Yaponiya haqida

Yaponiya davlati
yaponcha 日本国
Madhiya: «Kimi ga yo»
Япония на карте мира.Светло-зелёным обозначены территории Кунашира, Итурупа, Шикотана и островов Хабомаи, контролируемые Россией, на которые претендует Япония
Yaponiya dunyo xaritasida.
Och yashil rang bilan Kunashir, Iturup, Shikotan va Habomai, nazoratidagi Rossiya, Yaponiya daʼvo qiladigan hududlar ko‘rsatilgan
Tashkil topgan 11-fevral miloddan avvalgi 660-yil (afsonaga ko‘ra)
III—IV asrlar (tadqiqotlarga ko‘ra)
Rasmiy til mavjud emas (de-yure)
yapon tili (de-fakto)
Poytaxti Tokio
Eng yirik shaharlari Tokio, Yokohama, Osaka, Nagoya, Sapporo, Kobe, Fukuoka, Kioto, Kavasaki, Saitama
Boshqaruv shakli parlamentar monarxiya
Imperator Naruhito
Bosh vazir Sanae Takaichi
Raisi Maslahatchilar palatasi Masakazu Sekiguchi
Spikeri Vakillar palatasi Eysuke Mori
Raisi Oliy sud Yukihiko Imazaki
Davlat dini dunyoviy davlat
Hududi
 • Jami 377,969 yoki
372,8 ming km² (dunyoda 61-o‘rin)
 • Suv yuzasi, % 3,6
Aholisi
 • Baholash  (12-o‘rin)
 • Aholini ro‘yxatga olish (2025) ↘ 123 050 000 kishi
 • Zichligi 330 kishi/km² (28-o‘rin)
YIM (XQP)
 • Jami (2025) ▲ 6,741 trln dollar (5-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga ▲ 54 677 dollar (38-o‘rin)
YIM (nominal)
 • Jami (2025) ▲ 4,186 trln dollar (4-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga ▲ 33 956 dollar (34-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2023) ▲ 0,925 (juda yuqori; 23-o‘rin o‘rin)
Aholi nomlanishi yaponlar, yapon erkagi, yapon ayoli
Valyuta Yaponiya iyenasi
Internet domeni .jp
ISO kodi JP
Telefon kodi +81
Vaqt mintaqasi JST (UTC+9)
Yo‘l harakati chap tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Yaponiya (yaponcha 日本 Nihon, Nippon, so‘zma-so‘z «Quyosh chiqadigan joy»), rasmiy nomi — Yaponiya davlati (yaponcha 日本国 «Nihon koku», «Nippon koku»fayl haqida), — orol davlat da Sharqiy Osiyo. U Tinch okeani ning sharqida, Yapon dengizi, Xitoy, Shimoliy va Janubiy Koreya, Rossiya. Shimolda Oxota dengizi dan janubda Sharqiy Xitoy dengizi va Tayvan gacha cho‘zilgan. Sheʼriy nomi — Kunchiqar mamlakat.

Mamlakat Yaponiya arxipelagida joylashgan bo‘lib, mamlakat hukumati hisob-kitoblariga ko‘ra, 14 125 ta oroldan iborat. Eng katta to‘rtta orol — Xonsyu, Xokkaydo, Kyusyu va Sikoku — arxipelag umumiy maydonining 95 foizidan ortig‘ini egallaydi. Ko‘pchilik orollar tog‘li, ko‘plari vulqonli. Yaponiyaning eng baland nuqtasi — Fudziyama vulqoni (3776 m). Aholisi qariyb 123 million kishi bo‘lib, dunyoda o‘n ikkinchi o‘rin ni egallaydi. Katta Tokio, jumladan mamlakat poytaxti Tokio va unga yaqin bir qancha prefekturalarni o‘z ichiga oladi; 30 milliondan ortiq aholisi bilan dunyodagi eng yirik shahar aglomeratsiyasidir.

Davlat tuzilishiga ko‘ra, u markazlashmagan unitar davlat, siyosiy rejimi — demokratik davlat.

Yaponiya buyuk iqtisodiy davlat bo‘lib, 2025-yil holatiga ko‘ra dunyoda 4-o‘rinni nominal YIM bo‘yicha, 5-o‘rinni esa YIMning xarid qobiliyati paritetiasosida hisoblangan qiymati bo‘yicha egallaydi. U dunyoda eksport hajmiga ko‘ra to‘rtinchi, import hajmiga ko‘ra oltinchi o‘rinda turadi..

Yaponiya Xitoydan keyin ilmiy-tadqiqot xarajatlari bo‘yicha 3-o‘rinni egalladi (XQP) bo‘yicha ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari 2020-yilda va reytingda 13-o‘rinni saqlab qoldi: Global innovatsiyalar indeksi 2024-yil yakunlariga ko‘ra. Dunyoning yuzta eng yaxshi ilmiy-texnologik klasteridan uchtasi shu yerda joylashgan, Tokio — Yokohama klasteri reytingda birinchi, Osaka — Kobe — Kioto klasteri esa yettinchi bo‘ldi. Yaponiya yuqori sifatli ilmiy jurnallardagi nashrlar soni bo‘yicha beshta yetakchi davlat qatoriga kiradi (Nature Index[ingl.], 2024-yil).

Yaponiya — rivojlangan mamlakat , unda turmush darajasi (o‘n to‘qqizinchi o‘rin bo‘yicha inson taraqqiyoti indeksijuda yuqori. Mamlakat kutilayotgan umr ko‘rish davomiyligi eng yuqori davlatlardan biri (2017-yilda 85,3 yil), go‘daklar o‘limi.

esa eng past bo‘lgan mamlakatlar qatoriga kiradi. Davlat tili — yapon tili, ko‘plab lahjalarga bo‘linadi. U Ryukyu tillaribilan birga, Okinavaprefekturasida tarqalgan va alohida yapon-ryukyu tillari oilasiga kiritiladi. Uning boshqa til oilalari bilan genetik aloqasi aniqlanmagan. Bu tillar umumiy ajdod til — qadimgi yapon tilidan kelib chiqqan. Yaponiyada yaponlar va ularga qarindosh ryukyuliklardan tashqari, aynularham yashaydi. Ular tarixan alohida ajratilgan tilda — yapon tiliga qarindosh bo‘lmagan aynu tili da so‘zlashgan (hozirda bu til yo‘qolib ketish xavfi ostida).

Yaponiya «Katta yettilik» va Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi tashkilotiaʼzosi, shuningdek, muntazam ravishda BMT Xavfsizlik Kengashining muvaqqat aʼzosi etib saylanadi. Mamlakat rasman urush olib borish huquqidan voz kechgan, biroq o‘zini o‘zi mudofaa qilish kuchlariga ega va ular tinchlikparvar operatsiyalarda ham qatnashadi. 2020-yillarga kelib uning harbiy budjeti dunyodagi eng yiriklaridan biriga aylandi.

Yaponiya dunyoda o‘ziga qarshi qo‘llanilgan yadro quroli.

yagona davlatdir. Yaponiya imperatori — Naruhito (1-may 2019-yildan), bosh vazir — Sanae Takaichi (21-oktabr 2025-yildan), Yaponiya Liberal-demokratik partiyasi raisi (27-sentabr 2024-yildan).

Etimologiya

Rus manbalarida Yaponiya ilk bor Nifon nomi bilan XVII asrda tilga olingan.

Rus tilidagi «Yaponiya» so‘zi — ekzonim, ehtimol, nemis tilidan kirgan bo‘lsa-da, unli tovushlar tizimi fransuzcha Japonshakliga ko‘proq mos keladi va bu taxmin ishonchliroq. Yaponiyani tilga olgan Ioann Ujevich o‘zining «Slavyan grammatikasi» asarida. (1643).

Shu tarixiy davrda, Meydzi restavratsiyasi boshlab Ikkinchi jahon urushi oxirigacha Yaponiyaning to‘liq nomi Day Nippon Teykoku (大日本帝國) bo‘lib, «Buyuk Yaponiya imperiyasi» maʼnosini bildirgan. Hozir mamlakatning rasmiy nomi — Nihon koku yoki Nippon koku (日本国). Yaponlarning o‘zi mamlakatni Nippon eshitishfayl haqida yoki Nihon eshitishfayl haqidadeb ataydi. Har ikkisi kanji (日本iyerogliflari bilan yoziladi. Birinchi shakl ko‘pincha rasmiy maqsadlarda, masalan, iyena banknotlarida, pochta markalarida va ko‘plab sport musobaqalari nomlarida qo‘llanadi. Nihon esa kundalik hayotda keng ishlatiladi. Yaponlar o‘zlarini nihonjin (日本人, o‘z tillarini esa nihongo (日本語).

deb ataydilar. «Nihon» so‘zma-so‘z «Quyosh chiqadigan joy» deganidir va bu nom ko‘pincha «Kunchiqar mamlakat» deb tarjima qilinadi. Xitoyliklar Yaponiya imperatori bilan Yaponiya imperatori va Xitoyning Suy sulolasio‘rtasidagi yozishmalarda mamlakatni shunday atashgan, chunki Yaponiya Xitoyning sharqida joylashgan. Dastlab 日本 iyerogliflari mamlakatning laqabi bo‘lib, VII asr oxirida paydo bo‘lgan va Hinomotodeb o‘qilgan. Nihon va Nippon talaffuzlari Nara davridan boshlab qo‘llanilgan. Bungacha mamlakat Yamato (大和yoki xitoycha Va (倭), Vagoku (倭国deb atalgan. Yaponlar o‘z nomlari sifatida yumshoq ifodalovchievfemizmlar dan ham foydalangan: «Sakkiz orolning buyuk mamlakati» (大八嶋国, Ooyashimaguni), «Qamishli tekisliklar mamlakati» (葦原中国, Ashihara-no Nakatsukuni), «Qamishli tekisliklar va yosh guruch nihollari mo‘l mamlakat» (葦原千五百秋瑞穂国, Ashihara-no Chiyoaki-no Mizuho-no Kuni).

Geografiya

Yaponiyaning sunʼiy yo‘ldoshdan ko‘rinishi

Yaponiya katta stratovulqonli arxipelagda, Tinch okeani ning Shimoli-sharqiy Osiyo sohillari yaqinida joylashgan va Tinch okeanining vulqonli olov halqasitizimiga kiradi. Geografik koordinatalar, tizimiga ko‘ra, Yaponiyaning maydon va aholisi jihatidan eng yirik oroli taxminan 36° shimolda, ekvatordan va 138° sharqda, Grinvich meridianidan hisoblaganda joylashgan. Mamlakat shimoli-sharqda va Tayvan ning shimoli-sharqida ( ularni Sharqiy Xitoy dengiziajratib turadi), Koreya ning aynan sharqida ( Yapon dengiziorqali ajralgan) joylashgan. Yaponiyaning shimolida Uzoq Sharq— Rossiya.

ning geografik mintaqasi joylashgan. Orollar arxipelagining eng yiriklari (shimoldan janubga) — Xokkaydo, Xonsyu, Sikoku va Kyusyu. Mamlakat tarkibiga yana 6848 ta kichik orol, jumladan Okinavakiradi. Ularning ayrimlarida aholi yashaydi, boshqalarida esa yo‘q. Yaponiya maydoni qariyb 377,9 ming km² (2006), shundan 364,4 ming km² quruqlik, 13,5 ming km² suv hududidir. Bahsli hududlarsiz mamlakat maydoni 372,8 ming km² deb baholanadi. Yaponiya Germaniya, Malayziya, Yangi Zelandiya va Buyuk Britaniya, u Koreyadan 1,7 baravar katta, 10 baravar esa Tayvandan kattadir.

. Sohil chizig‘ining umumiy uzunligi 19 240 km (2008); eng yirik yarimorollari — Kii va Osima. Janubdagi Ryukyu orollari ni marjon riflari.

o‘rab turadi. Yaponiyada 108 ta faol vulqon bor. XX asrda bir nechta yangi vulqon hosil bo‘lgan, jumladan vulqon gumbazi Syova-Sindzan[ingl.] va Myodzin krateri.

Eng chekka nuqtalar

Mamlakatning eng shimoliy nuqtasi — Bentendzima oroli, Soya burni ning shimoli-g‘arbida (45°31′ sh. k.); eng janubiy nuqtasi — Okinotori atolli (20°25′ sh. k.). Eng g‘arbiy nuqta — Iridzaki burni , Yonaguni oroli da (122°56′ shq. u.), eng sharqiy nuqta — Minamitori oroli (153°59′ shq. u.). Eng baland nuqta — Fudziyama vulqoni (3776 m).

Relyef

Yaponiyaning tabiiy-geografik xaritasi

Yaponiya hududining 75 foizdan ortig‘ini balandliklar, past va o‘rtacha balandlikdagi tog‘lar egallaydi. Pasttekisliklar sohillar bo‘ylab alohida hududlar shaklida joylashgan. Eng katta pasttekislik — Kantobo‘lib, maydoni qariyb 17 000 km².

Xokkaydoning asosiy tog‘ tizmalari Saxalin va Kuril orollaritog‘ zanjirlarining davomi hisoblanadi. Ular shimoldan janubga va shimoli-sharqdan janubi-g‘arbga cho‘zilgan. Orolning eng baland nuqtasi — Asaxi tog‘i (2290 m) — ularning kesishgan joyida joylashgan.

Xonsyu orolining shimolida vodiy va botiqlar bilan ajralgan o‘rtacha balandlikdagi uchta bo‘ylama tog‘ zanjiri mavjud. Markazda Ou tizmasijoylashgan, uning sharqida Kitakami va Abukuma, g‘arbida esa Deva va Etigo tizmalarijoylashgan. Markaziy va g‘arbiy zanjirlar tepasida vulqonlar bor. Orolning o‘rta qismini Fossa-Magna deb ataluvchi yoriqlar zonasi (uzunligi qariyb 250 km) kesib o‘tadi. Unda bir necha vulqon, jumladan Yaponiyadagi eng balandi — Fudziyama (3776 m) qad ko‘targan. Xonsyuning markazida Yapon Alp tog‘lari — Xida, Kiso va Akaisi, cho‘qqilari yilning katta qismida qor bilan qoplanadi. Janubi-g‘arbdagi tektonik botiqda Kinki tekisligi va Biva ko‘lijoylashgan. Ikki tog‘ mintaqasi — Xonsyu g‘arbiy qismining o‘qi bo‘ylab cho‘zilgan shimoliy (ichki) va Kii yarimoroli, Sikoku hamda Kyusyu orollaridagi janubiy (tashqi) mintaqalar — ushbu tektonik botiq bilan ajralgan. Uning g‘arbiy davomida Yaponiyaning Ichki dengizi.

joylashgan. Sikoku orolining eng baland nuqtasi — Isidzuti tog‘i (1981 m), Kyusyu orolining esa — Kudzyu vulqoni (1788 m). Ryukyu orollarida platolar va past tog‘lar ustunlik qiladi.

Foydali qazilmalar

Yaponiyada foydali qazilmalar. kam. Oltingugurt Yaponiya konchilik sanoatida yetakchi o‘rinda (2010-yilda 3,4 million tonna qazib olingan, dunyoda 6-o‘rin). Yaponiya yod qazib olish bo‘yicha ham dunyoda 2-o‘rinda yod (9500 tonna, 2015-yil) va yod zaxiralari bo‘yicha 1-o‘rinda (5 million tonna). Bundan tashqari, Yaponiya oz miqdorda neft (kuniga 136,8 ming barrel, 2015-yil, 43-o‘rin), tabiiy gaz (4,7 mlrd m3 2014-yilda, 21-o‘rin), oltin (7,2 tonna, 2012-yil, 38-o‘rin), kumush (3,58 tonna, 2012-yil, 48-o‘rin) qazib oladi. 1976-yilga ko‘ra, ko‘mir zaxirasi 8630 mln t, temir rudasi — 228 mln t, oltingugurt — 67,6 mln t, marganes rudasi — 5,4 mln t, qo‘rg‘oshin-rux rudasi — 4,7 mln t, neft — 3,8 mln t, mis rudasi — 2,0 mln t, xromitlar — 1,0 mln t edi.

Suv resurslari

Yaponiyada, asosan, tog‘lardan oqadigan qisqa va sersuv daryolarning zich tarmog‘i mavjud. Ulardan eng yiriklari — Sinano, Tone, Kitakami va Isikari. Yapon dengizi havzasidagi daryolarda qish-bahorgi suv toshishi, Tinch okeani havzasidagilarida yozgi toshqin kuzatiladi. Vaqti-vaqti bilan suv toshqinlari, ayniqsa tayfunlaroqibatida sodir bo‘ladi. Ko‘plab daryolarning suvi sug‘orishuchun ishlatiladi. Ko‘llar ko‘p va kelib chiqishi turlicha. Yaponiyadagi eng katta ko‘l — Biva (maydoni 670 km²) tektonik botiqda joylashgan. Vulqonli (Inavasiro, Tovada, Kuttyaro) hamda laguna tipidagi (Kasumigaura, Saroma) ko‘llar ham uchraydi.

Iqlim

Yaponiya to‘rt fasli yaqqol ajralib turadigan mo‘tadil iqlim mintaqasida joylashgan, ammo uning iqlimi shimoldagi sovuq sharoitdan janubdagi subtropik sharoitgacha o‘zgaradi. Iqlimga qishda qitʼadan, yozda esa teskari yo‘nalishda esadigan mavsumiy shamollar ham taʼsir qiladi.

Yaponiyani shartli ravishda oltita iqlim mintaqasiga bo‘lish mumkin:

  • Xokkaydo sovuq iqlim mintaqasiga kiradi. Bu yerda qish uzoq va ayozli, yoz salqin bo‘ladi.
  • Yapon dengizi hududida qishda shimoli-sharqiy mavsumiy shamol kuchli qor yog‘ishiga sabab bo‘ladi. Yoz Tinch okeani mintaqasiga nisbatan salqinroq, biroq baʼzan fyon.
  • hodisasi tufayli juda yuqori harorat kuzatiladi. Markaziy tog‘lik[ingl.] iqlimiga qish va yoz, tun va kunduz haroratlari o‘rtasidagi katta farq xos bo‘lib, bu tipik orol iqlimidir.
  • Yaponiyaning Ichki dengizi mintaqasida iqlim mo‘tadil, chunki Tyugoku va Sikoku mintaqalaridagi tog‘lar mavsumiy shamollarni to‘sib turadi.
  • Tinch okeani mintaqasida qish sovuq va qor kam yog‘adi, janubi-sharqiy mavsumiy shamol esadigan yoz esa odatda issiq va nam bo‘ladi.
  • Janubi-g‘arbiy orollar — subtropik iqlim kuzatiladi. Qish iliq, yoz issiq. Yog‘in ko‘p, bu yomg‘irli mavsum va tayfunlar yuz berishiga olib keladi..

Tabiiy xavf-xatarlar

Sakuradzima

Yaponiya orollari Tinch okeanining vulqonli olov halqasi. 10 % jahon vulqon faolligi 1990-yillar boshida Yaponiyada qayd etilgan. Har yili 1500 tagacha zilzila sodir bo‘lib, ularning magnitudasi 4 dan 6 gacha bo‘lishi odatiy hol. Mamlakatning turli qismlarida har kuni kichik zilzilalar sodir bo‘lib, binolar silkinadi.

Yaponiya tarixda bir necha yirik zilzilani boshdan kechirgan:

  • 1-sentabr 1923-yilda Buyuk Kanto zilzilasi (magnitudasi 8,3) yuz berdi. Eng ko‘p zarar ko‘rgan shaharlar — Tokio va Yokohama bo‘ldi. Yuz minglab odamlar halok bo‘ldi (542 ming kishi hanuz bedarak yo‘qolgan, 143 ming kishi halok bo‘lganlar ro‘yxatida), yong‘inlar tufayli qariyb bir million kishi boshpanasiz qoldi.
  • 17-yanvar 1995-yilda Kobe zilzilasi (magnitudasi 7,3) yuz berib, 6434 kishi halok bo‘ldi.
  • 11-mart 2011-yilda shimoli-sharqiy sohil yaqinida Yaponiya tarixidagi eng kuchli zilzilalardan biri ro‘y berdi, magnitudasi 9 ga yetdi. Zilzila vayronkor sunamini keltirib chiqardi. Eng ko‘p Miyagi prefekturasi va Senday shahrizarar ko‘rdi. Bu yerda to‘lqin balandligi 10 m ga yetgan. Senday sohilidan 200 dan 300 tagacha halok bo‘lgan odamning jasadi topilgan.

11–25-mart 2011-yilda Yaponiyada magnitudasi 1 dan 9 gacha bo‘lgan zilzilalar ketma-ket sodir bo‘ldi. Guvohlarning aytishicha, ko‘plab shaharlarda yer tinimsiz silkingan. Zilzilalar Yaponiya sohillariga urilgan, balandligi 3 metrdan rekord darajadagi 10 metrgacha bo‘lgan bir necha kuchli to‘lqinni keltirib chiqardi. Fukusima-1 atom elektr stansiyasito‘lqinlar zarbasiga uchrab, unda avariyasodir bo‘ldi. Bu Chernobil AES avariyasi.

dan keyingi eng og‘ir radiatsion avariyaga aylandi. Ushbu voqealar Ikkinchi jahon urushidan beri Yaponiyadagi eng katta inqiroz deb ataladi.

Tez-tez sodir bo‘ladigan zilzilalar tufayli Yaponiya zilzilalarni o‘rganish va oldindan bashorat qilishda jahonda yetakchiga aylandi. Zamonaviy texnologiyalardagi kashfiyotlar seysmik faol hududlarda ham osmono‘par binolar qurishga imkon beradi.

Yana bir tabiiy xavf — tayfunlar (yaponcha 台風 tayfu:)bo‘lib, ular Yaponiyaga Tinch okeanidan kirib keladi..

Flora

Yaponiya o‘rmonlari
Yapon kriptomeriyasi

O‘rmonlar mamlakatning 66 % idan ortig‘ini qoplaydi. Yaponiya florasi 700 dan ortiq daraxt va buta turini, 3000 ga yaqin o‘t turi­ni o‘z ichiga oladi.

Xususan, Xokkaydoda asosan ignabargli o‘rmonlar mavjud, ular archa va pixta daraxtlaridan tashkil topgan va pastki qatlamida qalin bambuk butazorlari o‘sadi. Balandlik oshgani sari o‘rmonlar asta-sekin pakana kedr va qayinzorlar, o‘t-buta jamoalari hamda butali yaydoq yerlarga almashadi. Orol shimolida ignabargli o‘rmonlarning yuqori chegarasi 500 m, janubida ular barg to‘kuvchi keng bargli o‘rmonlarbilan almashadi. Xokkaydoning janubi-g‘arbida keng bargli o‘rmonlar sohildan 500 m balandlikkacha cho‘zilgan.

Shuningdek, Xonsyuda ham barg to‘kuvchi keng bargli o‘rmonlar keng tarqalgan. Ularda eman, qoraqayin, zarang, kashtan, shumtol, jo‘ka va boshqa daraxtlar o‘sadi. Ular 1800 m balandlikkacha ko‘tariladi, ignabargli o‘rmonlar esa 1800—2000 m da tugaydi. Xonsyu tog‘larining 38° shimoliy kenglikdan janubdagi pastki yonbag‘irlari va Sikoku hamda Kyusyu orollarining 800 m gacha balandlikdagi yonbag‘irlarini doim yashil subtropik o‘rmonlar (ularda doim yashil eman, magnoliya, kamfora daraxti, kriptomeriya, yapon sarvi va boshqalar o‘sadi) qoplaydi. Pastki qatlam o‘simliklarga va chirmashuvchi lianalarga boy. Kyusyuning eng janubi va Ryukyu orollarida 300 m balandlikkacha mussonli o‘rmonlar tarqalgan. Ularda palmalar, fikuslar, daraxtsimon qirqquloqlar, bambuk, orxideyalar.

Fauna

Yapon turnasi
Kiyiklar Xokkaydoda qishda

Oroldagi geografik yakkalanish sababli Yaponiyaning hayvonot dunyosi materikdagiga qaraganda birmuncha kambag‘alroq (hayvon shakllari ham maydaroq), ammo mamlakatda ko‘plab endemik va relikt turlar saqlanib qolgan. Uning faunasi 270 tur sutemizuvchi, qariyb 800 tur qush va 110 tur sudralib yuruvchini o‘z ichiga oladi. Mamlakatni o‘rab turgan dengizlarda 600 dan ortiq baliq turi va 1000 dan ortiq mollyuska turiyashaydi. Tog‘li relyef sababli, asosan, tog‘ o‘rmonlarida hayot kechirishga moslashgan turlar ustunlik qiladi.

Yaponiya hayvonot dunyosi o‘ziga xos bo‘lib, bu yerda yapon makakalari, yapon turnalari, xitoy beshiktervatarlari va boshqa hayvonlar uchraydi.

Xokkaydo orolida qo‘ng‘ir ayiq, sobol, oqsuvsar, laskauchraydi. Bundan tashqari, Xokkaydo va Xonsyu orollarida bo‘rilar, tulkilar, Osiyo bo‘rsig‘i, yenotsimon itlar, qunduzlar va quyonlaryashaydi. Sangar bo‘g‘ozi dan janubroqda oqko‘krak ayiqlar, yapon makakalari, antilopalar, ulkan salamandralaryashaydi. Togara bo‘g‘ozi dan janubda esa tropik fauna uchraydi.

Qushlardan qizilishton, qorayaloq, chittak, qaldirg‘och, chug‘urchiq, qoraqur, turnalar, laylak, qirg‘iy, burgut, boyqushlaruchraydi, sohillarda dengiz qushlari ko‘p. Odamlar yashaydigan joylarga moslashgan odatiy tur — yirik tumshuqli qarg‘a. Qarg‘asimonlardan yana hakka, ko‘k hakka, soyka, kuksha, qora qarg‘a, kedrovkauchraydi. Chuchuk suv baliqlari — zog‘orabaliq, laqqa, ilonbaliq, minoga; ilonbaliqlar va losossimonlar, jumladan forelsunʼiy ko‘paytiriladi. Sohil suvlaridagi ovlanadigan baliqlar — Tinch okeani seldi, ivasi, tunets, treska, qalqonbaliq. Shuningdek, qisqichbaqalar, krevetkalar, ustritsalar.

Tuproqlar

Yaponiya tuproqlari dastlabki ishlovsiz dehqonchilikka uncha yaroqli emas. Mamlakat shimolida podzol va o‘tloqi-botqoq tuproqlar, mo‘tadil mintaqaning janubida qo‘ng‘ir o‘rmon tuproqlari, subtropik va tropiklarda esa sariq tuproqlar va qizil tuproqlartarqalgan. Tog‘larda tuproqlar ko‘pincha shag‘alli, baʼzan vulqon kullariaralashgan, tekisliklarda esa madaniylashtirilgan allyuvial tuproqlar.

Ekologiya

Atom elektr stansiyasi Ikata

Yaponiyaning ekologik tarixi va bugungi siyosati iqtisodiy taraqqiyot bilan atrof-muhitni muhofaza qilish o‘rtasidagi muvozanatni aks ettiradi. Ikkinchi jahon urushidan keyingi jadal iqtisodiy o‘sish davrida hukumat va sanoat korporatsiyalari ekologik siyosatga kamroq eʼtibor qaratdi. Buning muqarrar oqibati sifatida 1950–1960-yillarda atrof-muhit nihoyatda kuchli ifloslandi. Bu boradagi xavotirlar ortib borgani sababli hukumat 1970-yilda tabiatni muhofaza qilish qonunchiligini qabul qildi, 1971-yilda esa Atrof-muhitni muhofaza qilish boshqarmasi tashkil etildi. 1973-yilgi neft inqirozi ham Yaponiyada tabiiy resurslar kamligi tufayli energiyadan samarali foydalanishni rag‘batlantirdi. Hozirgi dolzarb ekologik muammolar jumlasiga shaharlardagi havo ifloslanishi (azot oksidlari, zaharli moddalar), chiqindilarni utilizatsiya qilish, evtrofikatsiya — suv havzalarining oziq moddalarga ortiqcha boyishi, tabiatni muhofaza qilish, iqlim o‘zgarishi va atrof-muhitni saqlash bo‘yicha xalqaro hamkorlik kiradi.

Zamonaviy Yaponiya yangi ekologik toza texnologiyalar yaratishda dunyodagi yetakchilardan biridir. Gibrid avtomobillar Honda va Toyota ishlab chiqaruvchilarining mahsulotlari yoqilg‘i tejamkorligi yuqoriligi va zararli chiqindilari kamligi bilan ajralib turadi. Bunga gibrid tizimlarning ilg‘or texnologiyasi, bioyoqilg‘i, yengilroq materiallardan foydalanish va takomillashgan texnika yordam beradi.

Yaponiya iqlim o‘zgarishi va global isish masalalarini ham ko‘rib chiqadi. Kioto protokolini imzolagan davlat sifatida Yaponiya karbonat angidrid chiqindilarini kamaytirish va iqlim o‘zgarishining oldini olishga qaratilgan boshqa chora-tadbirlarni amalga oshirish majburiyatini olgan. Kioto protokolibo‘yicha majburiyatlarini bajarish uchun Yaponiya issiqxona gazlari.

2018-yilda Yaponiya 20-o‘rinni egallagan ko‘rsatkich — ekologik barqarorlik indeksi bo‘yicha..

11-mart 2011-yilda mamlakat tarixidagi eng kuchli zilzila oqibatida radiatsiya sizib chiqdi: «Fukusima I» AESidan. U Fukusima prefekturasidajoylashgan. Atrof-muhitga tarqalgan radioaktiv moddalar miqdori Chernobil avariyasidagining qariyb 10 % ini tashkil etdi.

Tarix

O‘rta davrga oid sopol buyum namunasi, Jomon

Yaponiyaga dastlabki ko‘chib kelish belgilari Yaponiya arxipelagi da ilk manzilgohlar belgilari miloddan avvalgi 40-ming yillikda, Yaponiya paleolitiboshlanishi bilan paydo bo‘lgan. Bu davr miloddan avvalgi 12-ming yillikkacha davom etgan. Qadimgi Yaponiya aholisi ovchilik va terimchilikbilan shug‘ullanib, dastlabki qo‘pol ishlov berilgan tosh mehnat qurollari ni yasagan. Bu davrda sopol buyumlarbo‘lmagan, shu sababli u «sopoldan oldingi madaniyat davri» deb ham ataladi. Miloddan avvalgi 12 000-yildan Jomon davriboshlangan; u G‘arb mamlakatlari tarixining arxeologik davrlashtirishiga ko‘ra mezolit va neolitdavrlariga mos keladi. Shu davrda Yaponiya arxipelagi shakllanib, aholi sopol buyumlardan foydalana boshlagan.

Yaponiyada Yayoy davrimiloddan avvalgi 500-yilda boshlangan. Shu davrda Yaponiya arxipelagida sug‘oriladigan sholichilik, kulolchilik charxi va to‘quv dastgohi, metallarga (mis, bronza va temirga) ishlov berish, mudofaa qo‘rg‘onlari qurish paydo bo‘lgan. Ushbu yangiliklarni Yaponiyaga Xitoy va Koreya.

dan kelgan muhojirlar olib kirgan. Yaponlar haqida ilk eslatma Xitoyning ««Xanshu»»tarixiy solnomasida uchraydi. Xitoyliklar«Va o‘lkasi»deb atagan Yaponiya arxipelagiXitoyning«Uch podsholik tarixi»asaridagi«Va xalqi haqidagi rivoyat»bo‘limida batafsilroq tasvirlangan. Unga ko‘ra, III asrda eng qudratli davlat Yamatay knyazligibo‘lib, unga hukmdor ayol Ximiko.

rahbarlik qilgan. 250-yilda Yayoy davrining o‘rnini Kofun davriegalladi. Bu davrda qo‘rg‘on-qabrlar madaniyati keng tarqaldi va Yamato mintaqasida shu nomdagi yapon davlati.

vujudga keldi. 538-yilda Kofun davri asta-sekin Asuka davriga o‘tdi. Bu davrning o‘ziga xos tomonlari — buddaviylikning Koreyadagi Pekche davlati dan Yaponiyaga kirib kelishi (o‘sha paytda Yaponiya Pekche bilan savdo, madaniy va siyosiy aloqalarini faol rivojlantirgan, boshqa koreys davlatlariga qarshi harbiy ittifoqlar tuzgan), Xitoy namunasidagi markazlashgan davlatning rivojlanishi, ilk «ritsuryo» qonunlar to‘plamining yaratilishi va qitʼadan kirib kelgan falsafiy hamda madaniy g‘oyalar taʼsirida yapon madaniyati ning gullab-yashnashi bo‘lgan.

VIII asrda, Nara davri da, imperator poytaxti Xeydzokyo bo‘lgan hududda, hozirgi Narao‘rnida kuchli markazlashgan Yaponiya davlati paydo bo‘ldi. Yapon jamiyatining jadal xitoylashuvi bilan bir qatorda, bu davrda ilk tarixiy yilnomalar yaratildi va madaniyat yuksaldi. 712-yilda ««Kodziki»», 720-yilda esa ««Nihon syoki»».

asarini tuzish yakunlandi. 784-yilda imperator Kammu poytaxtni Naradan Nagaokakyoga ko‘chirdi, biroq 794-yildayoq u Xeyankyo ga (hozirgi Kioto) ko‘chirildi. Shunday qilib, Xeyan davriboshlandi. Shu davrda yapon milliy madaniyati shakllanib, gullab-yashnadi. Bo‘g‘inli yozuv — kana ning ixtiro qilinishi xitoy tilining o‘rniga yapon tilida yozish imkonini berdi. Kana yozuvida yaratilgan ««Kokinvakasyu»» sheʼriy to‘plami imperatorlik antologiyalarining birinchisi bo‘lib, XIX asrgacha tanka sheʼriyatiga namuna bo‘lib xizmat qilgan. Xeyan nasrining «Gendzi haqida qissa» va «Yostiq yonidagi qaydlar» kabi yodgorliklari hozirgacha Yaponiyada ham, uning tashqarisida ham yapon adabiyotining cho‘qqisi sifatida qadrlanadi.

Golland savdogarlari yaponlar tasavvurida

Yapon feodalizmi hukmron jangchilar tabaqasi — samuraylarning paydo bo‘lishi bilan tavsiflanadi. 1192-yilda Minamoto-no Yoritomo, 1185-yilda raqib Tayra urug‘ini mag‘lub etganidan keyin, syogunetib tayinlandi. Bu Kamakura davriboshlanishini anglatdi. 1199-yilda u vafot etgach, amaldagi hokimiyat o‘g‘lining regentlari bo‘lgan Xodzyo urug‘io‘g‘lining regentlari bo‘lgan Xodzyo urug‘i qo‘liga o‘tdi. Kamakura syogunati mo‘g‘ullar istilosi 1274 va 1281-yillardagi mo‘g‘ullar istilosini qaytarib, syogunatning bakufumavqeyini mustahkamladi. Syogunatning rasmiy dini dzenbo‘ldi. Mo‘g‘ullar ustidan g‘alabadan keyin yapon jangchilari o‘zaro urush boshladi, bu Kamakura tuzumining tezda tanazzulga yuz tutishiga olib keldi. 1318-yilda taxtga imperator Go-Daygo o‘tirdi va 1333-yilga kelib bakufu qo‘mondoni Asikaga Takaujiko‘magida hokimiyatni qaytarib oldi. Biroq 1336-yilda imperatorning o‘g‘li bilan hokimiyatni bo‘lisha olmagan Asikaga Takauji Kiotoda Komyoni imperator qilib taxtga o‘tqazdi va 1338-yilda undan syogun unvonini oldi. Yaponiyada ikki imperator va ikki syogun paydo bo‘lib, ular 1392-yilgacha shiddatli kurashdi. Asikaga syogunati yirik feodallar —daymyolarni nazorat qila olmadi. Shu bois 1467-yilda fuqarolar urushi boshlanib, uzoq davom etgan notinchlik — Sengoku davri.

ga yo‘l ochildi. 1543-yilda Yaponiya sohillariga portugaliyalik dengizchilar, keyinchalik iyezuit missionerlari va golland savdogarlari yetib kelib, Yaponiya bilan G‘arb.

mamlakatlari o‘rtasida savdo va madaniy aloqalarni boshlab berdi. Yevropa texnologiyalari va o‘qotar qurollar yordamida Oda Nobunaga aksariyat daymyolarni mag‘lub etib, mamlakatni deyarli birlashtirdi, biroq 1582-yilda halok bo‘ldi. Uning vorisi Toyotomi Xideyosi1590-yilda mamlakat birlashuvini yakunladi. Xideyosi Koreyaga ikki marta bostirib kirdi, biroq koreys va xitoy qo‘shinlaridan qator mag‘lubiyatlarga uchragach va Xideyosi vafotidan so‘ng yapon qo‘shinlari Koreya dan 1598-yilda chekinishdi.

Xideyosi vafotidan keyin Tokugava Ieyasu Toyotomi Xideyosi huzuridagi regentlik mavqeyidan siyosiy taʼsir va harbiy yordam olish uchun foydalandi. Sekigaxara jangida u bir necha raqibini yengib, 1603-yilda syogun etib tayinlandi. Ieyasu Tokugava syogunati ga asos solib, poytaxtni Edo ga (hozirgi Tokio) ko‘chirdi. 1639-yilda Simabara qo‘zg‘olonidan so‘ng syogunat Yaponiyaning tashqi dunyodan yakkalanish siyosatini boshladi. Bu siyosat ikki yarim asr davom etdi va keyinchalik Edo davrideb ataldi. Shunga qaramay, Yevropa ilmiy bilimlarini o‘rganish — rangaku — asosan gollandlarning savdo faktoriyasi orqali davom etdi. U Dedzima sunʼiy orolchasida, Nagasaki.

bandargohida joylashgan edi. Shu davrda milliy madaniy harakat — kokugaku, yaʼni yaponlarning Yaponiyani o‘rganishi ham paydo bo‘ldi.

1854-yilda amerikalik kommodor Mettyu Perribir yil oldin «Qora kemalar» bilan kelib, Yaponiyani yakkalanish siyosatini tugatishga majbur qildi. Shu voqealardan keyin Yaponiya modernizatsiya davri.

Yaponiyaning yakkalanish siyosatini 12-avgust 1853-yilda kelgan admiral Y. V. Putyatinekspeditsiyasi ham buzdi. U M. K. Perridan bir oy keyin kelib, Rossiya imperiyasi. 7-fevral 1855-yilda Yaponiya va Rossiya ilk savdo va do‘stlik shartnomasini imzoladi. Simoda shartnomasi quyidagi portlarda savdo qilish huquqini berdi: Simoda, Xakodate, Nagasaki. Rossiya konsuli tayinlandi, davlatlar chegaralari va taʼsir doiralari belgilandi.

Nagasakiga atom bombasi tashlanishi

Bakumatsu davrida Yaponiya G‘arb davlatlari bilan bir qancha teng bo‘lmagan shartnomalar imzolab, iqtisodiy va siyosiy inqirozga yuz tutdi. 1868-yilda Bosin urushideb atalgan fuqarolar urushi boshlandi. Uning natijasida 1869-yilda syogunat tugatilib, imperator boshchiligida markazlashgan davlat tuzildi — Meydzi restavratsiyasi. G‘arbning siyosiy, sud va harbiy tizimlarini namuna qilib olgan Yaponiya Vazirlar Mahkamasi tuzdi: Maxfiy kengashni shakllantirib, qabul qilish uchun Meydzi konstitutsiyasi ni tayyorladi va parlamentni chaqirdi. Meydzi restavratsiyasi Yaponiya imperiyasi ni sanoatlashgan jahon qudratiga aylantirdi. Yapon-xitoy (1894—1895) va Rus-yapon (1904—1905) urushlaridagi g‘alabalardan keyin Yaponiya Yapon va Sariq dengizlar ustidan hukmronlikni qo‘lga kiritdi hamda Koreya, Tayvan va Karafuto.

ni qo‘shib oldi. XX asr boshida qisqa davom etgan demokratik Taysyo davri o‘rnini militarizm va ekspansionizm. Yaponiya qatnashgan urush — Birinchi jahon urushi bo‘lib, unda u Antantatomonida qatnashib, siyosiy taʼsiri va hududlarini kengaytirdi. 1931-yilda Yaponiya bosqinchilik siyosatini davom ettirib, Manjuriyani egalladi va qo‘g‘irchoq Manchjou-Godavlatini tuzdi. Litton maʼruzasi dan keyin 1933-yilda Millatlar Ligasi Yaponiya harakatlarini qoraladi va mamlakat norozilik sifatida Ligadan chiqdi. 1936-yilda Yaponiya Antikomintern paktini fashistlar Germaniyasi bilan imzoladi., 1941-yilda esa «O‘q davlatlari»ga qo‘shildi. Shu yili Yaponiya SSSR va Yaponiya o‘rtasidagi betaraflik paktiniimzolab, quyidagi davlatlarning hududiy yaxlitligi va daxlsizligini hurmat qilish majburiyatini oldi: Mo‘g‘uliston Xalq Respublikasi va Manchjou-Go..

Yamato — Yaponiyaning eng mashhur kemalaridan biri

1937-yilda Yaponiya Xitoyning boshqa hududlariga ham bostirib kirib, ikkinchi Yapon-xitoy urushini (1937—1945) boshladi. Shundan so‘ng AQSH Yaponiyaga neft embargosi. 7-dekabr 1941-yilda Yaponiya Perl-Xarborga hujum qildi va AQSH hamda Buyuk Britaniyaga urush eʼlon qildi. Bu AQSHning Ikkinchi jahon urushida to‘liq qatnashishiga olib keldi. Yaponiya imperiyasi Gonkong, Filippin va Malakkaniegalladi, biroq 1942-yildagi Marjon dengizi dagi mag‘lubiyat uning dengizdagi ustunligini yo‘qqa chiqardi. Atom bombasi hujumlari Xirosima va Nagasakining 6 va 9-avgust 1945-yilda AQSH aviatsiyasi tomonidan atom bombardimoniga uchratilishi, shuningdek, SSSRning qo‘shilishi Yaponiyaga qarshi harbiy harakatlarga qo‘shilgach, Yaponiya 2-sentabr 1945-yilda so‘zsiz taslim bo‘lish to‘g‘risidagi hujjatni.

imzoladi. 1947-yilda Yaponiya yangi pasifistik konstitutsiyani qabul qildi. Unda liberal demokratiya. ga alohida eʼtibor qaratilgan. Yaponiyaning ittifoqchi qo‘shinlar tomonidan bosib olinishi San-Fransisko tinchlik shartnomasiqabul qilinishi bilan yakunlandi. Shartnoma 1952-yilda kuchga kirdi, 1956-yilda esa Yaponiya BMTga aʼzo bo‘ldi. Keyinchalik Yaponiya rekord darajadagi iqtisodiy o‘sishga erishdi: u qirq yil davom etdi va o‘rtacha yiliga 10 % ni tashkil etdi.

Uzoq davom etgan o‘sish 1980-yillar oxirida investorlarning Yaponiya iqtisodiyotiga haddan tashqari optimistik munosabatini yuzaga keltirdi. Natijada fond va ko‘chmas mulk bozorlarida iqtisodiy pufaklar shakllandi. 1991-yilda iqtisodiy o‘sish inqirozga almashdi, mamlakat undan faqat 2000-yilda chiqishga muvaffaq bo‘ldi.

Davlat va siyosiy tuzum

Yaponiya — konstitutsiyaviy monarxiya. Amaldagi Konstitutsiya(3-may 1947-yilda kuchga kirgan)ga ko‘ra, Yaponiya imperatori «davlat va xalq birligining ramzi» hisoblanadi. U barcha davlat tayinlovlari va qarorlarni Vazirlar Mahkamasitaqdimiga binoan amalga oshiradi, ular uchun masʼuliyatni ham hukumat o‘z zimmasiga oladi. Diplomatik uchrashuvlarda imperator davlat rahbari vazifasini bajaradi. 2019-yildan Yaponiya imperatori — Naruhito, uning taxt vorisi — shahzoda Fumixito.

Qonun chiqaruvchi hokimiyat

Parlament binosi

Yaponiyada davlat hokimiyatining oliy organi va yagona qonun chiqaruvchi organ — parlament. U ikki palatadan iborat: yuqori — Maslahatchilar palatasi va quyi — Vakillar palatasi. 242 aʼzodan iborat yuqori palata olti yilga saylanadi; tarkibining yarmi har uch yilda (deputatlik vakolati muddati tugaganda) qayta saylanadi. Palata raisi o‘z lavozimida 6 yil ishlaydi (maslahatchilar tomonidan saylanadi). 480 deputatdan iborat quyi — Vakillar palatasi to‘rt yilga saylanadi (muddatidan oldin tarqatib yuborilsa, saylov avvalroq o‘tkazilishi mumkin). Konstitutsiyaga ko‘ra, parlament barcha qonun chiqarish vakolatlariga ega va moliyani tasarruf etish bo‘yicha mutlaq huquqqa ega. Yaponiyada umumiy saylov huquqi 20 yoshdan katta barcha fuqarolarga tegishli. Har ikki palataga saylovlar yashirin ovoz berish.

yo‘li bilan o‘tkaziladi. 2009-yilda sotsial-liberal Yaponiya Demokratik partiyasi parlamentda ko‘pchilikni qo‘lga kiritib, konservativ Liberal-demokratik partiyaning 54 yillik hukmronligiga chek qo‘ydi. 2012-yilda Liberal-demokratik partiya muddatidan oldingi parlament saylovlari natijasida parlamentdagi ko‘pchilik o‘rinni qaytardi, 2026-yilgi parlament saylovlari da esa malakali ko‘pchilikni qo‘lga kiritib, urushdan keyingi tarixdagi rekord natija bilan g‘alaba qozondi.

Ijro etuvchi hokimiyat

Yaponiya bosh vazirining hukumat qarorgohi
Sanae Takaichi — amaldagi bosh vazir

Oliy ijro etuvchi hokimiyat organi bo‘lgan hukumatni Yaponiya bosh vaziriboshqaradi. Bu lavozimga parlament aʼzolaridan biri parlament taqdimiga ko‘ra imperator tomonidan tayinlanadi. Bosh vazir — Vazirlar Mahkamasiraisi bo‘lib, hukumat tarkibini shakllantiradi. 21-oktabr 2025-yildan bu lavozimni Sanae Takaichiegallab kelmoqda. Bosh vazir davlat vazirlarini tayinlaydi va lavozimidan ozod etish huquqiga ega. Vazirlar Mahkamasi aʼzolarining aksariyati parlament aʼzolaridan tanlanishi kerak.

Sud hokimiyati

Oliy sud binosi

Yaponiya sud tizimi to‘rt pog‘onadan iborat: Oliy sud, apellyatsiya, asosiy va intizomiy sudlar. Oliy sud boshqa mamlakatlardagi konstitutsiyaviy sudlar kabi huquqiy normalarni konstitutsiyaga zid deb topib, bekor qilish vakolatiga ega. Oliy sud aʼzolari hukumat taqdimiga binoan imperator tomonidan, qolgan sudyalar esa Oliy sud taqdimiga binoan Vazirlar Mahkamasi tomonidan tayinlanadi.

Apellyatsiya instansiyasi — yuqori sudlar; birinchi instansiya — okrug sudlari; eng quyi bo‘g‘in — intizomiy sudlar. Prokurorlik nazorati organlari — Bosh prokuratura, yuqori prokuraturalar, okrug va tuman prokuraturalari.

Huquqiy tizim

Tarixan Xitoy huquqi, taʼsirida bo‘lgan Yaponiyaning huquqiy tizimi Edo davri da «Kudzikata Osadamegaki»kabi asarlar yaratilishi hisobiga mustaqil rivojlandi. Biroq XIX asr oxiridan Yaponiya sud tizimi, asosan, roman-german huquqi , xususan Fransiya va Germaniya huquqiy tizimlariga asoslandi. Masalan, 1896-yilda Yaponiya hukumati Germaniya namunasida fuqarolik kodeksi ni tuzdi.

Statut huquqi Yaponiyaning qonun chiqaruvchi organi — parlament tomonidan shakllantiriladi. Statut huquqining asosiy qismi «Olti kodeks» deb ataluvchi to‘plamdan iborat. Amaldagi konstitutsiyaga muvofiq, yangi qonun faqat imperator tomonidan rasmiy eʼlon qilingach (promulgatsiya) kuchga kiradi.

Qurolli kuchlar

Xyuga — ikki turdagi vertolyot tashuvchi kemalar dan biri, Yaponiya dengiz o‘zini o‘zi mudofaa kuchlariga qarashli

Yaponiya Konstitutsiyasining to‘qqizinchi moddasi mamlakatning o‘z armiyasiga ega bo‘lishini va urushlarda qatnashishini taqiqlaydi. Hozirgi Yaponiya qurolli kuchlari o‘zini o‘zi mudofaa qilish kuchlari deb ataladi. Ularning mamlakat mudofaasi bilan bevosita bog‘liq bo‘lmagan harbiy faoliyati jiddiy cheklangan. 2007-yildan ularga Yaponiya Mudofaa vazirligirahbarlik qiladi. Davlat miqyosidagi favqulodda vaziyatda bosh vazir parlament roziligi sharti bilan o‘zini o‘zi mudofaa qilish kuchlarining turli bo‘linmalariga buyruq berishi mumkin. O‘ta og‘ir sharoitda bunday ruxsat keyinroq olinishi ham mumkin. Kuchlar quruqlik, dengiz va havo qo‘shinlaridan iborat. Ular ixtiyoriy asosda shakllantiriladi.

2013-yil holatiga ko‘ra Yaponiya o‘zini o‘zi mudofaa qilish kuchlarida 247 450 kishi xizmat qilgan. Shundan 151 350 nafari quruqlik qo‘shinlarida, 45 500 nafari dengiz kuchlarida, 47 100 nafari havo kuchlarida edi. 1992-yildan mudofaa kuchlari tinchlikparvar operatsiyalarda, jumladan Iroq da 2004-yilda qatnashgan. 2016-yildan 2017-yil may oxirigacha yapon kontingenti BMT ning Janubiy Sudandagi tinchlikparvar kontingenti tarkibida bo‘lgan.

2017-yilda mudofaa xarajatlari $44,64 mlrd (5,13 trln iyena), 2019-yilda esa $48,1 mlrdni tashkil etdi. Bu mudofaa budjeti hajmi bo‘yicha Yaponiyaga dunyoda sakkizinchi o‘rinni egallash imkonini beradi.

Kuch tuzilmalari

Konstitutsiyaning 9-moddasiga muvofiq, Yaponiya o‘z qurolli kuchlariga emas, faqat 1954-yilgi «O‘zini o‘zi mudofaa qilish kuchlari to‘g‘risida»gi qonun bilan tashkil etilishi, tarkibi va vazifalari belgilangan mudofaa kuchlariga ega bo‘lishi mumkin. Oliy bosh qo‘mondon — bosh vazir bo‘lib, harbiy-siyosiy vaziyat keskinlashganida mamlakatda favqulodda holat eʼlon qilish, mudofaa kuchlarini yuqori jangovar shaylik holatiga keltirish va mudofaa harakatlarini boshlashga buyruq berish huquqiga ega. Biroq qonunga ko‘ra, keyinchalik u o‘z buyruqlarini parlament tasdig‘iga kiritishi shart. Bosh vazir mudofaa kuchlariga umumiy rahbarlikni mudofaa vaziri (2007-yilgacha — Qurolli kuchlarni shakllantirish va jangovar tayyorgarlikka masʼul Milliy mudofaa boshqarmasi rahbari) orqali amalga oshiradi[manba 53 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Mudofaa vaziri fuqarolik shaxsi bo‘lib, parlament deputatlari orasidan tayinlanadi. Bosh vazir huzurida Milliy xavfsizlik kengashi faoliyat ko‘rsatadi; u harbiy qurilishning asosiy yo‘nalishlari bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqadigan maslahat organidir. Mudofaa kuchlarining harbiy xizmatchilari shartnoma asosida xizmat qiladi (to‘ldirish prinsipi — ixtiyoriy). Bundan tashqari, Yaponiyada doimiy zaxirani saqlash tizimi bor: avval harbiy xizmat qilgan shaxslarni qayta tayyorlash ko‘zda tutilgan maxsus shartnoma asosida xizmat o‘taladi[manba 53 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Doimiy zaxira soni qariyb 50 ming kishini tashkil etadi. Harbiy-dengiz kuchlari zaxirasi sifatida tinchlik davrida Transport vazirligiga bo‘ysunuvchi dengiz muhofazasi departamenti kuchlaridan foydalanish mumkin. Bu kuchlar bo‘g‘ozlar va hududiy suvlarda kemalar qatnovi xavfsizligini taʼminlash, falokatga uchragan kemalarga yordam berish va dengizdagi jinoyatchilikka qarshi kurashish uchun patrullik qiladi. Ularning soni qariyb 12 ming kishi[manba 53 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Tashqi siyosat

Liderlar Katta sakkizlik ning 34-sammitida, Toyako, Xokkaydo

Yaponiya AQSHbilan yaqin iqtisodiy va harbiy munosabatlarni saqlaydi. Ularning asosi — AQSH va Yaponiya o‘rtasidagi hamkorlik va xavfsizlik shartnomasi. Yaponiya BMT ga 1956-yildan aʼzo, shuningdek, BMT Xavfsizlik Kengashi ning muvaqqat aʼzosi hamdir (2010-yilgacha jami 19 yil Kengash tarkibida bo‘lgan). Bundan tashqari, u G4 guruhi ga kiradi va Xavfsizlik Kengashining doimiy aʼzosiga aylanishga intiladi. Katta yettilik, O‘nlik guruhi, Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi tashkilotiaʼzosi, ASEAN+3 va Sharqiy Osiyo sammitlari ishtirokchisi sifatida Yaponiya xalqaro munosabatlarda faol qatnashadi va dunyo bo‘ylab muhim sheriklari bilan aloqalarni rivojlantiradi. 2007-yil martda u xavfsizlik sohasidagi hamkorlik haqida qo‘shma deklaratsiyani Avstraliyabilan, 2008-yil oktabrda esa Hindiston.

bilan imzoladi. Yaponiya tashqi siyosatining o‘ziga xos jihati — avvalo BMT orqali va gumanitar sohada dunyoda yetakchilik qilishga intilishi hamda bu maqsadlarga katta mablag‘ ajratishidir. Masalan, 2013-yilda Yaponiya BMT moliyalashtirilishining 10,83 % ini taʼminlagan (bu Fransiya va Buyuk Britaniya ning birgalikdagi ulushidan ham ko‘p). Shunga qaramay, Yaponiyaning BMTni moliyalashtirishdagi ulushi 2000-yillar boshiga nisbatan sezilarli kamaydi, Xitoyning ulushi esa oshdi. 2004-yilda Yaponiya BMT mablag‘larining 19,47 % ini taʼminlagan. Yaponiyaning dunyodagi taʼsirining yana bir vositasi — rivojlanishga rasmiy ko‘makko‘rsatishda faol ishtirok etishidir. 1989-yilda Yaponiya boshqa mamlakatlarga ko‘rsatgan xalqaro iqtisodiy yordam hajmi bo‘yicha AQSHdan o‘zib ketdi va keyingi 10 yil davomida dunyoning eng yirik donori bo‘lib qoldi. 2001-yilda Yaponiya xalqaro yordam hajmini keskin qisqartirdi va donor davlatlar ro‘yxatida birinchi o‘ringa AQSH.

chiqdi. Yaponiya yordamining ayrim xususiyatlari bor: uning asosiy qismi Osiyo mamlakatlariga yo‘naltiriladi, 1990-yillar boshidan esa Afrika davlatlariga yordam berish demokratlashtirish va inson huquqlariga rioya etish bilan bog‘lab qo‘yildi. Masalan, 1993–2003-yillarda Sudanga gumanitar yordamdan tashqari Yaponiyaning har qanday ko‘magi to‘xtatilgan.

Rivojlanishga rasmiy ko‘mak va imtiyozli kreditlarni taqsimlash bilan Yaponiya xalqaro hamkorlik agentligi hamda Yaponiya xalqaro hamkorlik banki shug‘ullanadi. 1965-yildan Yaponiya ko‘ngillilar tashkiloti faoliyat ko‘rsatadi; uning ko‘ngillilari 2010-yillar boshida dunyoning 70 mamlakatida ishlagan.

Yaponiya bir necha qo‘shni davlatlar bilan hududiy nizolarga ega. Yaponiyaning rasmiy pozitsiyasiga ko‘ra, janubiy Kuril orollariamalda Rossiyatarkibida bo‘lsa-da, Yaponiya hududining bir qismihisoblanadi. Bu ziddiyat Rossiya va Yaponiya o‘rtasida tinchlik shartnomasi imzolanishiga to‘sqinlik qilmoqda (de-yure, bu shartnoma Ikkinchi jahon urushi).

dan beri imzolanmagan). Shuningdek, Yaponiya Liankur orollarining Janubiy Koreya. nazoratida bo‘lishiga daʼvo bildiradi. Xitoy va Tayvan esa Yaponiya nazoratidagi, ular Yaponiya nazoratidadir.

Maʼmuriy-hududiy tuzilish

Yaponiya yuqori darajadagi 47 maʼmuriy birlik — prefekturaga bo‘linadi. Har bir prefekturaga prefekt (Xokkaydoda gubernator) rahbarlik qiladi va uning o‘z qonun chiqaruvchi hamda maʼmuriy organlari bor. Qulaylik uchun prefekturalar ko‘pincha mintaqalarga birlashtiriladi, biroq ular mustaqil maʼmuriy birlik hisoblanmaydi.

Yaponiya prefekturalari xaritasi. Yaponiya Rossiya bilan bahslashayotgan orollar to‘q sariq rangda ko‘rsatilgan.

Quyida prefekturalar ISO 3166-2:JPtartibida, mintaqalarga ajratilgan holda keltirilgan.


1. Xokkaydo


2. Aomori
3. Ivate
4. Miyagi
5. Akita
6. Yamagata
7. Fukusima


8. Ibaraki
9. Totigi
10. Gumma
11. Saitama
12. Tiba
13. Tokio
14. Kanagava


15. Niigata
16. Toyama
17. Isikava
18. Fukui
19. Yamanasi
20. Nagano
21. Gifu
22. Sidzuoka
23. Ayti


24. Mie
25. Siga
26. Kioto
27. Osaka
28. Xyogo
29. Nara
30. Vakayama


31. Tottori
32. Simane
33. Okayama
34. Xirosima
35. Yamaguti


36. Tokusima
37. Kagava
38. Exime
39. Koti


40. Fukuoka
41. Saga
42. Nagasaki
43. Kumamoto
44. Oita
45. Miyazaki
46. Kagosima
47. Okinava

Prefekturalar, o‘z navbatida, kichik maʼmuriy birliklarga bo‘linadi: Xokkaydoning 14 okrugi, Xokkaydo, hukumat qarorlari bilan belgilangan maxsus shaharlarva uyezdlarga. Hukumat qarorlari bilan belgilangan maxsus shaharlar aholisi 500 ming kishidan oshadigan shaharlardir.

Prefektura va uyezdlardan tashqari mamlakatda keng muxtoriyatgaega munitsipal maʼmuriy birliklar ham bor. Bular — markaziy shaharlar, maxsus shaharlar, oddiy shaharlar, Tokioning maxsus tumanlari, shuningdek, shaharchalar va qishloqlardir. Tokio aholisining haddan ziyod ko‘payishi muammosini hal qilish uchun 2023-yil apreldan Yaponiya hukumati qishloq joylariga ko‘chib o‘tganlarga har bir bola uchun 1 million iyena to‘lashni rejalashtirgan.

Yaponiyaning eng yirik shaharlari
Manba: 2005-yilgi aholini ro‘yxatga olish
№ Shahar Prefektura Aholi
1 Tokio Tokio 8 483 050
2 Yokohama Kanagava 3 579 133
3 Osaka Osaka 2 628 776
4 Nagoya Ayti 2 215 031
5 Sapporo Xokkaydo 1 880 875
6 Kobe Xyogo 1 525 389
7 Kioto Kioto 1 465 917
8 Fukuoka Fukuoka 1 450 149
9 Kavasaki Kanagava 1 327 009
10 Saitama Saitama 1 176 269
11 Xirosima Xirosima 1 159 391
12 Senday Miyagi 1 028 214
13 Kitakyusyu Fukuoka 993 483
14 Tiba Tiba 924 353

Aholi

Bir guruh aynular , Xokkaydoorolidan. XIX asr oxiri
Yapon qishlog‘i, Gifu
Yaponiyaning 2021-yildagi demografik piramidasi

1-oktabr 2025-yil holatiga ko‘ra Yaponiyada 123,05 million kishiyashagan. Aholi soni 2004-yildan beri tabiiy kamayish tufayli qisqarib bormoqda. 2007-yil maʼlumotlariga ko‘ra, yaponlarning 89,07 % i shaharlarda yashagan. Yaponiya jamiyati tili va madaniyati jihatidan deyarli bir xil, chet ellik ishchilar ulushi kichik. Milliy ozchiliklarga ryukyuliklar, aynular, koreyslar, xitoylar, filippinliklar, braziliyalik yaponlar va perulik yaponlarkiradi. 2010-yilda Yaponiyada 1,65 mln ga yaqin xorijlik yashagan. Sayyohlar soni tobora ortmoqda: 2017-yilda Yaponiyaga 28,7 mln kishi, asosan Osiyodan (24,5 mln) va Yevropadan (1,5 mln) kelgan. Aholining qariyb 98 % ini yaponlar tashkil etadi; tubjoy ozchiliklarning eng katta guruhlari ryukyuliklar (qariyb bir yarim million kishi), aynular va ijtimoiy ozchilik — burakuminlar.

. Yaponiyada dunyodagi eng yuqori kutilayotgan umr ko‘rish davomiyligiko‘rsatkichlaridan biri mavjud (2016-yilda 83,98 yil), go‘daklar o‘limiesa eng past darajalardan biridir. Yaponiya jamiyati tez qarimoqda. Ikkinchi jahon urushidan keyingi tug‘ilishlar portlashi XX asr oxirida tug‘ilish o‘sishining pasayishiga almashdi. 2005-yilda aholining qariyb 20,1 % i 65 yoshdan oshgan edi.

Ushbu demografik tarkibdagi o‘zgarishlar bir qator ijtimoiy muammolarni, xususan ishchi kuchi qisqarishi va pensiyakabi ijtimoiy imtiyozlar xarajatlari oshishi ehtimolini keltirib chiqardi. Ko‘plab yosh yaponlar turmush qurmaslikni, oila tuzmaslikni afzal ko‘radi. 2050-yilga borib Yaponiya aholisi 95 mln kishigacha kamayishi kutilmoqda. Demograflar va hukumat ushbu muammoni qanday hal etish haqida qizg‘in bahs yuritmoqda. Demografik muammolar yechimi sifatida tug‘ilishni rag‘batlantirish taklif qilinmoqda.

Din

Torii darvozasi, sintoizmga oid Itsukusima ziyoratgohi

Yaponlarning aksariyati sintoizm (79,2 %) va buddaviylik (66,8 %) dinlariga eʼtiqod qiladi. Xitoydan kelgan konfutsiylik, dzen-buddaviylik va amidaizm ham yapon eʼtiqodi va anʼanalariga taʼsir ko‘rsatgan.

Xristianlar diniy ozchilik bo‘lib, aholining atigi 2 % ini tashkil qiladi. Butun Yaponiya miqyosida faoliyat yuritadigan xristian cherkovlari birlashmalariorasida eng kattasi — Katolik markaziy kengashi. Yapon protestantlari ning umumiy soni 910 ming kishi deb baholanadi. Eng yirik protestantlik yo‘nalishi — pyatidesyatniklar (257 ming). Bundan tashqari, Yaponiyada Yahovaning Shohidlari (217 ming) va mormonlar (127 ming) ham bor. Yapon pravoslav cherkovi ga qariyb 30 ming kishi mansub.

XIX asr o‘rtalarida Yaponiyada diniy Tenrikyomazhabi, XX asr oxirida esa Aum Sinrikyopaydo bo‘lgan. XX asr boshida Yaponiyada musulmon jamoasivujudga kelgan. AQSH hukumati maʼlumotlariga ko‘ra, u aholining qariyb 0,09 % ini birlashtiradi.

Mamlakatga diniy sinkretizmxos: dindorlar bir vaqtning o‘zida bir necha dinga eʼtiqod qilishi mumkin. Bu turli diniy amaliyotlarning qo‘shilib ketishiga olib keladi: masalan, kattalar va bolalar sinto bayramlarini nishonlaydi, nikoh marosimlari xristian cherkovida, dafn marosimlari esa buddaviylik ibodatxonasida o‘tkazilishi mumkin.

Tillar

Yapon tili

Yapon tilining yangrashiga misol

Mamlakat aholisining aksariyati yapon tilida so‘zlashadi. Yapon tilining eng yaqin qarindoshlari — ryukyu tillari, uzoqroq genetik aloqalari esa aniqlanmagan. Ko‘pgina davlat va xususiy maktablarda o‘quvchilar yapon hamda ingliz tillarini o‘rganadilar.

Grammatik tuzilishi ga ko‘ra yapon tili agglyutinativ bo‘lib, grammatik maʼnolar asosan sintetik usulda ifodalanadi. Uning o‘ziga xos jihati — yapon jamiyatining iyerarxik tuzilishini aks ettiruvchi rivojlangan hurmat ifodalari (honorifiklar)tizimidir. Yapon tilining «Sinse-kokugodziten», xitoycha kelib chiqishga ega so‘zlar umumiy lug‘atning qariyb 49,1 % ini, asl yaponcha so‘zlar 33,8 % ini, qolganini boshqa o‘zlashma so‘zlar — 8,8 %.

tashkil qiladi. Yapon tili o‘ziga xos yozuvga ega bo‘lib, u ideografiya va bo‘g‘inli fonografiyani. Yapon yozuvi uch asosiy qismdan iborat — Kanji (iyerogliflari (Xitoydan olingan) va ikki bo‘g‘inli alifbo — katakana va xiragana ((kana)). Bu yozuvlar Yaponiyada kanji asosida yaratilgan va har biri hozirgi yozuvda o‘z anʼanaviy vazifasini bajaradi. Tilni yozish uchun lotin alifbosi va arab raqamlari ham ishlatiladi.

Aynu tili

Aynu tili yangrashiga misol — Wikitongues

Aynu tili yapon tiliga qarindosh emas va alohida tilhisoblanadi. U, asosan, Xokkaydo da tarqalgan bo‘lib, aynularning ona tilidir. Aynular hozirgi yapon tilining ajdodi bo‘lgan tilda so‘zlashuvchilar kelishidan avval Yaponiyada yashagan.

Biroq hozir aynularning aksariyati yapon tilida gapiradi va aynu tili xavf ostidagi tillarqatoriga kiradi. Uni faqat Xokkaydoning keksa aynulari biladi; Yaponiyada yashovchi 11 450 aynudan hozir atigi 10 kishi aynu tilida so‘zlashadi, til esa yo‘qolib ketish arafasida.

Ryukyu tillari

Ryukyu tillari Ryukyu orollari da tarqalgan bo‘lib, ularda ryukyuliklarso‘zlashadi. Katta tilshunoslik farqlariga qaramay, yapon tilshunoslari bu tillar guruhini anʼanaviy ravishda yapon tilining lahjalari sifatida ko‘rib kelishgan (qarang: «Til yoki lahja» muammosi), biroq jahon tilshunoslari ularni alohida tillar deb tan oladi. Bugun ryukyu tillarida so‘zlashuvchilarning ko‘pchiligi keksalardir.

Iqtisodiyot

Umumiy tavsif

Tokio fond birjasi — 2025-yil holatiga ko‘ra dunyoda to‘rtinchi yirik birja
Qasr va biznes parki, Osaka

Yaponiya to‘rtinchi o‘rinni dunyoda nominal YIM bo‘yicha AQSH, Xitoy va Germaniyadan keyin, shuningdek XQP asosida hisoblangan YIM bo‘yicha beshinchi o‘rinni egallaydi (2025). Bank xizmatlari, sug‘urta, ko‘chmas mulk, transport, chakana savdo, telekommunikatsiyalar va qurilish mamlakat iqtisodiyotida muhim rol o‘ynaydi. Yaponiyada yirik ishlab chiqarish quvvatlari mavjud va bu yerda avtotransport vositalari, elektronika, dastgohlar, po‘lat, kemalar, kimyoviy moddalar, to‘qimachilik mahsulotlari va oziq-ovqat mahsulotlariishlab chiqaruvchi dunyoning eng yirik kompaniyalaridan bir nechtasi joylashgan. Xizmatlar sohasi yalpi ichki mahsulotning to‘rtdan uch qismini tashkil etadi.

2023-yilda Yaponiya YIMning ishlangan soatlarga nisbati bo‘yicha 25-o‘rinda edi. Big Mak indeksiga ko‘ra, yapon ishchilari dunyoda eng yuqori soatlik ish haqlaridan birini oladi. Yaponiyada ishsizlik past (2,4 %, 2019-yil sentabr). Eng yirik kompaniyalar jumlasiga Toyota, Nintendo, NTT DoCoMo, Canon, Honda, Takeda Pharmaceutical, Sony, Nippon Steel, Tepco, Mitsubishi va 711boshqalar kiradi. Bundan tashqari, mamlakatda bir qancha yirik banklar va Tokio fond birjasijoylashgan. Birja bozor kapitallashuvibo‘yicha dunyoda ikkinchi o‘rinda turadi. 2023-yilda Yaponiyaning 192 kompaniyasi Forbes 2000ro‘yxatiga kirgan, bu uning 9,6 % ini tashkil etgan.

2019-yilda Yaponiya 39-o‘rinni egalladi ( biznes yuritish qulayligi indeksi), shuningdek, 28-o‘rinda bo‘ldi ( iqtisodiy erkinlik indeksi). (2025). Kapitalizm Yaponiyada ko‘plab o‘ziga xos jihatlarga ega. Jumladan, mamlakat iqtisodiyotida keyretsukatta rol o‘ynaydi. Bir kompaniyada umrbod mehnat qilish ham keng tarqalgan. Yapon kompaniyalari boshqaruvning « Toyotatamoyillari» kabi usullari bilan tanilgan. Keyingi yillarda Yaponiya bu meʼyorlardan biroz uzoqlashdi.

Tashqi iqtisodiy aloqalar

2014-yilda Yaponiyaning asosiy eksport hamkorlari AQSH (20,2 %), Xitoy (17,5 %), Janubiy Koreya (7,1 %), Gonkong (5,6 %), Tailand (4,5 %) bo‘lgan, import bo‘yicha esa 2015-yilda Xitoy (24,8 %), AQSH (10,5 %), Avstraliya (5,4 %) va Janubiy Koreya (4,1 %) asosiy hamkor bo‘lgan. Yaponiya avtotransport vositalari, elektronika va kimyoviy moddalarni eksport qiladi. Mamlakatga dastgohlar va uskunalar, qazilma yoqilg‘i, oziq-ovqat (ayniqsa mol go‘shti), kimyoviy moddalar, to‘qimachilik mahsulotlari va sanoat xomashyosi import qilinadi. Dzyunitiro Koidzumi hukumati bozor raqobatini rag‘batlantiruvchi bir qancha islohot o‘tkazdi, natijada xorijiy investitsiyalar ko‘paydi.

Energetika

Atom energetikasi 2011-yilgacha mamlakat energiya ehtiyojining uchdan biridan ko‘prog‘ini qondirgan. Fukusima-1 AES avariyasi dan keyin, 2011-yil mart oyida jamoatchilik bosimi ostida Yaponiya hukumati atom energetikasidan butunlay voz kechish rejasini eʼlon qildi (hokimiyat Sindzo Abe ayrim AESlarni qayta ishga tushirishga va umumiy energiya balansida atom energetikasining 20 % ulushini saqlashga qaror qilindi). Yaponiyada atom energiyasi isteʼmoli 2013-yilda 19,5 % ga (2012-yil darajasiga nisbatan) kamaydi, 2010-yilga nisbatan esa 20 baravardan ko‘proq qisqardi va 3,3 mln tonna neft ekvivalentini tashkil etdi. 2014-yil boshida mamlakat energiya balansining 90 % i import yoqilg‘isi hisobidan taʼminlandi; 2013-yilda yoqilg‘i Yaponiya jami importining uchdan biriga teng bo‘lgan. Qizig‘i, Yaponiyaning elektr tizimi da tarixan o‘zgaruvchan tok ning ikki sanoat chastotasi mavjud: mamlakat g‘arbida 60 Gts, sharqida esa 50 Gts, ular orasida to‘rtta chastota o‘zgartirgich ishlaydi.

Turizm

Nagasaki

Davlatning turizm biznesini rivojlantirishga eʼtibori ushbu sohadagi istiqbolli tashabbuslarni huquqiy qo‘llab-quvvatlashida namoyon bo‘ladi. Bunga kurort hududlarini rivojlantirish, milliy bog‘lar, xalqaro turistik mehmonxonalar jihozlarini yaxshilash, gid-tarjimonlar faoliyati, anʼanaviy bayram va tadbirlar orqali turizmni rivojlantirish, issiq buloqlar to‘g‘risidagi qonunlar va boshqa hujjatlar misol bo‘la oladi.

Bugungi Yaponiyada ko‘plab qo‘riqxonalar, tarixiy yodgorliklar, hayvonot va botanika bog‘lari, muzeylar va ko‘ngilochar majmualar mavjud. Rivojlangan mehmonxona xo‘jaligi, zamonaviy transport tizimi va jahon standartlariga mos xizmat ko‘rsatish tufayli ularni tomosha qilish qulay. Yaponiyada turizmni tashkil qilish bilan besh mingdan ortiq ixtisoslashgan turistik agentlik va firma shug‘ullanadi. Agentliklar yil fasliga qarab eng chiroyli hududlarni tanlaydi va sayohat dasturlarini tuzadi.

Yaponiyaga borish uchun sayyohlar xorijga chiqish pasportida Yaponiya vizasi bo‘lishi shart..

Transport

Tezyurar sinkansen poyezdi — Yaponiyada odatiy transport vositasi

Yaponiya yo‘llar qurilishiga katta mablag‘ sarflagan. Asosiy transport vositasi — qariyb 1,2 mln km qoplamali yo‘llardan foydalanadigan avtomobillardir. Yaponiyada chap tomonlama harakatamal qiladi. Yagona pullik tezyurar yo‘llar tarmog‘i mamlakatning yirik shaharlarini bog‘laydi. Avtomobil egalari va yoqilg‘iga solinadigan soliqlar tejamkor texnologiyalarni rag‘batlantirish uchun qo‘llanadi.

Milliy va mintaqaviy bozorlarda o‘nlab temiryo‘l kompaniyalari raqobatlashadi, jumladan 7 ta«Yaponiya temiryo‘llari»», Kintetsu, Seibu Railway va Keio Corporation. Taxminan 250 ta tezyurar sinkansen poyezdi mamlakatning bosh shaharlarini bog‘laydi. Yapon mashinistlari o‘z vaqtida qatnashi bilan mashhur.

Yaponiyada 173 ta aeroportmavjud. Samolyotda uchish keng tarqalgan. Eng yirik milliy aeroport — Tokio xalqaro aeroporti — Osiyodagi eng gavjum ikkinchi aeroporthisoblanadi. Eng yirik xalqaro aeroportlarga Narita, Kansay va Tyubu kiradi, eng katta port esa Nagoya porti..

Aloqa

Yaponiyada milliy va xalqaro aloqaning yuksak texnologiyali tizimi yaxshi rivojlangan. Mamlakat telefon kodi +81, internet domeni — .jp. Aloqani davlat tomonidan tartibga solish bilan Yaponiya Ichki ishlar va kommunikatsiyalar vazirligi.

2013-yilda mobil aloqa shartnomalari 136,04 mln, statsionar aloqa shartnomalari 28,47 mln, shuningdek 31,27 mln IP-telefoniyaraqami ro‘yxatga olingan. 2014-yilda mobil aloqa xizmatlarini uchta yirik milliy operator ko‘rsatgan: NTT docomo (63,57 mln abonent), KDDI (41,02 mln) va Softbank Mobile (36,48 mln). 2013-yilda aholining 86,2 % i internetdan foydalangan.

Fan

Robot modeli ASIMO
Yaponiyaga tegishli modul, Xalqaro kosmik stansiya — «Kibo»

Yaponiya ilmiy tadqiqotlar, jumladan yuqori texnologiyalar, biotibbiyot va robototexnikasohalarida yetakchi davlatlardan biridir. Milliy ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlari budjeti 130 milliard AQSH dollarini tashkil qiladi va tadqiqotlarda qariyb 700 ming olim qatnashadi. Ilm-fanga ajratilgan mablag‘ bo‘yicha Yaponiya uchinchi o‘rinda. U fundamental fansohasida ham yetakchi: yaponlar orasida fizika, kimyo yoki tibbiyot bo‘yicha 23 Nobel mukofoti sovrindori (qarang: Yaponiyalik Nobel mukofoti laureatlari), uchta Filds mukofoti va bitta Gauss mukofotisovrindori bor. 2025-yil holatiga ko‘ra Yaponiya robotlar ishlab chiqarish va ulardan foydalanish bo‘yicha dunyoda Xitoydan keyin ikkinchi o‘rinda. Mamlakatda QRIO, ASIMO va AIBO.

kabi robotlar yaratilgan. Yaponiyada rivojlangan kosmik dastur va kosmik faoliyat hajmi bo‘yicha dunyoda 4-o‘rinni egallaydi. Yaponiya aerokosmik tadqiqotlar agentligi (JAXA) kosmik, sayyoraviy va aviatsion tadqiqotlar, shuningdek raketa va sunʼiy yo‘ldoshlarni loyihalash bilan shug‘ullanadi. Agentlik Yerning sunʼiy yo‘ldoshlari va avtomatik sayyoralararo apparatlarni uchira oladi, Xalqaro kosmik stansiyadasturida qatnashadi. 2010-yilda JAXA PLANET-C apparatini Venerani o‘rganish uchun uchirgan, 2018-yil oktabrda esa Yevropa kosmik agentligi bilan birga BepiColombo apparatini Merkuriyni tadqiq qilishga uchirishni, 2030-yilgacha esa Oyda baza qurishni. 14-sentabr 2007-yilda Tanegasima kosmik markazi dan H-IIA raketa-tashuvchisi yordamida Oyning «Kaguya»nomli ikkinchi sunʼiy yo‘ldoshi uchirildi. Bu «Apollon» dasturidan keyingi eng yirik Oy tadqiqoti missiyasi edi. U Oy orbitasida bir yil 8 oy ishlagan.

Yaponiya sharafiga nomlangan asteroid — (727) Nipponiya, u 1912-yilda kashf etilgan.

Madaniyat va jamiyat

Mikosi

Yaponiyada milodiy I ming yillik oxiridan rivojlangan adabiyot mavjud (masalan, Yaponiya madhiyasi matni IX–X asrlarga oid). Miloddan avvalgi II ming yillik boshlariga taalluqli tasviriy sanʼat va meʼmorchilik yodgorliklari hozirgacha saqlangan. Yapon madaniyati shakllanishida avval Xitoy, keyin Meydzi restavratsiyasi dan so‘ng G‘arbiy Yevropa kuchli taʼsir ko‘rsatgan. XX asrda yapon animesi va mangasi butun dunyoda eʼtirof etildi.

Yapon madaniyatida qora rang oq rangga zid ravishda oliyjanoblik, yosh va tajriba ramzi, oq esa shogirdlik va yoshlik timsolidir. Ko‘plab jang sanʼatlarida qora rang eng yuqori darajani bildiradi (qora belbog‘).

Yil hisobi

1-yanvar 1873-yildan Yaponiyada Yevropa yil hisobi qabul qilingan, ammo Xitoydan olingan imperatorlarning hukmronlik shiorlariga asoslangan anʼanaviy yapon yil hisobi ham saqlangan. Har bir imperator taxtga chiqayotganda shiorni (nengo) tasdiqlaydi. Ushbu shior amal qila boshlashi yangi tarixiy davrning birinchi yili hisoblanadi. Birinchi hukmronlik shiori — Tayka («Buyuk o‘zgarishlar») — 645-yilda qabul qilingan, biroq tizim 701-yildan boshlab to‘liq qaror topgan. Hozirgi davr — Reyva («Go‘zal uyg‘unlik») — 1-may 2019-yildan amal qiladi. 1979-yilda parlament nengodan rasmiy hujjatlarda foydalanishni majburiy qilgan.

Yapon oshxonasi

Sanʼat

Maqolalarga qarang:

Ommaviy axborot vositalari

Kundalik gazetalarning umumiy tiraji (72,7 mln nusxa) bo‘yicha Yaponiya dunyoda birinchi, aholi jon boshiga tiraj (592 nusxa har 1 ming kishiga) bo‘yicha esa ikkinchi o‘rinda, faqat Norvegiyadan ortda qoladi. Eng yirik umummilliy gazetalar — «Asaxi» (12,4 mln nusxa), «Yomiuri» (14,4 mln nusxa), «Mayniti» (5,6 mln nusxa) va «Nikkey» (4,7 mln nusxa). Ularning inglizcha nashrlari ham bor: «Asaxi ivning nyus» — Asahi Evening News (38,8 ming nusxa), «Deyli yomiuri» — The Daily Yomiuri (52,8 ming nusxa), «Nikkey uikli» — Nikkei Weekly (34,4 ming nusxa). Ingliz tilida «Djepen tayms» (The Japan Times gazetasi ham chiqadi (80 ming nusxa). Bundan tashqari, Yaponiyada o‘nlab mahalliy (mintaqaviy va prefektura) gazetalar nashr etiladi.

Yaponiyaning oltita yetakchi tele-radio kompaniyasi:

  • NHK — mamlakatning eng katta va dunyodagi eng yirik telekompaniyalardan biri bo‘lgan Yaponiya teleradio korporatsiyasi. Xorijiy auditoriya uchun NHKning NHK Worldxizmati mavjud. U NHK World TV, NHK World Premium telekanallari hamda qisqa to‘lqinli va internet radiosidan (22 tilda, jumladan rus tilida) iborat — NHK World Radio Japan.
  • Nippon Television
  • Tokyo Broadcasting System Holdings — TBS TV televideniye tarmog‘i va TBS Radio & Communicationsradio tarmog‘ining bosh kompaniyasi. U 28 ta JNN yangiliklar tarmog‘i va 34 ta JRN radio tarmog‘iga egalik qiladi.
  • TV Tokyo
  • Fuji Television
  • TV Asahi

Sport

Musobaqa, sumo bo‘yicha, Osaka

Sumo Yaponiyada milliy sport turi hisoblanadi va professional sport turlari orasida ommaboplik bo‘yicha uchinchi o‘rinda. Ayrim jang sanʼatiturlari, jumladan dzyudo, kendo va karate ham ko‘plab tomoshabinlarni jalb qiladi. Meydzi restavratsiyasi dan keyin taʼlim tizimi orqali ko‘plab G‘arb sport turlari Yaponiyaga kirib keldi va ommalashdi.

Beysbol — eng mashhur professional sport turi. Yaponiya professional beysbol ligasi 1936-yilda tashkil etilgan. Taniqli yapon beysbolchilari orasida Ichiro Sudzukini ko‘rsatish mumkin: u Yaponiya terma jamoasi tarkibida ikki marta Jahon beysbol klassikasi.

musobaqasida g‘olib bo‘lgan. Jey-liga 1992-yilda tashkil etilganidan so‘ng futbol ham ommalasha boshladi. Hozirgi Yaponiyada u ommaboplik bo‘yicha ikkinchi sport turidir. Yaponiya futbol terma jamoasi Osiyodagi eng muvaffaqiyatli jamoalardan biri bo‘lib, uch marta Futbol bo‘yicha Osiyo kubogini qo‘lga kiritgan. 1981–2004-yillarda Futbol bo‘yicha qitʼalararo kubok faqat Yaponiyada o‘tkazilgan. 2002-yilda Yaponiya va Janubiy Koreyada futbol bo‘yicha jahon chempionati bo‘ldi. Yaponiya 1/8 finalga chiqdi, Koreya 4-o‘rinni oldi va 3-o‘rin uchun o‘yinda Turkiyaga 2:3 hisobida yutqazdi. Boshqa ommabop sport turlari — golf, boks, motorsport turlari va restling.

. Yaponiyada 1964-yilgi yozgi Olimpiya o‘yinlari va 2020 yillardagi, shuningdek, 1998-yilgi qishki Olimpiya o‘yinlari va 1972 yillardagi musobaqalar o‘tkazilgan.

Bayramlar

Hanami

Yaponiyada 16 ta davlat bayramibor, ular syukudzitsu (yaponcha 祝日 — «bayram kuni») deb ataladi. Ular rasman dam olish kunlaribo‘lib, ro‘yxati davlat bayramlari to‘g‘risidagi qonunda belgilanadi. Deyarli ketma-ket keladigan to‘rtta bayram —Syova kuni, Konstitutsiya kuni, Ko‘kalamzorlik kuni va Bolalar kuniumumiy ravishda «Oltin hafta» deb ataladi. Yaponiya hukumati, shuningdek, baxtli dushanbalar tizimini joriy etdi. Unga muvofiq, 2000-yillarda to‘rtta bayram — Voyaga yetish kuni, Dengiz kuni, Keksalarni eʼzozlash kuni va Jismoniy tarbiya kuni — belgilangan kalendar sanalardan dushanba kunlari ga ko‘chirildi (shu tariqa ketma-ket uchta dam olish kuni paydo bo‘ldi).

Davlat bayramlaridan tashqari, Yaponiyada matsuri (yaponcha 祭deb ataluvchi norasmiy bayramlar mavjud. Har bir hududning o‘z matsuri anʼanalari bor, ammo ayrimlari butun mamlakatda nishonlanadi — Tanabata, Xinamatsuri, Setsubun, Siti-go-san va boshqalar. Yana bir mashhur bayramona hodisa — sakuragullashidir. Yaponiyada nisbatan yaqinda anʼanaga aylangan chetdan o‘zlashtirilgan bayramlar (masalan, Avliyo Valentin kuni).

) ham nishonlanadi. Yaponiyaning davlat bayramlari
Sana Nomi
1-yanvar Yangi yilning birinchi kuni (yaponcha 元日 gandzitsu)
Yanvarning ikkinchi dushanbasi Voyaga yetish kuni (yaponcha 成人の日 seydzin no xi)
11-fevral Davlat tashkil topgan kun (yaponcha 建国記念の日 kenkoku kinen no xi)
23-fevral Imperatorning tug‘ilgan kuni (yaponcha 天皇誕生日 tenno: tandzyo:bi)
Taxminan 21-mart Bahorgi tengkunlik kuni (yaponcha 春分の日 syumbun no xi)
29-aprel Syova kuni (yaponcha 昭和の日 syo:va no xi)
3-may Konstitutsiya kuni (yaponcha 憲法記念日 kempo: kinembi)
4-may Ko‘kalamzorlik kuni (yaponcha みどりの日 midori no xi)
5-may Bolalar kuni (yaponcha こどもの日 kodomo no xi)
Iyulning uchinchi dushanbasi Dengiz kuni (yaponcha 海の日 umi no xi)
11-avgust Tog‘ kuni (yaponcha 山の日 yama no xi)
Sentabrning uchinchi dushanbasi Keksalarni eʼzozlash kuni (yaponcha 敬老の日 keyro: no xi)
Taxminan 23-sentabr Kuzgi tengkunlik kuni (yaponcha 秋分の日 syu:bun no xi)
Oktabrning ikkinchi dushanbasi Jismoniy tarbiya kuni (yaponcha 体育の日 tayiku no xi)
3-noyabr Madaniyat kuni (yaponcha 文化の日 bunka no xi)
23-noyabr Mehnatga minnatdorlik kuni (yaponcha 勤労感謝の日 kinro: kansya no xi)

Ijtimoiy soha

Taʼlim

Yasuda auditoriyalari, Tokio universiteti— Yaponiyaning eng nufuzli universitetlaridan biri

Yaponiyada boshlang‘ich, o‘rta va oliy taʼlim 1872-yilda Meydzi restavratsiyasinatijasida taʼlim joriy etildi. 1947-yildan Yaponiyada majburiy boshlang‘ich va o‘rta taʼlim to‘qqiz yil (6–15 yosh) davom etadi. Deyarli barcha bolalar uch yillik yuqori maktabda ham o‘qishni davom ettiradi. Taʼlim, madaniyat, sport, fan va texnologiyalar vazirligimaʼlumotlariga ko‘ra, o‘rta maktab bitiruvchilarining qariyb 75,9 % i universitet, kollej, kasb-hunar maktabi yoki boshqa muassasalarda o‘qishni davom ettiradi. Yaponiyada taʼlim juda raqobatli, ayniqsa oliy o‘quv yurtlariga kirishda. Eng yaxshi universitetlar Tokio va Kioto universitetlari.

hisoblanadi. Yaponiya maktablarida chet tillari ichida eng ko‘p ingliz tili o‘rganiladi. Rus tili ni Yaponiyada xorijiy til sifatida o‘qitish tarixi qariyb 150 yilga boradi. Mamlakatda rus tilida so‘zlashuvchilarning umumiy soni nomaʼlum, ammo har yili bir necha ming til egasi bo‘lgan talaba o‘qishni bitiradi.

Sog‘liqni saqlash

Yaponiyada tibbiy xizmatlar markaziy va mahalliy hukumatlar tomonidan taqdim etiladi. Shaxsiy tibbiy xizmat uchun to‘lov umumiy tibbiy sug‘urtatizimi orqali amalga oshiriladi. Bu hukumat qo‘mitasi belgilaydigan to‘lovlar yordamida xizmatlardan foydalanishda nisbatan teng imkoniyat yaratadi. Ish beruvchisi orqali sug‘urtalanmagan shaxslar mahalliy hokimiyat boshqaradigan milliy tibbiy sug‘urta dasturida qatnashishi mumkin. 1973-yildan davlat moliyalashtiradigan sug‘urta barcha keksa odamlarga tatbiq etiladi. Bemorlar shifokor va xizmat ko‘rsatish vositalarini tanlash huquqiga ega. Tibbiy xizmat (davolanish), hayot sug‘urtasi va pensiya sug‘urtasi bilan bog‘liq xarajatlar soliqqa tortishda katta imtiyozlar bilan hisobga olinadi.

Sindzo Abe hukumati 1-aprel 2019-yilda mamlakat konstitutsiyasiga tuzatish kiritishni rejalashtirgan. Unga ko‘ra, ota-onalar (jumladan asrab oluvchilar), tarbiyachilar, o‘qituvchilar va boshqa ijtimoiy xodimlar bolalarga nisbatan jismoniy jazo qo‘llasa, jinoyat deb topiladi. Qonun o‘zgarishiga davlat organlari yetarli yordam ko‘rsatmagan sharoitda oilaviy zo‘ravonlik oqibatida 10 yoshli qizchaning o‘limi sabab bo‘lgan.

Boshpanasizlar

Uzoq vaqt davomida Yaponiya statistikasi boshpanasizlarni (nodzyuku seykatsusya— yaʼni tomsiz yashovchilarni) umuman hisobga olmagan. 1990-yillar o‘rtasida bu muammo ko‘zga tashlana boshladi va mahalliy hokimiyatlar shug‘ullandi. 2002-yilda boshpanasizlar to‘g‘risida qonun (dziritsu sien xo) qabul qilindi. Unda boshpanasizlarni yotoqxona yoki boshpanalarga joylashtirish (ularga oziq-ovqat, yotoq va zarur buyumlar beriladi, ammo naqd pul berilmaydi) hamda kasb egallash imkoniyatini yaratish ko‘zda tutilgan. S. B. Markaryan 25 ming boshpanasiz haqida yozib, 2003-yildan beri bu raqam deyarli o‘zgarmaganini qayd etadi. Boshpanasizlarning aksariyati 55–56 yoshli, hech qachon uylanmagan va taʼlim darajasi past erkaklardir.

Adabiyotlar

Havolalar