| Tokio prefekturasi 東京都 Yuqoridan soat mili yoʻnalishida: Nisi-Sindzyuku, Kamalak koʻprigi, Yaponiya parlamenti binosi, Sibuya, Tokyo Skytree | |
|---|---|
| Tokio prefekturasi Yaponiya xaritasida Tokio prefekturasi xaritasi | |
| Joylashuvi | |
| Mamlakat | Yaponiya |
| Mintaqa | Kanto |
| Orol | Xonsyu |
| Koordinatalar | 35°42′ shim. k. 139°36′ sharq. uz.HGYaO |
| Maʼlumotlar | |
| ISO 3166-2:JP | JP-13 |
| Statistika | |
| Maydoni | 2193,96 km² (45-oʻrin) |
| % suv | 1 % |
| Aholisi | (01.08.2021 holatiga) |
| Jami |
14 043 239 Katta Tokio — 38 140 000 kishi (2016) kishi (1-oʻrin) |
| Zichligi | 6400,9 kishi/km² |
| Uyezdlar | 1 |
| Munitsipalitetlar | 62 |
| Ramzlari | |
|
Prefektura bayrogʻi |
|
|
Prefektura gerbi |
|
|
Tokio ramzi |
|
| Daraxt | Ginkgo (Ginkgo biloba) |
| Gul | Sakura Yosino (Prunus × yedoensis) |
| Qush | Koʻl baliqchisi (lot. Larus ridibundus) |
| Maʼmuriyat | |
| Gubernator | Yuriko Koike |
| Rasmiy veb-sayt (yapon.) | |
Tokio (yapon. 東京 audiofayl haqida, «Sharqiy poytaxt») — Yaponiyaning poytaxti va eng yirik shahri. U Yaponiyaning maʼmuriy, moliyaviy, sanoat va siyosiy markazi hamdir. Bu yerda dunyodagi eng yirik shahar iqtisodiyoti shakllangan.
Bundan tashqari, Tokio mamlakatning qirq yetti prefekturasidan biridir. Prefektura maydoni 2188,67 km², aholisi — 14 064 696 kishi (1-oktabr 2020-yil), aholi zichligi — 6426,14 kishi/km². 1-avgust 2021-yil holatiga koʻra, Tokio aholisi 14 043 239 kishini tashkil etgan. Bu Tokio Yaponiyadagi eng koʻp aholiga ega prefektura ekanini koʻrsatadi. Katta Tokio dunyoda aholisi eng koʻp boʻlgan shahar hududi, shahar aglomeratsiyasi va metropoliten hududi hisoblanadi. Tokio Yer yuzidagi aholisi eng koʻp shahar aglomeratsiyasi sifatida, dunyoning eng xavfsiz shahri deb hisoblanadi.
Tokio 9-martdan 10-martga oʻtar kechasi (1945-yil) AQSh qurolli kuchlarining «Uchrashuv uyi operatsiyasi» kod nomli hujumi paytida insoniyat tarixidagi eng vayronkor va eng koʻp qurbonlarga sabab boʻlgan yadroviy boʻlmagan bombardimonga uchragan shahar sifatida tanilgan.
Tokio poytaxt okrugi (prefekturasi) — Yaponiyaning maʼmuriy birligi. Uning tarkibiga quyidagilar kiradi: 23 ta maxsus tuman, Tama hududi va orol hududlari (jumladan, Izu hamda Ogasavara orollari).
Tokio sharafiga asteroidga (498) Tokio deb nom berilgan. Uni 1900-yilda shu shaharda yapon astronomi Sin Xirayama kashf etgan.
Etimologiyasi
Shaharga 1457-yilda Edo qalʼasi sifatida asos solingan. 1869-yilda Meydzi islohoti davrida davlat poytaxti Edoga koʻchirilib, shahar nomi To:kyo: (yapon. 東京) deb oʻzgartirildi. Bu nom yapon tilida «sharqiy poytaxt» degan maʼnoni anglatadi. Kandzi 東 (onʼyomi: to:) — «sharq» va 京 (onʼyomi: kyo:) — «poytaxt». Oldingi poytaxt — Kioto (oʻsha paytdagi rasmiy nomi Xeyan-kyo) ramziy tarzda Saykyo, yaʼni «Gʻarbiy poytaxt» deb atalgan.
Rus tilidagi anʼanaviy yozilishi — «Токио».
Geografiyasi
Tokioning materik qismi Tokio qoʻltigʻining shimoli-gʻarbida joylashgan boʻlib, sharqdan gʻarbga taxminan 90 km, shimoldan janubga 25 km masofaga choʻzilgan. Sharqda Tiba prefekturasi, gʻarbda Yamanasi prefekturasi, janubda Kanagava prefekturasi va shimolda Saytama prefekturasi bilan chegaradosh. Tokioning materik qismi, oʻz navbatida, sharqiy yarmida joylashgan Tokioning maxsus tumanlariga boʻlinadi.
Bundan tashqari, Tokio maʼmuriy chegaralariga Tinch okeanidagi, Xonsyu orolidan bevosita janubda joylashgan ikkita orollar tizmasi ham kiradi. Bular Izu va Ogasavara orollari 1000 km dan ortiq uzoqlikda, materikdagi Yaponiyadan janubda joylashgan.
Tokio bir necha kuchli zilzilani boshdan kechirgan: 1703, 1782, 1812, 1855, 1923 va 2011 yillarda. 1923-yilda Buyuk Kanto zilzilasi paytida magnituda 8,3 ga yetib, qariyb 142 000 kishi halok boʻlgan.
Orollar

Tokioning koʻplab olis orollari mavjud. Ulardan biri Tokio markazidan 1850 km uzoqlikda joylashgan. Poytaxt hukumatining Sindzyukudagi bosh qarorgohidan uzoq boʻlgani sababli orollarni Tokio okruglari maʼmuriyati boshqaradi.
Milliy bogʻlar

Tokioda bir nechta milliy bogʻ bor, jumladan:
- Meydzi oʻrmoni Takao togʻi (yapon. 明治の森高尾国定公園 Meydzi no mori Takao kokutey ko:en) atrofida, Xatiodzi janubida.
- Ogasavara milliy bogʻi (Bonin orollarida). 2006-yildan buyon ushbu bogʻni Butunjahon tabiiy merosi roʻyxatiga kiritish boʻyicha harakatlar olib borilmoqda; roʻyxatni yurituvchi tashkilot — YUNESKO.
- Ueno bogʻi muzeylari bilan mashhur. Bu bogʻda quyidagi muzeylar joylashgan: Tokio milliy muzeyi, Milliy fan muzeyi, Sitamati muzeyi va Gʻarb sanʼati milliy muzeyi.
- Kasay-Rinkay bogʻi.
Iqlimi
Tokio poytaxt okrugining katta qismi subtropik okean iqlimi (Kyoppen iqlim tasnifiga koʻra — Cfa) hududida joylashgan. Bu yerda yoz issiq va nam, qish esa yumshoq yoki salqin hamda quruq boʻladi. Eng issiq oy — avgust, uning oʻrtacha harorati 26,4 °C, eng sovuq oy esa yanvar boʻlib, harorati 5,2 °C. Eng past harorat −9,2 °C 13-yanvar 1876-yilda, eng yuqori harorat esa 39,5 °C 20-iyul 2004-yilda qayd etilgan. Oʻrtacha yillik yogʻin miqdori taxminan 1530 millimetr. Qishda yogʻin kamayib, yozda koʻpayadi. Tokio iqlimiga «olxoʻri yomgʻiri» — Yaponiyada suyu (yapon. 梅雨 «olxoʻri yomgʻiri», 梅 — «olxoʻri», 雨 — «yomgʻir») deb ataluvchi, maydan iyul oxirigacha davom etadigan yomgʻirli mavsum katta taʼsir koʻrsatadi. Yaponiyada suyu asosan yoz oylariga toʻgʻri kelgani uchun, Tokio joylashgan va Yaponiya aholisining katta qismi yashaydigan Tinch okeani sohilidagi Kanto mintaqasida bu davr taxminan 7-iyundan 20-iyulgacha davom etadi. Shu sababli yozda Yaponiya xalqining tarixi va taraqqiyotiga (yapon meʼmorchiligi, onsenlar madaniyati, anʼanaviy yapon lok sanʼati va boshqalarga) katta taʼsir koʻrsatgan holat — yozgi juda yuqori harorat va juda yuqori namlikning birgalikdagi taʼsiri kuzatiladi. Qishda sovib qolgan okean taʼsiri tufayli Tokioda yoz nisbatan kech — faqat mayda boshlanadi. Yoz uzoq davom etadi, issiq va yuqori namlik sababli juda dim boʻladi, faqat noyabrda tugaydi. Kuz noyabrda boshlanib, fevralda asta-sekin bahorga oʻtadi. Shahar iqlimi subtropik boʻlgani sababli bu yerda barqaror manfiy haroratli va qor qoplamli qish kuzatilmaydi. Eng issiq oy avgust, eng sovuq oy yanvar. Tokioda qor odatda qish davomida bir martagina yogʻadi, biroq bu hodisa deyarli har yili sodir boʻladi.
Tokioga tez-tez tayfunlar kelib turadi, lekin kuchlilari kam uchraydi. Kuzatuvlar 1876-yilda boshlanganidan buyon eng seryogʻin oy 2004-yil oktabr boʻlgan: shu oyda 780 millimetr, jumladan oyning toʻqqizinchi kunida 270,5 mm yogʻin tushgan. Kuzatuvlar tarixida umuman yogʻinsiz oʻtgan toʻrt oyning oxirgisi 1995-yil dekabr edi. Yillik yogʻin miqdori 879,5 mm (1984-yil) dan 2229,6 mm (1938-yil) gacha oʻzgarib turgan. 2019-yil oktabrda eng kuchli tayfunlardan biri — «Xagibis» kuzatilgan. Undan oldingi kuchli tayfun «Xeysey davrining 9-tayfuni, 19-yil» (yaʼni 2007-yil) boʻlib, xalqaro tasnifda «Fitow[ingl.]».
| Koʻrsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq eng yuqori t, °C | 22,6 | 24,5 | 25,3 | 28,9 | 31,9 | 36,2 | 39,5 | 39,1 | 38,1 | 32,6 | 26,7 | 24,8 | 39,5 |
| Oʻrtacha eng yuqori t, °C | 9,9 | 10,4 | 13,3 | 18,8 | 22,8 | 25,5 | 29,4 | 29,9 | 27,2 | 21,8 | 16,9 | 12,5 | 20,0 |
| Oʻrtacha harorat, °C | 6,1 | 6,5 | 9,4 | 14,6 | 18,9 | 22,1 | 25,8 | 27,4 | 23,8 | 18,5 | 13,3 | 8,7 | 16,3 |
| Oʻrtacha eng past t, °C | 2,4 | 2,8 | 5,5 | 10,7 | 15,3 | 19,1 | 22,9 | 24,6 | 21,0 | 15,3 | 9,7 | 5,0 | 12,9 |
| Mutlaq eng past t, °C | −6,3 | −4,8 | −4,4 | 0,3 | 4,0 | 10,3 | 14,0 | 15,9 | 11,1 | 5,9 | −0,7 | −4,2 | −6,3 |
| Yogʻin, mm | 53 | 57 | 119 | 126 | 139 | 169 | 155 | 169 | 210 | 200 | 90 | 52 | 1537 |
| Manba: Ob-havo va iqlim | |||||||||||||
Maʼmuriy maqomi
Rasmiy jihatdan Tokio shahar emas, balki prefekturalardan biri, aniqrogʻi, poytaxt okrugi (yapon. 都 to) boʻlib, ushbu toifadagi yagona maʼmuriy birlikdir. Uning hududiga Xonsyu orolining bir qismi, uning janubidagi bir nechta kichik orollar, shuningdek Izu va Ogasavara orollari kiradi. Tokio okrugi 62 ta maʼmuriy birlik — shaharlar, shaharchalar va qishloq jamoalaridan iborat. «Tokio shahri» deyilganda, odatda, poytaxt okrugi tarkibidagi 23 ta maxsus tuman nazarda tutiladi. Ular 1889-yildan 1943-yilgacha Tokio shahri maʼmuriy birligini tashkil qilgan, hozir esa har biri shahar maqomiga tenglashtirilgan; har birining oʻz meri va shahar kengashi mavjud.
Poytaxt hukumatiga umumxalq ovozi bilan saylangan gubernator boshchilik qiladi. Hukumat bosh qarorgohi Sindzyukuda joylashgan boʻlib, u okrugning munitsipal markazidir. Tokioda Yaponiya davlat hukumati va Tokio imperator saroyi (shuningdek, eskirgan «Tokio imperator qalʼasi» nomi ham uchraydi) — yapon imperatorlarining asosiy qarorgohi joylashgan.
Ramzlari
Poytaxtning oʻz rasmiy ramzlari — gerbi, bayrogʻi, belgisi, guli, daraxti va qushi mavjud.
Tarixi
Tokio hududida qabilalar hali tosh davrida yashagan boʻlsa-da, shahar tarixda faol oʻrin egallay boshlashi XII asrga toʻgʻri keladi. Aynan oʻsha davrda mahalliy jangchi Edo Taro Sigenada bu yerda qalʼa qurgan. Anʼanaga koʻra, Edo nomi u yashagan joyga ( yapon. 江戸 — «qoʻltiq kirish joyi») koʻra berilgan. 1457-yilda Ota Dokan, yapon syogunati davrida Kanto viloyati hukmdori, Edo qalʼasini qurdirgan. 1590-yilda uni Tokugava Ieyasu, syogunlar Tokugava sulolasining asoschisi egallagan. Shu tariqa, Edo syogunat poytaxtiga aylangan, imperiya poytaxti esa Kioto boʻlib qolgan. 1615-yilda Ieyasu qoʻshinlari raqiblari — Toyotomi sulolasini yoʻq qilib, qariyb 250 yil davomida mutlaq hokimiyatga ega boʻlgan. Ieyasu uzoq muddat xizmat qilgan boshqaruv institutlarini yaratgan. Shahar tez oʻsib, XVIII asrda dunyoning eng yirik shaharlaridan biriga aylangan.

Meydzi islohoti natijasida 1868-yilda syogunat agʻdarilib, imperator hokimiyati qayta tiklandi. 1868-yilda imperator Mutsuxito poytaxtni Edoga koʻchirib, uning nomini Tokio deb oʻzgartirdi. Bu Kioto hali ham poytaxt boʻlib qolishi mumkinmi, degan bahslarni keltirib chiqardi. XIX asrning ikkinchi yarmida sanoat, undan keyin kemasozlik jadal rivojlana boshladi. 1872-yilda Tokio — Yokogama temiryoʻli, 1877-yilda esa Kobe — Osaka — Tokio temiryoʻli qurildi.
1-sentabr 1923-yilda Tokio va uning atrofida juda kuchli zilzila sodir boʻldi (magnitudasi 8–9, Rixter shkalasi boʻyicha). Shaharning deyarli yarmi vayron boʻldi, kuchli yongʻin boshlandi. Taxminan 90 000 kishi halok boʻldi. Qayta qurish rejasi juda qimmatga tushgan boʻlsa-da, shahar asta-sekin tiklana boshladi.
Ikkinchi jahon urushida shahar yana jiddiy zarar koʻrdi. U keng koʻlamli havo hujumlariga uchradi (jami 102 marta bombardimon qilingan). Tokio 9-martdan 10-martga oʻtar kechasi (1945-yil) AQSh qurolli kuchlarining «Uchrashuv uyi operatsiyasi» kod nomli hujumida insoniyat tarixidagi eng vayronkor va eng koʻp qurbon keltirgan yadroviy boʻlmagan bombardimonga uchragan. Tokio markazining 41 km² maydoni vayron qilingan, shaharning chorak qismi butunlay yonib ketgan. Natijada qariyb 100 000 tinch aholi halok boʻlgan va bir milliondan ortiq odam boshpanasiz qolgan. Taqqoslash uchun, Xirosimaning atom bombardimoni 6-avgust 1945-yilda taxminan 70 000 dan 150 000 gacha odamning oʻlimiga sabab boʻlgan. Urushdan keyin Tokio Amerika harbiylari tomonidan bosib olingan. Koreya urushi davrida u yirik harbiy markazga aylangan. Bu yerda hanuz bir nechta Amerika harbiy bazasi (Yokota harbiy bazasi va boshqalar) saqlanib qolgan.
XX asr oʻrtalarida mamlakat iqtisodiyoti tez tiklana boshladi va bu jarayon «Yaponiya iqtisodiy moʻjizasi» deb atalgan. 1966-yilga kelib Yaponiya iqtisodiyoti dunyoda ikkinchi oʻringa chiqdi. Urush oqibatlaridan tiklanish Tokio 1964-yilgi yozgi Olimpiya oʻyinlariga mezbonlik qilganida yaqqol namoyon boʻldi: shahar xalqaro maydonda oʻzini munosib koʻrsata oldi.

1970-yillardan boshlab Tokioga qishloq hududlaridan ishchi kuchi oqimi kuchaydi va bu shaharning yanada rivojlanishiga olib keldi. 1980-yillar oxiriga kelib Tokio dunyoning eng tez rivojlanayotgan shaharlaridan biriga aylandi.
20-mart 1995-yilda Tokio metrosida gazli hujum sodir etildi. Unda zarin ishlatilgan. Terrorchilik hujumini yangi diniy sekta — Aum Sinrikyo amalga oshirgan. Natijada 5000 dan ortiq odam jabrlanib, 11 nafari halok boʻlgan.
Tokio mintaqasidagi seysmik faollik Yaponiya poytaxtini boshqa shaharga koʻchirish haqida munozaralarga sabab boʻlgan. Uchta nomzod koʻrsatilgan: Nasu (300 km shimolda), Xigasino ( Nagano yaqinida, Yaponiyaning markaziy qismida) va Mie provinsiyasida, Nagoya yaqinida (Tokiodan 450 km gʻarbda) quriladigan yangi shahar. Hukumat bu borada qaror qabul qilgan boʻlsa-da, hozircha boshqa amaliy choralar koʻrilmagan.
Tokio hozir ham rivojlanishda davom etmoqda. Buni 1990-yillar boshidagi suratlarni hozirgi sunʼiy yoʻldosh xaritalari bilan taqqoslaganda koʻrish mumkin. Sunʼiy orollar yaratish loyihalari izchil amalga oshirilmoqda. Eng koʻzga koʻringan loyiha — Odayba boʻlib, hozir u asosiy savdo va koʻngilochar markazlardan biridir.

Maʼmuriy-hududiy boʻlinishi


Tokio tarkibiga yigirma uchta maxsus tuman kiradi. 1943-yilgacha ular shahar tarkibida boʻlgan, hozir esa alohida oʻzini oʻzi boshqaruvchi munitsipalitetlar boʻlib, har birining oʻz meri va kengashi mavjud. Bu 23 ta munitsipalitetdan tashqari, prefektura tarkibida 26 ta shahar, bitta uyezd va toʻrtta okrug (5 ta shaharcha va 8 ta qishloq) bor. Tokio hukumatiga aholi tomonidan saylangan gubernator va shahar majlisi rahbarlik qiladi. Hukumat bosh qarorgohi Sindzyukuda joylashgan; u koʻllar, daryolar, toʻgʻonlar, fermer xoʻjaliklari, olis orollar va milliy bogʻlarni oʻz ichiga olgan butun Tokioni boshqaradi.
Tokioning 23 ta maxsus tumani
23 ta maxsus tumanning har biri oʻz meri va tuman kengashiga ega mustaqil munitsipal tuzilmadir. Yuqorida aytilganidek, maqomi jihatidan ular oddiy shaharlarga tenglashtirilgan, biroq ayrim boshqaruv vazifalarini Tokio poytaxt okrugi hukumati bajarishi bilan farqlanadi.
1-oktabr 2005-yil holatiga koʻra, barcha 23 ta maxsus tumanning umumiy aholisi taxminan 8,457 million kishini, aholi zichligi esa 13 603 kishini tashkil etgan.
Gʻarbiy Tokio

Maxsus tumanlarning gʻarbida shaharlar joylashgan. Ularning aksariyati Tokio markazida ishlaydigan odamlar uchun turar joy hududi vazifasini oʻtaydi, biroq ayrimlarining oʻz savdo va sanoat infratuzilmasi mavjud. Bu shaharlar birgalikda koʻpincha «Gʻarbiy Tokio» deb ataladi.
Shaharlar
Prefektura shaharlari roʻyxati:
Uyezd
Prefekturaning eng gʻarbiy qismida Nisitama uyezdi joylashgan. Uning tarkibiga quyidagi shaharchalar va qishloqlar:
Bu hududning katta qismini shaharlashtirishga yaroqsiz togʻlar egallagan. Tokiodagi eng baland togʻ — Kumotori (2017 m), shuningdek Tokio okrugida Takanosu (1737 m), Odake (1266 m) va Mitake (929 m) togʻlari bor. Okutama suv ombori Tama daryosida, Yamanasi prefekturasi yaqinida joylashgan boʻlib, Tokiodagi eng katta koʻldir.
Okruglar
Orollarda Tokio tarkibidagi toʻrt okrugga qarashli ikkita shaharcha va yettita qishloq joylashgan. Munitsipalitetlarning okruglar boʻyicha taqsimoti:
Demografiya
| Hudud boʻyicha: |
Tokio |
12,79 million |
|---|---|---|
| Yosh boʻyicha: |
15 yoshdan kichiklar |
1,461 million (11,8 %) |
| Vaqt boʻyicha: |
kunduzi |
14,978 million |
| Millatiga koʻra: |
chet elliklar |
353 826 |
|
| ||



2007-yil oktabr holatiga koʻra, Tokioda taxminan 12,79 million kishi yashagan, ulardan 8,653 millioni 23 ta maxsus tumanda istiqomat qilgan. Kunduzi qoʻshni viloyatlardan keladigan ishchi va talabalar hisobiga aholi soni 2,5 million kishidan ortiqroqqa koʻpayadi. Bu holat markaziy uchta tumanda ( Tiyoda, Tyu-o va Minato) ayniqsa yaqqol seziladi. Ularning umumiy aholisi 2005-yil holatiga koʻra, tunda 326 ming, kunduzi esa 2,4 million kishini tashkil qilgan. 2008-yilda Tokiodagi chet elliklar orasida eng koʻp xitoyliklar — 145 320 kishi, undan keyin Koreya aholisi ( Janubiy va Shimoliy) — (117 567), soʻng ancha kam miqdorda filippinliklar (31 974), amerikaliklar (19 408), hindistonliklar (9418), britaniyaliklar (7482). Katta Tokio dunyodagi aholisi eng koʻp shahar hududi boʻlib, 2016-yil holatiga koʻra, unda 38 140 000 kishi yashagan.
Birinchi umumdavlat aholini roʻyxatga olish 1920-yilda oʻtkazilganida poytaxtda 3,7 milliondan kamroq kishi yashagan, 1962-yilda esa Tokio aholisi 10 millionga yetgan. Aholining keskin oʻsishi haddan tashqari zich joylashuv, ekologik yashash sharoitlarining yomonlashuvi, uy-joy narxlarining oshishi va boshqa muammolarga olib kelgan. Shu bois 1980 va 1995-yillarda aholi soni qisqa muddatga kamaygan. 2000—2010-yillarda metropoliya aholisi 9 % ga oshgan. Oʻsishning asosiy sababi — boshqa prefekturalardan koʻchib keluvchilarning uzluksiz oqimi.
Aholi zichligi Tokioda Yaponiya boʻyicha eng yuqori. 2005-yilgi aholi roʻyxati natijasiga koʻra, u 5750,7 kishi/km2 ga teng boʻlgan. Aholi eng zich joylashgan hudud Tokioning tarixiy-maʼmuriy markazi — Tiyoda, Tyu-o va Minato tumanlaridir. Boʻsh yer tanqisligi sababli metropoliya hokimiyati sunʼiy orollar barpo etishni Tokio qoʻltigʻida.
|
|||||||||||||||||||||||||
1960-yildan buyon Tokioning mehnatga layoqatli aholisi, yaʼni 15—64 yoshdagilar, metropoliya umumiy aholisining taxminan 70 % ini tashkil qiladi. Ular asosan savdo, xizmat koʻrsatish sohasi va sanoatda ishlaydi. Eng katta yosh guruhi 20 yoshlardagi yoshlardir.
1990-yillarning oʻrtalaridan beri Tokio aholisi tez va uzluksiz qarib bormoqda. Bu 1960-yillarda anʼanaviy yapon oilaviy qadriyatlari oʻzgarishi natijasida tugʻilish koʻrsatkichining bosqichma-bosqich pasaygani bilan bogʻliq. 2005-yil holatiga koʻra, 64 yoshdan kattalar Tokio aholisining qariyb 20 % ini tashkil qilgan. 2215 kishi 100 yoshdan oshgan. 1990-yillarning oxirida jinslar nisbati ham oʻzgargan: XX asr davomida poytaxtda erkaklar koʻproq boʻlgan boʻlsa, 1998-yildan boshlab ayollar soni ustunlik qila boshlagan.
Tokio yirik xalqaro markaz hisoblanadi, ammo metropoliyada ishlayotgan va yashayotgan chet elliklar ulushi uncha yuqori emas. 2005-yil holatiga koʻra, ular umumiy aholining atigi 3 % ga yaqinini tashkil etgan.
Tokio aholisi statistikasi 1920—2005-yillarga oid maʼlumotlar Tokio metropoliten hukumati statistika boʻlimi tomonidan taqdim etilgan | |||||||||||
| Aholini roʻyxatga olish | Aholi soni | Oʻsish | Yaponiya aholisiga nisbatan % |
Maydon (km²) |
Zichlik (kishi/km²) |
Yosh | Qarish indeksi (qariyalar/ bolalar) |
SP | Chet elliklar | ||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 15 yoshgacha | 15—64 | 65 yoshdan yuqori | |||||||||
| 1-oktabr 1920 | 3 699 428 | — | 6,61 % | 2142,40 | 1726,8 | 31,6% | 65,3% | 3,2% | 10,1 | 111,8 | 8679 |
| 1-oktabr 1925 | 4 485 144 | 7,51 % | 2142,40 | 2093,5 | 31,6% | 65,7% | 2,7% | 8,6 | 113,8 | maʼlumot yoʻq | |
| 1-oktabr 1930 | 5 408 678 | 8,39 % | 2144,79 | 2521,8 | 31,8% | 65,7% | 2,6% | 8,1 | 111,8 | 50 934 | |
| 1-oktabr 1935 | 6 369 919 | 9,20 % | 2144,80 | 2969,9 | 32,2% | 65,2% | 2,6% | 8,0 | 109,2 | maʼlumot yoʻq | |
| 1-oktabr 1940 | 7 354 971 | 10,06 % | 2144,80 | 3429,2 | 31,5% | 65,9% | 2,6% | 8,3 | 106,6 | 124 889 | |
| 1-oktabr 1945 | 3 488 284 | 4,84 % | 2144,80 | 1624,0 | 28,6% | 68,2% | 3,2% | 11,3 | 105,2 | maʼlumot yoʻq | |
| 1-oktabr 1950 | 6 277 500 | 7,46 % | 2137,26 | 2937,2 | 31,7% | 65,2% | 3,2% | 10,0 | 102,0 | 43 937 | |
| 1-oktabr 1955 | 8 037 084 | 8,92 % | 2129,15 | 3774,8 | 28,1% | 68,4% | 3,5% | 12,4 | 105,0 | 63 589 | |
| 1-oktabr 1960 | 9 683 802 | 10,27 % | 2133,03 | 4539,9 | 23,2% | 73,0% | 3,8% | 16,3 | 106,6 | 70 990 | |
| 1-oktabr 1965 | 10 869 244 | 10,96 % | 2135,11 | 5090,7 | 20,4% | 75,3% | 4,3% | 21,2 | 104,9 | 81 273 | |
| 1-oktabr 1970 | 11 408 071 | 10,90 % | 2141,11 | 5238,1 | 21,0% | 73,8% | 5,2% | 24,6 | 103,5 | 83 077 | |
| 1-oktabr 1975 | 11 673 554 | 10,43 % | 2145,38 | 5441,3 | 22,0% | 71,6% | 6,3% | 28,5 | 102,7 | 87 624 | |
| 1-oktabr 1980 | 11 618 281 | 9,83 % | 2156,35 | 5387,9 | 20,6% | 71,5% | 7,7% | 37,4 | 101,6 | 90 267 | |
| 1-oktabr 1985 | 11 829 363 | 9,77 % | 2162,34 | 5470,6 | 18,0% | 73,0% | 8,9% | 49,7 | 101,4 | 113 420 | |
| 1-oktabr 1990 | 11 855 563 | 9,59 % | 2183,26 | 5430,2 | 14,6% | 74,1% | 10,5% | 72,0 | 101,4 | 159 073 | |
| 1-oktabr 1995 | 11 773 605 | 9,38 % | 2186,62 | 5384,4 | 12,7% | 73,9% | 13,0% | 102,1 | 100,2 | 191 915 | |
| 1-oktabr 2000 | 12 064 101 | 9,50 % | 2186,90 | 5516,5 | 11,8% | 72,0% | 15,8% | 134,5 | 99,9 | 212 975 | |
| 1-oktabr 2005 | 12 576 601 | 9,84 % | 2186,96 | 5750,7 | 11,3% | 69,1% | 18,3% | 161,1 | 99,3 | 248 363 | |
| 1-oktabr 2010 | 13 161 751 | 9,72 % | |||||||||
Umumiy xarita
Iqtisodiyoti

Tokio Yaponiyaning asosiy iqtisodiy markazidir. Metropoliya xoʻjaligining asosini ikkilamchi va uchlamchi iqtisodiy sektorlar tashkil qiladi. 1995-yil holatiga koʻra, Tokiodagi mehnatga layoqatli aholi soni 6,3 million kishidan oshgan. Bu koʻrsatkich boʻyicha metropoliya boshqa prefekturalar orasida birinchi oʻrinda edi. Mehnatga layoqatlilarning 0,5 % i birlamchi sektorda, 25,7 % i ikkilamchi sektorda, 72,1 % i esa uchlamchi sektorda band boʻlgan. Tezkor urbanizatsiya tufayli qishloq xoʻjaligi va baliqchilikdan iborat birlamchi sektor Okutama togʻli hududi va olis orollaridan tashqari butun Tokioda jiddiy zarar koʻrgan. Mazkur sektorning rivojlanish darajasi boʻyicha poytaxt Yaponiyada oxirgi oʻrinda turadi.
Sanoatdan iborat ikkilamchi sektor koʻrsatkichlari mamlakat oʻrtacha darajasidan past. Ikkinchi jahon urushidan keyin Tokio sanoat ishlab chiqarishi boʻyicha birinchi oʻrinda turgan boʻlsa, 2005-yilga kelib sakkizinchi oʻringa tushgan. Sanoat pasayishining asosiy sababi 1956-yilda qabul qilingan «Poytaxt mintaqasini obodonlashtirish toʻgʻrisidagi qonun» edi. Unga koʻra, yangi zavodlar qurish taqiqlanib, eski sanoat korxonalari olis hududlarga koʻchirilgan. Mazkur normativ-huquqiy hujjat sanoat korxonalari haddan tashqari zich joylashgan Tokio duch kelgan koʻplab ekologik muammolarni hal qilishga qaratilgan edi.
Iqtisodiyotning uchlamchi sektori eng yaxshi rivojlangan. 1994-yil holatiga koʻra, Tokioning bu sektordagi daromadi Yaponiya kompaniyalarining shu sektordan olgan jami daromadining qariyb uchdan biriga teng edi. Tokioda bilim, axborot va xizmat koʻrsatish sohalarida faoliyat yurituvchi yetakchi yapon korxonalari jamlangan. Tokio fond birjasiga aʼzo Yaponiya kompaniyalarining qariyb 90 % i bosh ofisini poytaxtda joylashtirgan.

tumanida. Tokio Yaponiya prefekturalari orasida qishloq xoʻjaligida ishlovchi aholi soni va ekin maydonlari boʻyicha eng quyi oʻrinlarda turadi. 1995-yil holatiga koʻra, poytaxtdagi 10 367 ta oila 8 408 gektar haydaladigan yerga ishlov bergan.
Professional Tokio fermerlari qishloq xoʻjaligida band boʻlganlarning 13,9 % ini va barcha yapon fermerlarining 16,1 % ini tashkil qilgan. Har bir oila yoki xoʻjalikka oʻrtacha 0,59 ga yer toʻgʻri kelgan. Fermerlarning uchdan biri 60 yoshdan oshgani sababli ekin maydonlarining taxminan yarmi ishlatilmaydi. Qishloq xoʻjaligi mahsulotlarining katta qismi Okuma togʻli hududi va olis orollarda, kamrogʻi esa shahar atrofidagi tomorqalarda yetishtiriladi. Poytaxt oʻzini sabzavot bilan 10,1 % taʼminlaydi.
Ipakchilikning va chorvachilikning Tokio iqtisodiyotidagi birlamchi sektor uchun ahamiyati katta emas. 1965-yildan keyin ishlab chiqarish keskin qisqargan. 1990-yillar oxirida tokio aholisining mahalliy ishlab chiqarilgan goʻsht va tuxum isteʼmoli 2 % dan, sut isteʼmoli esa 4 % dan oshmagan.
Oʻrmon xoʻjaligi, yogʻoch tayyorlash va yogʻochni qayta ishlash Okutama togʻlarida rivojlangan. Asosiy daraxt turlari — kriptomeriya va oʻtmas bargli kiparis hisoblanadi. Shunga qaramay, oʻrmonlarning aksariyati kesilmaydi, balki asrab-avaylanib, rekreatsion resurs sifatida foydalaniladi. Oʻrmon xoʻjaliklari soni boʻyicha Tokio 10-oʻrinda (47 ta prefektura orasida), yogʻoch tayyorlash hajmi boʻyicha esa atigi 42-oʻrinda turadi. 1990-yil holatiga koʻra, Tokio oʻrmonlarining 7,9 % i davlatga tegishli boʻlgan. Qolganlari xususiy shaxslar va jamoat tashkilotlariga qarashli edi. Tokioda oʻrmon xoʻjaligining alohida mashhur tarmogʻi — siitake.
qoʻziqorinini yetishtirishdir. Baliqchilik sust rivojlangan. Tokio qoʻltigʻi anʼanaviy baliq ovlash hududi boʻlgan, ammo juda ifloslangan. Baliqchilar asosan olis orollarda yashaydi. Poytaxt hukumati sayyohlik baliqchiligini rivojlantirishga koʻmaklashmoqda.

1950-yilda Tokio sanoat ishlab chiqarish hajmi boʻyicha mamlakatda birinchi oʻrinda edi. 1995-yilga kelib poytaxt toʻrtinchi oʻringa tushgan. Pasayishning asosiy sababi yirik sanoat korxonalarining poytaxtdan tashqariga koʻchirilganidir. Shunday boʻlsa-da, Tokio sanoat korxonalari va sanoatda ishlovchilar soni boʻyicha mamlakatda yetakchilik qilmoqda. 1994-yilda poytaxtda ikkilamchi sektorga oid 35 512 ta kompaniya boʻlib, ularda taxminan 667 ming kishi ishlagan. Korxonalar orasida kichik va oʻrta biznes vakillari ustun boʻlgan. Sanoat kompaniyalarining 64 % ida xodimlar soni 10 kishidan oshmagan. Yirik zavodlar asosan poytaxtdan tashqarida, Kavasaki va Yokogama orasidagi sohilboʻyi hududida joylashgan. 1990-yillar oxirida faqat poytaxtdagi sanoat daromadi Yaponiyaning jami sanoat daromadining 6—7 % inigina, yaʼni 19 trillion iyenni tashkil etgan. Ammo butun janubiy Kanto hududiga yoyilgan Tokio sanoat tarmogʻining ulushi ushbu daromadning 23,1 % ini — 69 trillion iyenni.
tashkil qilgan. Tokio sanoatining asosiy tarmogʻi — mashinasozlik. Unda elektr jihozlari va yuqori texnologiyali asboblar — fotoapparatlar, soatlar, optik linzalar va boshqalar ishlab chiqarish yetakchi oʻrin tutadi. Ushbu mahsulotlar ichki bozorning toʻrtdan bir qismini egallaydi. Ahamiyati boʻyicha ikkinchi tarmoq mashina va qurilmalarni yigʻish hamda ehtiyot qismlar tayyorlashdir. Uning korxonalari Yaponiya bozorining 50 % ini nazorat qiladi. Bu ikki tarmoqning markazlari Ota, Sinagava, Meguro va Itabasi tumanlarida joylashgan. metallurgiya, kimyo, neftni qayta ishlash va koʻmir sanoati xomashyo kompaniyalarining Tokio sanoat korxonalari orasidagi ulushi kichik boʻlib, taxminan 10 % ni tashkil etadi.
Poytaxt iqtisodiyotining ikkilamchi sektorida yengil sanoat alohida muhim oʻrin tutadi. Uning rivojlanishiga Tokioning millionlab aholisi va ularning kundalik isteʼmol tovarlariga doimiy ehtiyoji yordam beradi. Yetakchi tarmoqlar — oziq-ovqat, charm va toʻqimachilik sanoati. Eng yuqori daromadga poytaxt nashriyot sohasi ega boʻlib, u Yaponiyaning barcha bosma mahsulotlarining taxminan yarmini chiqaradi. Bu tarmoq Tiyoda, Sindzyuku va Tyu-o tumanlarida joylashgan. 1980-yillar oxiridan boshlab Minato va Sibuya tumanlarida moda biznesi, Tayto, Sumida, Arakava va Koto tumanlarida esa zargarlik buyumlari, kosmetika va dori vositalari ishlab chiqarish ayniqsa rivojlandi. Poytaxt yengil sanoatining oʻziga xos jihatlari oʻrta va kichik korxonalarning ustunligi hamda korxonalarda ishlab chiqarish va sotish vazifalarining birlashganidir.
Tokio Nyu-York va London bilan bir qatorda dunyoning uch asosiy moliya markazidan biridir. Tokio dunyodagi iqtisodiy jihatdan eng rivojlangan aglomeratsiyalardan biri. PricewaterhouseCoopers kompaniyasi tadqiqotiga koʻra, Tokio shahar hududining (Tokio, Kanagava va Tiba prefekturalari birgalikda, 35,2 million kishi) 2005-yildagi yalpi ichki mahsuloti jami 1,191 trillion AQSh dollari (xarid qobiliyati pariteti boʻyicha) boʻlib, bu koʻrsatkich bilan dunyoning eng yirik aglomeratsiyalari orasida birinchi oʻrinni egallagan. 2008-yilda Tokioning YaIMi (xarid qobiliyati pariteti boʻyicha) 1,497 trillion dollarga yetgan. 2009-yilda dunyoning yirik kompaniyalaridan 51 tasi — Fortune Global 500 roʻyxatiga kirgan kompaniyalar — Tokioda joylashgan.
Tokio yirik xalqaro moliya markazi boʻlib, dunyodagi eng yirik investitsiya banklari va sugʻurta kompaniyalarining bosh qarorgohlari joylashgan shahardir. Shuningdek, u Yaponiyaning transport, nashriyot va radio-televideniye tarmoqlari markazi hisoblanadi. Ikkinchi jahon urushidan keyingi Yaponiya iqtisodiyotining markazlashgan oʻsishi davomida koʻplab yirik kompaniyalar Osaka kabi shaharlardan (tarixiy moliya poytaxtidan) hokimiyatga yaqinroq boʻlish imkoniyatidan foydalanish uchun bosh ofislarini Tokioga koʻchirishgan. Soʻnggi paytda Tokio aholisining uzluksiz oʻsishi va bu yerdagi turmush narxining qimmatligi tufayli bu tendensiya susaygan.
«The Economist» jurnali Tokioni 14 yil ketma-ket, 2006-yilgacha, dunyodagi yashash eng qimmatga tushadigan shahar deb baholagan.
Tokio fond birjasi Yaponiyadagi eng yirik fond birjasi, bozor kapitallashuvi boʻyicha dunyoda ikkinchi va savdo aylanmasidagi ulushi boʻyicha toʻrtinchi oʻrindagi birjadir.
Transport

Tokio Yaponiya va Kanto mintaqasining asosiy transport markazidir. 1994-yilda transport sohasida 470 ming kishi ishlagan.
Avtomobil yoʻllari
Yaponiyadagi nol kilometr nuqtasi Tokiodagi Nixonbasi koʻprigida joylashgan. Bu yerdan davlat avtomobil yoʻllari yelpigʻichsimon tarqaladi: 1- va 15-son (sobiq Tokay yoʻli), 20-son (sobiq Kay yoʻli), 17-son (sobiq Togʻ yoʻli), 4-son (sobiq Mutsu va Nikko yoʻllari), 6-son (sobiq Mito yoʻli), 14-son (Tiba yoʻli), 254-son (Kavagoe yoʻli), 246-son (Oyama yoʻli) va 122-son (Nikko-Onari yoʻli).
1975-yilda ushbu yoʻllar tarmogʻi toʻliq modernizatsiya qilinib, yangi tezyurar magistrallar bilan toʻldirilgan: Tokio, Markaziy, Shimoli-sharqiy, Dzyoban, Sharqiy Kanto va Sohilboʻyi yoʻllari. Shuningdek, yana 11 ta tezyurar yoʻl Tokioning 23 ta maxsus tumanida qurilgan. Metropoliyaning markaziy qismini Halqa yoʻli oʻrab oladi. U sobiq Kamakura yoʻli va 16-son avtomagistral qoʻshilishidan tashkil topgan. Harakatni yaxshilash maqsadida ushbu yoʻnalishda yana 8 ta yoʻl oʻtkazilgan. Mavjud yoʻl tarmogʻi Tokiodan boshqa hududlarga va aksincha qatnaydigan avtomobillar harakatini taʼminlaydi. Biroq Tokioning oʻzida tigʻiz paytlardagi yoʻl tirbandliklari muammosi hal boʻlmagan. Poytaxtdagi avtomobillarning doimiy yuqori zichligi havo kuchli ifloslanishining sababidir. Piyoda yurish va velosipedda harakatlanish dunyoning koʻplab shaharlariga nisbatan ancha keng tarqalgan. Shaxsiy avtomobillar va mototsikllar shahar transportida ikkinchi darajali oʻrin tutadi. Katta Tokio hududida kundalik safarlarning 20 % dan kamrogʻi shaxsiy avtomobilda amalga oshiriladi, chunki shaxsiy avtomobilga egalik qilishga faqat avvaldan sotib olingan avtoturargohi mavjud shaxslarga ruxsat beriladi.
Temiryoʻllar

Tokioda jamoat transportining asosiy turi temiryoʻldir. U har kuni oʻn millionlab yoʻlovchini tashiydi. Poytaxtning yetakchi temiryoʻl kompaniyasi — JR boʻlib, u 1872-yildan beri faoliyat yuritadi. Tokio vokzali oddiy poyezdlarning qoʻshni mintaqalarga Tokaydo va Sobu asosiy yoʻnalishlari boʻylab, shuningdek, tezyurar sinkansenlarning Tokay, Xokurikudo, Toxoku va Dzyoetsu mintaqalariga qatnashi uchun boshlangʻich nuqtadir. Ueno stansiyasi Toxoku asosiy yoʻnalishi, hamda Dzyoban yoʻnalishidagi oddiy poyezdlarning joʻnash joyidir. . Sindzyuku stansiyasi JR poytaxt halqa yoʻlining markaziy stansiyasidir. Tokioda metropoliyaning barcha chekka qismlarini 23 ta maxsus tuman bilan bogʻlovchi keng temiryoʻl tarmogʻi mavjud. Bular Yamanote, Saykyo, Yokosuka, Keyxin-Toxoku, Musasino, Nambu, Kyoba, Yokogama, Ome, Itsukaiti va boshqalar. JR kompaniyasidan tashqari, Tokioda «Tokyu», «Keyo», «Odakyu», «Seymu», «Tomu», «Keysey», «Keykyu» singari kichik xususiy temiryoʻl kompaniyalari ham ishlaydi. 2005-yilda Ibaraki shahrini Tokioning Akixabara.
Koʻchmas mulk, chakana savdo va boshqa sohalarga, bevosita temiryoʻl stansiyalari binolarida va ularning atrofida faoliyat yuritadigan bizneslarga kirib borgani sababli Yaponiyadagi xususiy temiryoʻl kompaniyalarining aksariyati moliyaviy jihatdan mustaqil boʻlib, odatda ularning temiryoʻl faoliyati foyda keltiradi. Bu dunyoning boshqa mamlakatlaridagi temiryoʻl tarmoqlarining aksariyatidan keskin farq qiladi. Yaponiyaning xususiy temiryoʻllari juda samarali, kam subsidiya talab qiladi va nihoyatda aniq jadval asosida ishlaydi. Temiryoʻllardan ommaviy foydalanilgani bois dunyodagi eng gavjum 46 ta temiryoʻl stansiyasi Yaponiyada joylashgan (eng gavjum 50 tadan). Katta Tokio hududida 0,61 ta temiryoʻl stansiyasi har 2,5 km² ga toʻgʻri keladi yoki qurilgan hududning har 4,1 km² iga bitta stansiya toʻgʻri keladi. Shahar atrofi temiryoʻllarida qatnov juda zich: bir yoʻnalishda yiliga 6 million kishi tashiladi, bu shahar markaziy hududlari orasida eng yuqori koʻrsatkichdir.
Keng ommalashgan jamoat transporti vositasi — Tokio metropoliteni. U 1927-yildan boshlab 23 ta maxsus tuman hududida faoliyat yuritadi. Tokioda dunyodagi eng keng shahar temiryoʻl tarmogʻi mavjud boʻlgani uchun (2014-yil may holatiga koʻra, 158 ta yoʻnalish, 48 ta operator, 4714,5 km foydalanishdagi temiryoʻl va 2210 ta stansiya), Tokio metrosi shahardagi tezyurar temiryoʻl tashuvlarining kichik qisminigina — atigi 285 ta stansiyani (jami 2210 ta temiryoʻl stansiyasidan) qamrab oladi. Tokio metrosi har kuni 8,7 million (yiliga 14,6 milliard) yoʻlovchini tashiydi; bu Tokio temiryoʻl tizimidagi kunlik yoʻlovchilarning atigi 22 % idir, jami tizimdan har kuni 40 million kishi foydalanadi (qarang: Katta Tokio transporti[ingl.]). Tokio metropoliteni metropoliyaning butun sharqiy qismini qamrab oluvchi keng yoʻnalishlar tarmogʻiga ega. Bular Ginza, Marunouti, Xibiya, Xandzomon, Tiyoda, Todzay, Yurakutyo, Namboku, Fukutosin, Mita, Sindzyuku, Asakusa, Oedo yoʻnalishlaridir. 1995-yildan beri Kamalak koʻprigi orqali Tokio porti hududida rezina gʻildirakli «Yurikamome» poyezdlari qatnaydi. Metro va avtomobil transporti rivojlangani tufayli 1903-yildan beri poytaxtda harakatlangan Tokio tramvaylari deyarli yoʻqolgan. 1990-yillar oxirida Arakava yoʻnalishida Sannova-basi va Vaseda orasida atigi 1 ta tramvay liniyasi qolgan.
Havo transporti
Tokioda 1931-yildan beri Xaneda aeroporti ishlaydi. 1952-yilda uning nomi Tokio xalqaro aeroporti deb oʻzgartirilgan. Oʻttiz yildan ortiq vaqt davomida u Yaponiyaning dunyoga asosiy «darvozasi» boʻlgan. 1978-yilda yangi xalqaro aeroport Naritada, Tiba prefekturasida qurilgach, eski aeroport asosan ichki aviaqatnovlarga ixtisoslashgan. Shunga qaramay, Xaneda aeroportidan Narita aeroportiga qaraganda ikki baravar koʻp yoʻlovchi foydalanadi. Har yili Yaponiyaga keladigan yoki undan uchib ketadigan aviayoʻlovchilarning taxminan 35 % i shu ikki aeroport orqali oʻtadi. Tokio markazi Xaneda aeroporti bilan monorels, Narita aeroporti bilan esa JR kompaniyasining tezyurar poyezdlari orqali bogʻlangan. Bu aeroportlardan tashqari, fuqarolik samolyotlari uchun bir nechta mintaqaviy aerodromlar ham mavjud. Ular poytaxtni olis Osima, Miyakedzima, Yatake va boshqa orollar bilan bogʻlaydi.
Ommaviy axborot vositalari

Tokio Yaponiyaning va dunyoning yetakchi axborot markazlaridan biri. Barcha yapon gazetalari va nashriyotlarining 80 % i bosh vakolatxonalarini poytaxtda joylashtirgan: Yomiuri simbun, Mayniti simbun, Nixon keydzay simbun, Ivanami syoten va boshqalar. Mintaqaviy bosma OAVning Tokioda filiallari bor. Yaponiyaning bosma mahsulotlardan oladigan umumiy daromadining 90 % i poytaxtda jamlangan.
Tokioda beshta umummilliy telekompaniyaning bosh qarorgohi joylashgan: Yaponiya teleradiokompaniyasi (NHK), TV Asaxi, Fudzi TV, Nippon TV (NTV) va Tokio teleradiokompaniyasi (TBS).
Poytaxtda kutubxona va arxivlar sohasi rivojlangan. Bu sohaning markaziy muassasalari — Yaponiya milliy parlament kutubxonasi, unda 1945-yildan keyin nashr etilgan barcha yapon bosma nashrlari saqlanadi, hamda Yaponiya milliy arxivi boʻlib, uning tarkibiga eski Vazirlar Mahkamasi kutubxonasi ham kiradi. Tokiodagi universitetlar kutubxonalari, Sharq adabiyoti kutubxonasi va ixtisoslashgan kutubxonalar ham katta fondlarga ega.
Taʼlim

Tokioda koʻplab kollejlar, kasb-hunar maktablari va universitetlar mavjud. Ular orasida quyidagi nufuzli oliy taʼlim muassasalari bor: Tokio universiteti, Tokio (Birlashgan) metropoliten universiteti, Xitotsubasi universiteti, Tokio texnologiya instituti, Vaseda universiteti va Keyo universiteti.
Madaniyat


Tokugava syogunatiga Edoda XVII asrda asos solinganidan buyon Tokio mamlakatning siyosiy va madaniy markazi boʻlib kelgan, shuning uchun bu yerda koʻplab madaniy diqqatga sazovor joylar saqlanib qolgan. Edo qalʼasi poytaxtning asosiy bezagi, tarix va madaniyatning alohida yodgorligidir. Qalʼaning birinchi, ikkinchi va uchinchi hovlilari Tokio imperator saroyiga ajratilgan, shimoliy hovlisi esa bogʻga aylantirilgan. Qalʼa atrofida qadimiy minoralar, tosh devorlar va chuqur xandaqlar joylashgan. Tarixiy yodgorliklar orasida Matsudayra sulolasi qarorgohi, qadimgi Xama saroy bogʻi — sobiq syogun Tokugava Ienobu, qarorgohi hamda Koysikava Korakuen bogʻi — Mito knyazligidagi Tokugava sulolasining sobiq qarorgohi bor.
Qardosh shaharlar
Nyu-York, AQSh (1960);
Madrid, Ispaniya (1965)
Pekin, Xitoy (1979);
Parij, Fransiya (1982, hamkor shahar);
Yangi Janubiy Uels (shtat), Avstraliya (1984);
Seul, Koreya Respublikasi (1988);
Jakarta, Indoneziya (1989);
San-Paulu (shtat), Braziliya (1990);
Qohira, Misr (1990);
Moskva, Rossiya (1991);
Berlin, Germaniya (1994);
Rim, Italiya (1996, hamkor shahar);
London, Buyuk Britaniya (2006; maxsus hamkorlik shartnomasi tuzilgan).
Adabiyotlar
- Zavyalova O. I. Tokio va tokio aholisi: ish kunlari, dam olish va bayramlar. («Sharq mamlakatlari haqida hikoyalar» turkumi). Moskva: Nauka, Sharq adabiyoti bosh tahririyati, 1990. 150 bet. ISBN 5-02-016724-X.
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lugʻat / masʼul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, stereotip. — M.: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
Havolalar
- Mana shunday u — Tokio (1991)
- Rasmiy veb-sayt (ingl.)
- TOKIO // Yaponiya A dan Ya gacha. Ommabop tasvirli ensiklopediya. (CD-ROM). — M.: Directmedia Publishing, «Bugungi Yaponiya», 2008. — ISBN 978-5-94865-190-3.
- Tokio // Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov. — 3-nashr. — M. : Sovetskaya entsiklopediya, 1969—1978.
- Tokyo Convention & Visitors Bureau (yapon.)
- 東京都 (yapon.). Geospatial Information Authority of Japan. — Tokio prefekturasi aholi punktlarining geografik koordinatalari. Murojaat qilingan sana: 23-iyul 2010-yil. Arxivlangan 24-mart 2010-yil.
- 東京都内区市町村 (yapon.). Local Authorities Systems Development Center. — Tokio prefekturasi aholi punktlari maʼmuriyatlarining identifikatsiya kodlari, nomlari, pochta manzillari va telefon raqamlari. Murojaat qilingan sana: 23-iyul 2010-yil. Arxivlangan 29-may 2010-yil.