishi bilan kamayadi. Shu sababli yuqoriga ko‘tarilayotgan havo kengayib, haroratining 1 darajaga pasayishi har 100 m balandlik ortishiga to‘g‘ri keladi va ma’lum balandlikda undagi suv bug‘i kondensatsiyalanib, bulutlar hosil bo‘la boshlaydi. Pastga tushayotgan havo oqimlari esa siqilish natijasida isiydi: ularda nafaqat kondensatsiya yuz bermaydi, balki ularga tushgan bulut qoldiqlari ham bug‘lanib ketadi. Shuning uchun sovuq havo massalarining bulutlari orasida ochiq joylar bo‘lgan, yuqoriga tomon uyum-uyum bo‘lib o‘sadigan bulutlardan iborat. Ular to‘p-to‘p yoki to‘p-to‘p yomg‘irli bulutlar deb ataladi. Ular hech qachon yer yuzasigacha tushib, tumanga aylanmaydi va odatda ko‘rinadigan osmonning hammasini qoplamaydi. Bunday bulutlarda yuqoriga ko‘tarilayotgan havo oqimlari suv tomchilarini muz kristallari doimo mavjud bo‘ladigan qatlamlargacha olib chiqadi. Shunda bulut o‘ziga xos «gulkaram» shaklini yo‘qotib, to‘p-to‘p yomg‘irli bulutga aylanadi. Shu vaqtdan boshlab undan kuchli, ammo bulut o‘lchami kichikligi sababli qisqa muddatli yog‘in yog‘adi. Shu bois sovuq havo massalari olib keladigan ob-havo juda beqaror bo‘ladi.

Atmosfera fronti

Turli havo massalari tutashadigan chegara atmosfera fronti deyiladi. Sinoptik xaritalarda bu chegara chiziq ko‘rinishida tasvirlanadi va meteorologlar uni «front chizig‘i» deb ataydi. Iliq va sovuq havo massalari o‘rtasidagi chegara deyarli gorizontal sirt bo‘lib, front chizig‘i tomon sezilarsiz tarzda pastlaydi. Sovuq havo shu sirtning ostida, iliq havo esa ustida joylashadi. Havo massalari doimo harakatda bo‘lgani sababli ular orasidagi chegara ham uzluksiz siljiydi. Qiziq jihati: past bosimli hudud markazidan front chizig‘i albatta o‘tadi, yuqori bosimli hududlar markazlaridan esa front hech qachon o‘tmaydi.

Iliq front iliq havo massasi oldinga siljib, sovuq havo massasi chekinganda hosil bo‘ladi. Yengilroq bo‘lgan iliq havo sovuq havo ustiga ko‘tariladi. Havo ko‘tarilganda sovigani uchun front sirti ustida bulutlar hosil bo‘ladi. Iliq havo ancha sekin yuqoriga ko‘tariladi. Shu sababli iliq frontdagi bulutlilik yuzlab metr kenglikka, ba’zan esa minglab kilometr uzunlikka cho‘zilgan patsimon-qatlamli va baland qatlamli bulutlarning tekis pardasi ko‘rinishida bo‘ladi. Bulutlar front chizig‘idan qanchalik oldinda joylashsa, shunchalik baland va yupqa bo‘ladi.

Sovuq front iliq havo tomon harakatlanadi. Bunda sovuq havo iliq havoning ostiga kiradi. Sovuq frontning quyi qismi Yer yuzasiga ishqalanish tufayli yuqori qismidan ortda qoladi, shuning uchun front sirti oldinga bo‘rtib chiqadi.

Atmosfera girdoblari

Rivojlanayotgan va harakatlanayotgan siklonlar va antisiklonlar havo massalarining katta masofalarga ko‘chishiga, shuningdek shamol yo‘nalishi va tezligining o‘zgarishi, bulutlilik hamda yog‘in miqdorining ortishi yoki kamayishi bilan bog‘liq nodavriy ob-havo o‘zgarishlariga olib keladi. Siklonlar va antisiklonlarda havo atmosfera bosimikamayadigan tomonga siljiydi va bunda turli kuchlar ta’sirida og‘adi: markazdan qochma kuch, Koriolis kuchi, ishqalanish kuchi va boshqalar. Natijada siklonlarda shamol markazga tomon aylanib, Shimoliy yarimshar da soat miliga teskari, Janubiy yarimsharda esa soat mili bo‘ylab harakatlanadi. Antisiklonlarda buning aksi kuzatiladi: shamol markazdan tashqariga tomon qarama-qarshi yo‘nalishda aylanadi.

Siklon — atmosferadagi girdob bo‘lib, uning diametri juda katta (yuzlab kilometrdan 2—3 ming kilometrgacha) va markazida atmosfera bosimi past bo‘ladi. Siklonlar tropiklardan tashqaridagi va tropik.

turlarga ajratiladi. Tropik siklonlar ( (tayfunlar) o‘ziga xos xususiyatlarga ega va ancha kam uchraydi. Ular tropik kengliklar da (har bir yarimsharda 5° dan 30° gacha) hosil bo‘ladi. Ularning o‘lchami kichikroq (yuzlab kilometr, kamdan-kam hollarda ming kilometrdan ortiq), ammo bosim gradiyentlari va shamol tezligi yuqoriroq bo‘lib, dovul darajasigacha yetadi. Bunday siklonlarga «bo‘ron ko‘zi» — diametri 20—30 km bo‘lgan, nisbatan ochiq osmonli va shamolsiz markaziy hudud xos. Uning atrofini juda kuchli yomg‘irlar keltiruvchi zich va qudratli to‘p-to‘p yomg‘irli bulutlar o‘rab turadi. Tropik siklonlar rivojlanish jarayonida tropiklardan tashqaridagi siklonlarga aylanishi mumkin.

Tropiklardan tashqaridagi siklonlar asosan atmosfera frontlarida, ko‘pincha qutbga yaqin hududlarda hosil bo‘lib, ob-havodagi eng sezilarli o‘zgarishlarga sabab bo‘ladi. Siklonlarga bulutli va yomg‘irli ob-havo xos; mo‘tadil mintaqadagi yog‘inlarning katta qismi ular bilan bog‘liq. Tropiklardan tashqaridagi siklonning markazida yog‘in eng kuchli va bulutlilik eng zich bo‘ladi.

Antisiklon — atmosfera bosimi yuqori bo‘lgan hudud. Antisiklon vaqtida odatda havo ochiq yoki kam bulutli bo‘ladi.

Ob-havo uchun kichik ko‘lamli girdoblar ham muhim (quyunlar, tromblar, tornadolar).

Ob-havoni o‘rganish

«Meteorologiya ( yunoncha metéōros — «yuqoriga ko‘tarilgan», «samoviy», metéōra — «atmosfera va osmon hodisalari» hamda «…logiya») — atmosfera va unda kechadigan jarayonlarni o‘rganadigan fan.

  • Atmosfera fizikasi — meteorologiyaning atmosferadagi fizik hodisa va jarayonlarni tadqiq etuvchi asosiy bo‘limi.
  • Sinoptik meteorologiya — ob-havo va uni oldindan aytish usullarini o‘rganuvchi fan. Ob-havo prognozi — «keng ko‘lamli atmosfera jarayonlarining rivojlanishi tahliliga asoslanib tuzilgan, ob-havoning kelgusidagi o‘zgarishlari haqidagi ilmiy asoslangan taxmin».
  • Atmosfera kimyosi atmosferadagi kimyoviy jarayonlarni o‘rganadi.
  • Dinamik meteorologiya atmosfera jarayonlarini gidroaeromexanikaning nazariy usullari yordamida o‘rganadi.
  • Biometeorologiya atmosfera omillarining biologik jarayonlarga ta’sirini o‘rganadi.

Jahon meteorologiya tashkiloti turli mamlakatlarning meteorologiya xizmatlari faoliyatini muvofiqlashtiradi.

Meteorologik axborot

Meteorologik axborotning ikki turini ajratish mumkin:

  • meteorologik kuzatuvlar natijasida olingan joriy ob-havo haqidagi birlamchi axborot;
  • turli ma’lumotnomalar, sinoptik xaritalar, aerologik diagrammalar, vertikal kesimlar, bulutlilik xaritalari va hokazo shaklida taqdim etiladigan ob-havo axboroti.

Ob-havo prognozlarining aniqligi ko‘p jihatdan birlamchi meteorologik axborot sifatiga bog‘liq.

Meteorologik axborotning asosiy iste’molchilari — aviatsiya va dengiz floti (suv transporti). Ob-havo va iqlim sharoitlariga qishloq xo‘jaligiham juda bog‘liq. Tuproq va havoning namligi, yog‘in miqdori, yorug‘lik hamda issiqlik mahsuldorlikka katta ta’sir ko‘rsatadi. XIX asr oxirida meteorologiyaning mustaqil yo‘nalishi — agrometeorologiyashakllandi. Iqlim haqidagi ma’lumotlar binolar, aerodromlar, temiryo‘llar, elektr uzatish liniyalari va boshqa inshootlarni loyihalash hamda ulardan foydalanishda keng qo‘llaniladi.

Meteorologik kuzatuvlarni tashkil etish

Rossiyada keng tarmoqli meteorologik stansiyalar (turli kuzatuv dasturlariga ega bo‘lgan har xil toifadagi), meteorologik va gidrologik kuzatuv punktlari mavjud. Meteorologik radiolokatorlar (lokator joylashgan joydan 250 km gacha radiusda bulut qatlamlari va yog‘in hamda momaqaldiroq intensivligining fazoviy tasvirlari) va Yerning meteorologik sun’iy yo‘ldoshlari (turli to‘lqin uzunligi diapazonlarida bulutlarning televizion tasvirlari, atmosferadagi harorat va havo namligining vertikal profillari) orqali olib boriladigan kuzatuvlar muhim ahamiyatga ega. Maxsus aerologik stansiyalar tarmog‘ida radiozondlaryordamida, ba’zan esa meteorologik va geofizik raketalar yordamida kuzatuvlar olib boriladi. Dengiz va okeanlarda maxsus jihozlangan kemalardan kuzatuvlar amalga oshiriladi.

SSSRda yer usti meteorologik kuzatuv tarmog‘i eng yuqori rivojlanish darajasiga 1980-yillarning o‘rtalarida yetgan. 1980-yillarning oxirida boshlangan iqtisodiy inqiroz jarayonlari meteorologik tarmoqning sezilarli qisqarishiga olib keldi. 1987-yildan 1989-yilgacha SSSRdagi meteorologik stansiyalar soni 15 % ga kamaydi, 1995-yil boshiga kelib esa Rossiya Federatsiyasida meteorologik stansiyalar sonining qisqarishi 22 % ni tashkil etdi. Keyinchalik ob-havo haqidagi axborotni olishning boshqa usullari (sun’iy yo‘ldosh va radiolokatsiya) rivojlangani sababli meteorologik stansiyalar soni yana kamayishi ham mumkin.

Sinoptik xaritalar

Sinoptik xarita (yunoncha συνοπτικός— «bir vaqtning o‘zida ko‘zdan kechirish mumkin bo‘lgan») — geografik xaritabo‘lib, unda ko‘plab meteorologik stansiyalar kuzatuvlari natijalari shartli belgilar bilan ko‘rsatiladi. Bunday xarita muayyan vaqtdagi ob-havo holatini yaqqol tasavvur qilish imkonini beradi. Xaritalar ketma-ket tuzilganda havo massalarining harakat yo‘nalishlari, siklonlarning rivojlanishi va frontlarning siljishi aniqlanadi. Sinoptik xaritalarni tahlil qilish ob-havo o‘zgarishlarini oldindan bilishga yordam beradi. Atmosfera holatining o‘zgarishlarini, xususan, atmosfera buzilishlarining harakati va rivojlanishini, havo massalarining ko‘chishi, o‘zgarishi va o‘zaro ta’sirini kuzatish mumkin. XX asr o‘rtalaridan boshlab yer usti sinoptik ma’lumotlari aerologik kuzatuvlarnatijalari bilan to‘ldirildi. Ular asosida erkin atmosfera holatini ko‘rsatuvchi, barik topografiya xaritalari deb ataladigan xaritalar muntazam tuziladi. XX asr oxiridan meteorologik stansiyalar mavjud bo‘lmagan okeanlar va quruqlik hududlarining holati haqidagi sun’iy yo‘ldosh ma’lumotlaridan ham keng foydalanilmoqda. Bulut tizimlarini sun’iy yo‘ldoshlardan suratga olish okeanlar ustida tropik siklonlar ning paydo bo‘lishini aniqlashga imkon beradi.

Boshqa sayyoralarda ob-havoni o‘rganish

Ob-havo faqat Yerda emas, balki atmosferaga ega boshqa osmon jismlarida ham (sayyoralarda va ularning yo‘ldoshlarida) mavjud. Boshqa sayyoralardagi ob-havoni o‘rganish Yerdagi ob-havo o‘zgarishlarining qonuniyatlarini tushunishda foydali bo‘ldi. Quyosh tizimidagi mashhur tadqiqot obyektlaridan biri — Yupiterning Katta qizil dog‘i kamida 300 yildan buyon mavjud bo‘lgan antisiklon xususiyatli bo‘rondir. Biroq ob-havo hodisalari faqat sayyoraviy jismlar bilan cheklanmaydi. Quyosh toji moddasi doimiy ravishda kosmosga tarqalib, aslida butun Quyosh tizimi bo‘ylab nihoyatda siyrak atmosferani hosil qiladi. Quyosh chiqaradigan zarralarning harakati quyosh shamoli.

Meteorologik elementlar

Ob-havo prognozlari

Ob-havo prognozi — muayyan joyda atmosferaning kelajakdagi holati haqidagi ilmiy va texnik jihatdan asoslangan taxmin. Odamlar minglab yillardan buyon ob-havoni oldindan aytishga harakat qilgan, ammo rasmiy prognozlar XIX asrda paydo bo‘lgan. Prognoz tuzish uchun atmosferaning joriy holati haqidagi miqdoriy ma’lumotlar to‘planadi va atmosfera jarayonlari haqidagi ilmiy bilimlar asosida uning holati qanday o‘zgarishi hisoblab chiqiladi.

Avvallari prognozlar asosan atmosfera bosimio‘zgarishi, joriy ob-havo sharoitlari va osmon holatiga tayanardi. Hozir esa kelajakdagi ob-havoni aniqlash uchun prognozlash modellaridan foydalaniladi. Keyingi prognoz uchun eng mos modelni tanlashda inson ishtiroki zarur. Bunga model shablonini tanlash, bir-biridan uzoqdagi hodisalarning o‘zaro bog‘liqligini hisobga olish, tanlangan modelning ishlash tamoyillari va o‘ziga xos jihatlarini bilish kiradi. Atmosferaning murakkab tabiati, atmosfera holatini ifodalovchi tenglamalarni yechish uchun katta hisoblash quvvati zarurligi, boshlang‘ich sharoitlarni o‘lchashdagi xatolar va atmosfera jarayonlari haqidagi bilimlarning to‘liq emasligi prognoz aniqligini pasaytiradi. Hozirgi vaqt bilan bashorat qilinayotgan vaqt orasidagi farq (prognoz muddati) qanchalik katta bo‘lsa, aniqlik shunchalik past bo‘ladi. Bir nechta modeldan foydalanish va ularning natijalarini umumlashtirish xatoni kamaytirib, eng ehtimoliy natijani olishga yordam beradi.

Ob-havo prognozlaridan juda ko‘p odam foydalanadi. Bo‘ron haqidagi ogohlantirishlar ayniqsa muhim, chunki ular inson hayoti va mol-mulkni himoya qilishga xizmat qiladi. Harorat va yog‘in prognozlari qishloq xo‘jaligi, demak, hatto fond bozoridagi treyderlar uchun ham ahamiyatli. Bundan tashqari, ob-havoga bog‘liq deb ataluvchi hosilaviy moliyaviy vositalar ham mavjud. Harorat prognozlari yaqin kunlarda qancha issiqlik energiyasi talab qilinishini baholash uchun issiqlik ta’minoti tarmoqlariga ham kerak. Odamlar har kuni nima kiyishni tanlashda ob-havo prognoziga murojaat qiladi. Yomg‘ir, qor va kuchli shamol prognozlari ochiq havodagi ishlar va dam olishni rejalashtirishda ishlatiladi.

Hozirda grid-loyiha (taqsimlangan hisoblash loyihasi) ClimatePrediction.netmavjud. Uning maqsadi iqlim o‘zgarishini eng to‘g‘ri ifodalaydigan modelni topish va shu model asosida kelgusi 50 yil uchun prognoz tuzishdir.

Ob-havoning odamlarga ta’siri

Ob-havo insoniyat tarixida katta, ba’zan esa hal qiluvchi rol o‘ynagan. Xalqlarning asta-sekin ko‘chishiga sabab bo‘lgan iqlim o‘zgarishlaridan tashqari (masalan, Yaqin Sharqning cho‘llashishi va muzlik davrlarida materiklar o‘rtasida quruqlik yo‘llarining paydo bo‘lishi), ekstremal ob-havo hodisalari ham nisbatan kichik ko‘lamdagi ko‘chishlarga sabab bo‘lgan va tarixiy voqealarga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Shunday hodisalardan biri — 1281-yilda Kamikadze shamollari Yaponiyani Xubilayxonning mo‘g‘ul floti bosqinidan saqlab qolganidir. Fransiyaning Floridaga bo‘lgan da’volari 1565-yilda dovul fransuz flotini yakson qilgach tugadi; bu Ispaniyaga Karolina fortini egallash imkonini berdi. Yaqin davrda esa Katrina dovuli Meksika qo‘ltig‘ining AQShga qarashli markaziy sohillaridan bir milliondan ortiq odamni ko‘chishga majbur qildi va Qo‘shma Shtatlar tarixidagi eng yirik diasporani yuzaga keltirdi.

Ob-havo odamlarga bunday keskin ta’sirdan tashqari, oddiyroq yo‘llar bilan ham ta’sir etishi mumkin. Jumladan, bu ta’sir meteorologik omillarga sezuvchanlikshaklida namoyon bo‘ladi. Odamlar harorat, namlik, bosim va shamolning haddan tashqari yuqori yoki past ko‘rsatkichlariga yomon moslashadi. Ob-havo kayfiyat va uyquga ham ta’sir qiladi[manba 2083 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Ob-havo va iqlimga inson faoliyatining ta’siri

Odamlarning meteorologik hodisalarga ta’sir ko‘rsatishga intilishi insoniyat tarixining barcha davrlarida uchraydi: yomg‘ir chaqirish maqsadida qadimda o‘tkazilgan marosimlardan tortib hozirgi zamon maxsus harbiy amaliyotlarigacha. Masalan, «Popeye» operatsiyasi AQSh harbiy kuchlari tomonidan Vyetnam urushi (1965—1973) davrida o‘tkazilgan. Unda Janubiy Vyetnam partizanlariga qurol va oziq-ovqat yetkazib berishni qiyinlashtirish uchun Vyetnamdagi mussonmavsumini uzaytirishga urinishgan. Ob-havoga ta’sir ko‘rsatishning eng muvaffaqiyatli urinishlari qatoriga bulutlarga reagent sepish, shuningdek tumanlar va qatlamli bulutlar ni tarqatish maqsadida ularga faol ta’sir ko‘rsatish (yirik aeroportlarda qo‘llanadi), tog‘larda qor yog‘ishini kuchaytirish va do‘l.

ko‘rinishidagi yog‘in miqdorini kamaytirish usullari kiradi. Gidrometeorologik jarayonlarga ta’sir ko‘rsatishning yaqin davrdagi misoli — Xitoyning 2008-yilgi yozgi Olimpiya o‘yinlarioldidan ko‘rgan choralaridir. Bulutlarga maxsus reagentlar sepish uchun 1104 ta raketa uchirildi. Pekin ustida amalga oshirilgan ushbu tadbirlar 8-avgust kuni O‘yinlarning ochilish marosimida yomg‘ir yog‘ishining oldini olishga qaratilgan edi. Pekin shahar meteorologiya byurosi rahbari Xu Guo amaliyot muvaffaqiyatli o‘tganini tasdiqladi.

Ob-havoga ta’sir ko‘rsatishning bunday usullari samaradorligi hali to‘liq isbotlanmagan bo‘lsa-da, qishloq xo‘jaligi va sanoat ob-havoga ta’sir qilishini tasdiqlovchi ishonchli dalillar mavjud:

Ob-havo sharoitlarining beixtiyor o‘zgarishi oqibatlari sivilizatsiyamizning ko‘plab tarkibiy qismlariga, jumladan ekotizimlar, tabiiy resurslar, iqtisodiy rivojlanish va inson salomatligi.

Kichik ko‘lamli meteorologiya

Mikrometeorologiyavaqt va makon jihatidan kichik va o‘ta kichik ko‘lamdagi meteorologik hodisalarni o‘rganadi. U o‘lchami bir kilometrdan kichik, ya’ni o‘rta ko‘lamli meteorologiya (inglizcha Mesoscale meteorology)doirasida ko‘rib chiqilmaydigan atmosfera hodisalari bilan shug‘ullanadi. Meteorologiyaning bu ikki tarmog‘i ba’zan birlashtiriladi va sinoptik ko‘lamli meteorologiya (inglizcha Synoptic scale meteorology) o‘rganadigan hodisalardan kichikroq bo‘lgan hamda sinoptik xaritada aks ettirib bo‘lmaydigan obyektlar shu sohada tadqiq etiladi. Bularga kichik va odatda joyini o‘zgartirib turadigan bulutlar hamda shunga o‘xshash obyektlar kiradi.

Boshqa sayyoralardagi ob-havo

Boshqa sayyoralardagi ob-havo xususiyatlarini o‘rganish Yerda sodir bo‘ladigan jarayonlarni chuqurroq tushunishga yordam beradi. Boshqa sayyoralarda ham ob-havo sharoitlari Yer ob-havosiga xos ko‘plab fizik qonuniyatlarga bo‘ysunadi. Biroq bu jarayonlar boshqa ko‘lamlarda va kimyoviy tarkibi Yer atmosferasidan farq qiladigan atmosferalarda kechadi. Kassini–Gyuygens missiyasi Titan yo‘ldoshida metan yoki etandan tashkil topgan bulutlarni aniqladi. Bunday bulutlardan suyuq metan va boshqa organik tarkibiy qismlardan iborat yomg‘ir yog‘adi. Yer atmosferasida geografik kengliklar bo‘ylab oltita sirkulyatsiya zonasi mavjud — har bir yarimsharda uchtadan. Yerdan farqli ravishda, Yupiterni bunday zonalarning ko‘pchiligi o‘rab olgan. Titanda esa shimoliy kenglikning 50-paralleli atrofida bitta va ekvator yaqinida yana bitta oqim mavjud.

Ob-havo rekordlari

Ob-havo rekordlari — Yer yuzasida rasmiy qayd etilgan ekstremal meteorologik ko‘rsatkichlardir. Tarixdagi eng past harorat 21-iyul 1983-yilda Vostok stansiyasi, Antarktida da −89,2 °C sifatida qayd etilgan. Eng yuqori harorat esa 13-sentabr 1922-yilda Al-Aziziya, Liviyada qayd etilgan. O‘shanda termometr ko‘rsatkichi +58 °Cga yetgan; biroq bu qiymat bahsli hisoblanadi.

Adabiyotlar