Sun’iy intellektning qo‘llanilishi

Sun’iy intellektning qo‘llanilishi — zamonaviy ilm-fanning informatika sohasidagi yutuqlaridan jamiyat hayotining turli jabhalarida faol foydalanish jarayonidir.

Elektr energiyasi yoki kompyuterlar singari, sun’iy intellekt (SI) ham zamonaviy jamiyatning ko‘plab sohalarida qo‘llaniladigan umumiy maqsadli texnologiyadir. SI tizimlari sanoat ishlab chiqarishi, ilmiy tadqiqotlar, tilshunoslik, san’at, elektron tijorat, tibbiy diagnostika, elektron tijorat, robotlarni masofadan boshqarish, Yerni masofadan zondlash, bilimlar muhandisligi, shuningdek, moliya, sog‘liqni saqlash, ta’lim, transport va boshqa ko‘plab sohalarni ishlab chiqish hamda rivojlantirishda qo‘llaniladi.

SI qo‘llaniladigan sohalar ro‘yxati

Internet va elektron tijorat

Tavsiya tizimlari

SI asosida qurilgan tavsiya tizimi foydalanuvchining muayyan mahsulotga qanday baho berishini yoki nimani afzal ko‘rishini oldindan taxmin qiladi. Sun’iy intellektga asoslangan tavsiya tizimlari foydalanuvchilarning avvalgi xatti-harakatlariga tayangan holda takliflar taqdim etish uchun mo‘ljallangan. Bunday tizimlardan Netflix, Amazon, YouTube va barcha onlayn kinoteatrlar foydalanadi: ular shaxsiylashtirilgan pleylistlar, mahsulotlar bo‘yicha takliflar hamda video tavsiyalarini yaratadi. Google va Yandex qidiruv tizimlari ham neyron tarmoqlardan keng foydalanadi va butun dunyodagi turli xizmat ko‘rsatish muassasalari (restoranlar, mehmonxonalar va hokazo) haqidagi foydalanuvchi baholari asosida tavsiya tizimlarini quradi. Internetda faoliyat yurituvchi ko‘plab marketpleyslar ham o‘z mijozlari uchun tavsiya tizimlarini joriy etmoqda.

Veb-lentalar va nashrlar

SI tizimlari veb-lentalarda, masalan, yangiliklar lentalari va ijtimoiy tarmoq lentalarida qaysi xabarlar ko‘rsatilishini aniqlash uchun ishlatiladi. SI ijtimoiy tarmoqlardagi axborotni turli yo‘llar bilan tahlil qilishda qo‘llaniladi. Real vaqt rejimida kelayotgan axborotni (yarim) avtomatik belgilash, yaxshilash va tuzatish, yolg‘on ma’lumotlarni filtrlash hamda quyidagi hodisani hisobga olish imkoniyatlari o‘rganilmoqda: filtr pufagi.

Maqsadli reklama va internetdagi faollikni oshirish

SI veb-reklamani unga javob qaytarishi yoki reklama bilan o‘zaro aloqaga kirishishi ehtimoli eng yuqori bo‘lgan foydalanuvchilarga yo‘naltirish uchun ishlatiladi. Shuningdek, tomoshabinni qiziqtiradigan kontentni tanlash orqali foydalanuvchilarning veb-saytda o‘tkazadigan vaqtini ko‘paytirishda ham qo‘llaniladi. SI mijozlarning raqamli izlari asosida ularning xatti-harakatlarini bashorat qilishi yoki umumlashtirishi mumkin. AdSense va Facebook xizmatlari reklamalar uchun SI dan foydalanadi. Internetdagi qimor o‘yinlari bilan shug‘ullanuvchi kompaniyalar mijozlarga yo‘naltirilgan xizmatlarni yaxshilash uchun SI ni qo‘llaydi. Raqamli obrazlar yaratadigan sun’iy intellekt modellari an’anaviy ijtimoiy-demografik yoki xulq-atvorga asoslangan maqsadli yo‘naltirishga psixologik targetlashni ham qo‘shadi. Sun’iy intellekt xarid parametrlarini moslashtirish va takliflarni shaxsiylashtirishda ishlatiladi.

Virtual yordamchilar

Aqlli shaxsiy yordamchilar oddiy buyruqlardan tashqari, tabiiy tildagi turli so‘rovlarni tushunish uchun SI dan foydalanadi. Keng tarqalgan misollar: Siri — Apple, Alexa — Amazon, Alisa — Yandeks, Salyut — Sberbank hamda keyinroq paydo bo‘lgan SI interfeysi — ChatGPT, uning ishlab chiquvchisi — OpenAI.

Qidiruv tizimlari

Hozirda deyarli barcha zamonaviy qidiruv tizimlari sun’iy intellektdan foydalanadi. Google korporatsiyasi 2015-yildan buyon qidiruv algoritmlarida o‘z-o‘zini o‘rgatuvchi SI tizimi — RankBrain dan foydalanadi. Bundan tashqari, Google SI ni Google Tarjimon xizmatida, Gmail pochtasida spamni bloklash va xatlar matnini yozishda, Google Assistant ovozli yordamchisida nutqni tanib olish, Google Photos’da tasvirlarni tanib olish hamda YouTube’da videolarni tavsiya etish uchun qo‘llaydi. Qidiruv natijalarining reytingini belgilovchi algoritm 200 dan ortiq turli omildan iborat, biroq ularning Google algoritmidagi aniq vazifalari to‘liq oshkor etilmagan. Keng tarqalgan qarashga ko‘ra, RankBrain foydalanuvchi so‘rovlarini talqin qilib, so‘rovdagi aynan o‘sha so‘zlar uchramasa ham, eng mos sahifalarni taqdim etadi.

Rossiyada «Yandeks» kompaniyasi sun’iy intellektdan qidiruv algoritmlarida, ob-havoni bashorat qilishda, haydovchisiz avtomobillarni boshqarishda, she’r va musiqa yozishda, tasvirlar hamda nutqni tanib olishda, «Alisa» ovozli yordamchisida va «Yandeks Stansiya» multimedia qurilmasida foydalanadi.

Spamni filtrlash

SI tizimlari spam, firibgarlik va fishingga qarshi kurashda ishlatiladi. Ular zararli unsurlarni aniqlash maqsadida spam xatlar va fishing hujumlari mazmunini sinchiklab tekshirishi mumkin. Mashinaviy o‘rganish algoritmlariga asoslangan SI modellari elektron xatlardagi spamni oddiy matndan ajratishda 90 % dan yuqori aniqlikka erishib, juda yuqori samaradorlik ko‘rsatmoqda.

Firibgarlikni aniqlash

Sun’iy intellekt buzib kirish va firibgarlik harakatlariga xos qonuniyatlarni aniqlashga yordam beradi. Masalan, maxsus dasturlar messenjerlardagi firibgarlik sxemalarini aniqlashi mumkin. Neyron tarmoqlar insonning firibgarlar ta’siriga qanchalik chidamli ekanini baholashda ham yordam beradi.

Mashinaviy tarjima

SI tizimlari quyidagi mahsulotlarda og‘zaki nutqni sinxron tarjima qilish va matnlarni avtomatik tarjima qilish uchun qo‘llaniladi: Google Tarjimon, DeepL, Yandeks Tarjimon. Bundan tashqari, hayvonlarning muloqot tilini tushunish bo‘yicha tadqiqot va ishlanmalar davom etmoqda.

Yandeks veb-xizmati 2017-yilda neyron mashina tarjimasiga o‘tdi. Yandeksning rasmiy saytidagi 2021-yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, Yandeks Tarjimon CatBoost algoritmi yordamida har ikki tizimning kamchiliklarini hisobga oladigan gibrid usulni (statistik va neyron mashina tarjimasining uyg‘unligini) qo‘llaydi.

Yuzlarni tanib olish va tasvirlarga teg qo‘yish

SI yuzlarni tanib olish tizimlarida 99 % aniqlik bilan qo‘llaniladi. Masalan, Face ID (Apple) va Face Unlock (Android) mobil qurilmalarni himoyalashda ishlatiladi.

Tasvirga avtomatik izoh (teg) qo‘shish — SI tizimi raqamli tasvirga sarlavha yoki kalit so‘zlar shaklidagi metama’lumotlarni avtomatik biriktiradigan jarayondir. Bu ma’lumotlar tasvirlarni qidirish tizimlarida ma’lumotlar bazasidagi tasvirlarni tartibga solish va topish uchun ishlatiladi.

Qidiruv tizimlari suratdagi mahsulotlarni aniqlash va odamlarga surat asosida qidirish imkonini berish uchun tasvirlarga teg qo‘yishdan foydalanadi. Teglash tasvirlarni ko‘zi ojiz insonlarga tasvirlab beruvchi nutqni yaratishga ham yordam beradi. DeepFace tizimi raqamli tasvirlardagi inson yuzlarini tanib oladi.

O‘yinlar

O‘yinlarda SI dan foydalanish, aniqrog‘i, undan foydalanishni taqlid qilish tarixi «Shaxmat turki» deb nomlangan qurilmadan boshlanadi. Aslida uning ichida haqiqiy shaxmat ustasi o‘tirgan. Avtomatlar XX asrda shaxmat partiyasining yakuniy qismini o‘ynash imkonini berdi. 1960-yillarda SSSRning Nazariy va eksperimental fizika institutida (NEFI) shaxmat dasturi ishlab chiqilgan. Keyingi o‘n yillikda uning asosida Kaissa yaratildi — u kompyuter dasturlari o‘rtasidagi birinchi xalqaro chempionatda g‘olib bo‘ldi. 1997-yilda IBM kompyuteri o‘sha davrning eng kuchli grossmeysterlaridan birini 3,5:2,5 hisobida mag‘lub etdi.

1950-yillardan boshlab SI imkoniyatlarining asosiy qo‘llanish yo‘nalishi o‘yinlar bo‘lib kelgan. XXI asrda sun’iy intellekt ko‘plab o‘yinlarda inson imkoniyatidan yuqori natijaga erishdi, jumladan, shaxmatda (Deep Blue), Jeopardy! (IBM Watson), go (AlphaGo), poker (Pluribus va Cepheus), kibersport (StarCraft) va universal o‘yin dasturi AlphaZero. SI aksariyat shaxmat dasturlarida qo‘lda yozilgan algoritmlarni almashtirdi. Go yoki shaxmatdan farqli ravishda, poker — to‘liq bo‘lmagan axborotga asoslangan o‘yin. Shu sababli poker o‘ynaydigan dastur noaniqlik sharoitida xulosa chiqarishi kerak. Oddiy o‘yinchilar o‘yin qoidalarini bilmagan holda o‘yin tizimidan keladigan qayta aloqadan foydalanib o‘yin jarayonida qatnashadi.

Qishloq xo‘jaligi

Qishloq xo‘jaligida SI sug‘orish, o‘g‘itlash, pestitsid bilan ishlov berish yoki hosildorlikni oshirish zarur bo‘lgan hududlarni aniqlashda yordam beradi. Agronomlar undan tadqiqot va ishlanmalar olib borishda foydalanadi. SI pomidor kabi ekinlarning pishish vaqtini bashorat qilish, tuproq namligini kuzatish, qishloq xo‘jaligi robotlarini boshqarish, bashoratli tahlil o‘tkazish, uy hayvonlari farovonligini ta’minlash, issiqxonalarni avtomatlashtirish, kasallik va zararkunandalarni aniqlash hamda suvni tejashda qo‘llaniladi.

Og‘ir sanoat

Sanoatning ko‘plab tarmoqlarida robotlar ko‘pincha inson uchun xavfli deb hisoblangan ishlarni bajaradi. Ular diqqat susayishi tufayli inson xatolariga yoki baxtsiz hodisalarga sabab bo‘lishi mumkin bo‘lgan bir xil takrorlanuvchi operatsiyalarda, shuningdek, odamlar o‘z sha’niga nomunosib deb bilishi mumkin bo‘lgan boshqa ish joylarida samaradorligini isbotlagan. 2014-yilda Xitoy, Yaponiya, AQSH, Koreya Respublikasi va Germaniya hissasiga robotlar umumiy savdosining 70 % i to‘g‘ri kelgan. Avtomatlashtirish darajasi ayniqsa yuqori bo‘lgan avtomobil sanoatida Yaponiya dunyodagi sanoat robotlari zichligi bo‘yicha yetakchi: Yaponiyada 1414 ta sanoat roboti har 10 000 xodimga to‘g‘ri keladi.

Rossiyada SI, jumladan, neft sanoatida qo‘llaniladi: «Gazprom neft» kompaniyasi konlarda burg‘ilashni rejalashtirish uchun SI agentini yaratib, unga bir soatda mingta neft qudug‘i loyihasini tuzishni o‘rgatdi.

Axborot xavfsizligi

Faoliyati kiberxavfsizlik bilan bog‘liq kompaniyalar tizimlari ishonchliligini oshirish uchun neyron tarmoqlar, mashinaviy o‘rganish va tabiiy tilni qayta ishlash texnologiyalarini joriy qilmoqda.

SI ning kiberxavfsizlikda qo‘llanilishi quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

  • Tarmoqni himoyalash. Mashinaviy o‘rganish ilgari aniqlangan tahdidlar bilan cheklanib qolmay, qidiruv doirasini kengaytirish orqali tizimga ruxsatsiz kirishni aniqlash vositalarini takomillashtiradi.
  • Yakuniy qurilmalarni himoyalash. Tovlamachi dasturlar kabi hujumlarning oldini zararli dasturlarning odatdagi xatti-harakatlarini o‘rganish orqali olish mumkin.
  • Ilovalar xavfsizligi: server tomonda so‘rovlarni qalbakilashtirish, SQL kodini kiritish, saytlararo skripting va DoS-hujumi.
  • Foydalanuvchilarning shubhali xatti-harakati. Mashinaviy o‘rganish firibgarlik uchun ishlatiladigan yoki nazorati qo‘lga olingan ilovalarni ular paydo bo‘lishi bilan aniqlashi mumkin.

Firibgarlikka qarshi kurash bo‘yicha Google korporatsiyasi bo‘limi rahbari Shuman Gosemajumderning fikricha, yaqin kelajakda sun’iy intellekt kiberxavfsizlik operatsiyalarining aksariyatini to‘liq avtomatlashtirish uchun ishlatiladi.

Ta’lim

SI asosida yaratilgan intellektual ta’lim tizimlari o‘quvchilarga ta’lim jarayonida individual yordam olish imkonini beradi. Bunday tizimlar guruhda yoki yakka tartibda inson repetitor bilan o‘qishga nisbatan o‘quvchilardagi xavotir va stressni kamaytirishi mumkin.

O‘quvchilarning vazifaga diqqatini jamlashiga xalaqit beradigan sun’iy intellekt ilovalari, masalan, tavsiya tizimlari, ba’zan teskari ta’sir ham yuzaga keltirib, ta’lim uchun nosog‘lom muhit yaratishi mumkin.

SI o‘quvchilarning natijalarini oldindan bashorat qilishda ham elektron ta’lim tizimlaridan foydalanishi mumkin, masalan, Moodle.

Ta’lim jarayonida talabalar sun’iy intellekt yordamida o‘z o‘qishini shaxsiylashtirishi mumkin. O‘qituvchilarga esa SI texnologiyalari ta’lim sifati va dars berish ko‘nikmalarini oshirishda yordam beradi.

SI yordamida yaratilgan matn detektorlari insholarning sun’iy intellekt tomonidan yozilgan-yozilmaganini tekshirish va haqiqiy mualliflikni aniqlash uchun qo‘llaniladi. Biroq tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, eng ko‘p ishlatiladigan yettita detektor ingliz tili ona tili bo‘lmagan kishilar yozgan maqolalarni ko‘pincha SI yaratgan deb noto‘g‘ri belgilagan va shu tariqa ingliz tilining «sof ona tilida so‘zlashuvchilari» bo‘lmagan kishilarni kamsitgan.

Moliya

Moliya muassasalari anchadan buyon sun’iy neyron tarmoq tizimlaridan me’yordan chetga chiqqan holatlarni aniqlash va ularni inson ko‘rib chiqishi uchun belgilashda foydalanadi. Bank sohasida sun’iy intellektdan foydalanish 1987-yilda Security Pacific Milliy banki debet kartalaridan noqonuniy foydalanishning oldini olish uchun firibgarlikka qarshi kurash ishchi guruhini tuzgan paytdan boshlangan.

Banklar SI dan operatsiyalarni tashkil qilish, buxgalteriya hisobini yuritish, aksiyalarga investitsiya kiritish va ko‘chmas mulkni boshqarishda foydalanadi. SI ish faoliyati olib borilmaydigan vaqtlarda ham o‘zgarishlarga javob qaytarishi mumkin. U xatti-harakatlar qonuniyatidagi me’yordan chetga chiqishlar yoki anomaliyalarni kuzatish orqali firibgarlik va moliyaviy jinoyatlarga qarshi kurashishda ishlatiladi.

SI ning onlayn savdo va qarorlar qabul qilish kabi ilovalarda qo‘llanilishi asosiy iqtisodiy nazariyalarni o‘zgartirdi. Masalan, sun’iy intellektga asoslangan savdo platformalari talab va taklifning individual ko‘rsatkichlarini baholab, narxlarni shunga mos ravishda shaxsiylashtiradi. SI tizimlari bozordagi axborot nomutanosibligini kamaytirib, natijada bozorlar samaradorligini oshiradi. Sun’iy intellektni moliya sohasida qo‘llash nodavlat korxonalarning moliyaviy cheklovlarini yumshatishi mumkin. Bu, ayniqsa, kichik va innovatsion korxonalar uchun muhimdir. Shu bilan birga, sun’iy intellekt axborot nomutanosibligini kamaytirish bilan birga uning yangi shakllarini ham yaratishi mumkin. Bunga natija qanday olinganining noaniqligi, modellardan yashirin foydalanish va bozor ishtirokchilarining texnologiyalarga teng kirish imkoniyatiga ega emasligi sabab bo‘ladigan axborot tafovutlarining ortishi kiradi. Huquqiy adabiyotlarda bunday holatlar foydalanuvchi va tizim o‘rtasidagi, SI dan foydalanish imkoniyati turlicha bo‘lgan shaxslar o‘rtasidagi, ishlab chiquvchi va operator o‘rtasidagi, shuningdek, platforma va bozor ishtirokchilari o‘rtasidagi nomutanosiblik sifatida ta’riflanadi.

Savdo va investitsiyalar

Algoritmik savdo — savdo qarorlarini har qanday insondan bir necha baravar tez qabul qilish uchun SI tizimlaridan foydalanish bo‘lib, bunda inson aralashuvisiz kuniga millionlab bitimlar tuziladi. Bunday yuqori chastotali savdo jadal rivojlanayotgan sohadir. Hozir ko‘plab banklar, jamg‘armalar va xususiy savdo kompaniyalarida SI boshqaradigan butun investitsiya portfellari mavjud. Avtomatlashtirilgan savdo tizimlaridan odatda yirik institutsional investorlar foydalanadi, biroq ular qatoriga o‘z SI tizimlari bilan savdo qiladigan kichikroq kompaniyalar ham kiradi.

Yirik moliya muassasalari investitsiya faoliyatiga yordam berish uchun SI dan foydalanadi. Aladdin nomli SI mexanizmi BlackRock kompaniyasida ham, uning mijozlari tomonidan ham investitsiya qarorlarini qabul qilishda ishlatiladi. SI ning vazifalariga tabiiy tilni qayta ishlash usuli orqali matnlarni (yangiliklar, brokerlik hisobotlari, ijtimoiy tarmoq lentalari va hokazolarni) tahlil qilish kiradi. So‘ngra SI tilga olingan kompaniyalar haqidagi munosabatlarni baholab, ularga ball (vazn) beradi. UBS va Deutsche Bank kabi banklar iste’molchilar profilini ishlab chiqish va ularni SQREEM nomli izchil kvant qisqartirish va ajratib olish modeli yordamida ma’lumotlarni tahlil qilib, aktivlarni boshqarish.

Anderrayting

Anderrayting — banklar, sug‘urta kompaniyalari kabi moliya muassasalari tomonidan ko‘rsatiladigan, moliyaviy zarar yuz berganda to‘lov olishni kafolatlaydigan xizmatlardir.

Upstart sun’iy intellekt platformasi anderrayting uchun mashinaviy o‘rganishdan foydalanadi. Upstart iste’mol kreditlari bilan shug‘ullanuvchi banklar va kredit tashkilotlari uchun noan’anaviy ko‘rsatkichlar (ta’lim va bandlik) asosida qarz oluvchilarning kreditga layoqatini bashorat qiladi.

ZestFinance kompaniyasining Zest Automated Machine Learning (ZAML) platformasi kreditlar anderraytingida qo‘llaniladi. Platforma qarz oluvchini baholash uchun xarid tranzaksiyalari va mijozning anketani qanday to‘ldirishi kabi ma’lumotlarni SI yordamida tahlil qiladi. U, ayniqsa, kredit tarixi cheklangan shaxslarga kredit reytingi berishda foydalidir.

Audit

SI tizimlaridan foydalanish uzluksiz audit o‘tkazish imkonini yaratadi. Buning ehtimoliy afzalliklari audit xatarini kamaytirish, ishonchlilik darajasini oshirish va audit muddatini qisqartirishni o‘z ichiga oladi.

Pul yuvishga qarshi kurash

LaundroGraph kabi sun’iy intellekt dasturlaridan pul yuvishga qarshi kurashishda muvaffaqiyatli foydalanish mumkin. Portugaliyada joylashgan Feedzai moliyaviy ma’lumotlar tahlili kompaniyasi tadqiqotchilari LaundroGraph tizimini taqdim etib, chuqur o‘rganishning noqonuniy pul yuvish faoliyatining oldini olish va uni aniqlash imkoniyatlarini ko‘rsatdi. LaundroGraph — shubhali tranzaksiyalar yoki pul almashuvlarini izlash uchun ko‘plab moliyaviy o‘zaro aloqalarni tekshirishdagi murakkab jarayonni soddalashtiradigan, o‘z-o‘zini nazorat qiluvchi model. U graf ko‘rinishida ifodalash mumkin bo‘lgan katta hajmdagi ma’lumotlarni mustaqil qayta ishlashga mo‘ljallangan sun’iy neyron tarmoqqa asoslanadi.

SI pul yuvishga qarshi kurash tizimini xato ogohlantirishlari kam va moslashuvchanligi yuqori bo‘lgan ishonchli, ko‘lamini kengaytirish mumkin bo‘lgan yechimga aylantirish uchun qo‘llanilishi mumkin. Pul yuvishga qarshi kurashda chuqur o‘rganish bo‘yicha tadqiqotlar «tadqiqotchilar uchun asosiy muammolar»ni aniqladi: «yaqinda yuz bergan haqiqiy tranzaksiyalarga doir ma’lumotlardan foydalanish imkoniyati, belgilangan o‘quv ma’lumotlarining yetishmasligi va ma’lumotlarning keskin nomutanosibligi».

Davlat tuzilmalari

Sun’iy intellekt davlat boshqaruvi tizimida keng qo‘llaniladi. U davlat idoralarining vazifalarini (masalan, favqulodda yordam xizmatlari, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy ta’minotda) bajarish, shuningdek, jamiyatning hukumat bilan muloqot qilish imkoniyatlarini kengaytirish (masalan, virtual yordamchilar orqali) uchun ishlatiladi. SI davlat idoralari ishida anchadan beri qo‘llaniladi: 1990-yillarning oxiridayoq pochta xizmatlari konvertlardagi qo‘lyozma matnni tanish va xatlarni avtomatik yo‘naltirish uchun mashinaviy usullardan foydalangan. Bu sohada SI dan foydalanish samaradorlikni oshiradi, xarajatlarni tejaydi (masalan, idora xodimlari sonini qisqartirish hisobiga) va korrupsiya imkoniyatlarini kamaytiradi.

Davlat idoralarida sun’iy intellektni joriy etish sur’ati uning xususiy sektordagi tarqalishidan ortda qolmoqda. Davlat sektorida SI dan foydalanishning ehtimoliy usullari xususiy sektordagi keng tarqalgan qo‘llanish yo‘nalishlariga o‘xshaydi.

Davlat tuzilmalarida SI dan foydalanishning mavjud va ehtimoliy ko‘rinishlarini uch toifaga ajratish mumkin:

  • davlat siyosati maqsadlariga erishishga ko‘maklashadigan;
  • aholi va hukumat o‘rtasidagi muloqotni rivojlantiradigan;
  • boshqa turdagi qo‘llanishlar.

SI asosidagi yuzni tanib olish tizimlaridan, ayniqsa, Xitoyda ommaviy kuzatuv uchun foydalaniladi.

2019-yilda Hindistonning Bangalor shahrida sun’iy intellekt boshqaradigan svetoforlar o‘rnatildi. Bu tizim yo‘l harakati zichligini kameralar orqali kuzatadi va transport oqimini o‘tkazish uchun zarur vaqtga qarab svetofor signallari davomiyligini sozlaydi.

Umumiy manfaat uchun SI

AQSHning ayrim ilmiy-ta’lim muassasalari dunyodagi eng yirik iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni hal qilishda SI dan foydalanadi. Masalan, Janubiy Kaliforniya universiteti boshpanasizlik kabi ijtimoiy ahamiyatga ega muammolarni hal qilishda SI dan foydalanish maqsadida Jamiyatda sun’iy intellekt markazini tashkil etdi. Stenfordda tadqiqotchilar qashshoqlik darajasi eng yuqori hududlarni aniqlash uchun sun’iy yo‘ldosh tasvirlarini SI yordamida tahlil qilmoqda.

Qurol-yarog‘

Turli mamlakatlar sun’iy intellektning harbiy qo‘llanmalarini joriy etmoqda. Asosiy yo‘nalishlar boshqaruv va nazorat, aloqa, sensorlar, integratsiya hamda o‘zaro hamkorlik imkoniyatlarini kengaytiradi. Tadqiqotlar razvedka ma’lumotlarini yig‘ish va tahlil qilish, logistika, kiberoperatsiyalar, axborot operatsiyalari, shuningdek, yarim avtonom va avtonom transport vositalariga qaratilgan. SI texnologiyalari sensorlar va ijro mexanizmlari ishini muvofiqlashtirish, tahdidlarni aniqlash va tanib olish, dushman pozitsiyalarini belgilash, nishonlarni tutish, boshqariladigan va boshqarilmaydigan guruhlar ishtirokidagi tarmoqqa ulangan jangovar mashinalarning birgalikdagi taqsimlangan harbiy harakatlarini muvofiqlashtirish hamda ular o‘rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf etishga xizmat qiladi. SI Iroq va Suriyadagi harbiy operatsiyalarda ham qo‘llanilgan.

Urush Isroil va Hamas o‘rtasida 2023-yilda davom etayotgan paytda Isroil zarba beriladigan nishonlarni tezda aniqlash uchun sun’iy intellekt tizimidan foydalangan.

2020-yilda Turkiyada ishlab chiqarilgan Kargu nomli portlovchi moddalar bilan jihozlangan dron o‘zining sun’iy intellekti yordamida Haftar kuchlarini Liviyada (buyruqsiz) aniqlab, ularga hujum qilgan. BMT Xavfsizlik Kengashining Liviya bo‘yicha ekspertlar guruhi 2021-yil mart oyida e’lon qilgan hisobotga ko‘ra, bu dronlarning o‘z tashabbusi bilan amalga oshirgan birinchi hujumi hisoblanadi.

Isroilda sun’iy intellekt platformalariga asoslangan «Kiber gumbaz» tizimini ishga tushirish rejalashtirilgan. Bu loyiha raketaga qarshi mudofaa — « «Temir gumbaz» tizimining raqamli muqobilidir. Yangi loyihaning asosiy vazifasi — Isroilning muhim infratuzilmasini dushman davlatlar tomonidan yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan kiberhujumlardan himoya qilish.

Butun dunyoda robototexnikaga har yili sarflanadigan harbiy mablag‘ 5,1 mlrd AQSH dollaridan (2010-yil) 7,5 mlrd AQSH dollarigacha (2015-yil) oshdi. Avtonom ishlashga qodir harbiy dronlar keng qo‘llaniladi. Ko‘plab tadqiqotchilar harbiy sohada ishlashdan tiyiladi.

Harbiy ish

SI istiqbolli jang maydonini va qurollarni boshqarish tizimlarining texnologik asosidir. SI yordamida tahdidlarga moslashuvchan sensorlar va zarba berish vositalarining eng maqbul uyg‘unligini tanlash, ularning birgalikdagi ishini muvofiqlashtirish, tahdidlarni aniqlash va tanib olish, dushmanning niyatlarini baholash mumkin. SI taktik to‘ldirilgan reallik tizimlarini amalga oshirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Masalan, SI tasvirlarni tasniflash va semantik segmentlash, harakatlanuvchi obyektlarning joylashuvini aniqlash va ularni tanib olish orqali nishonni samarali ko‘rsatishga yordam beradi.

Sog‘liqni saqlash

Kompyuter dasturi yordamida bemorning suyak yoshi avtomatik hisoblangan qo‘l rentgenogrammasi
Robot yordamida jarrohlik tizimi — da Vinci

Sog‘liqni saqlashdagi sun’iy intellekt murakkab tibbiy ma’lumotlarni tahlil qilishda inson bilimlarini modellashtirish uchun algoritmlar va dasturiy ta’minotdan foydalanadi. Inson salomatligiga oid ilovalarning asosiy maqsadi profilaktika yoki davolash usullari bilan bemorlarning davolanish natijalari o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilishdir. Diagnostika qilish, davolash protokollarini ishlab chiqish, dori vositalarini yaratish va bemor holatini kuzatish bilan shug‘ullanuvchi SI dasturlari ishlab chiqilib, amaliyotga joriy etildi. Sog‘liqni saqlash SI ga sarmoya kiritiladigan asosiy sohalardan biri bo‘lib qolmoqda.

SI ning tibbiyotda qo‘llanilish sohalari:

  • tibbiy tasvirlarni tanib oluvchi ilovalar va dasturiy mahsulotlar (jumladan, MRT tasvirlari, UTT xulosalari, kardiogrammalar, shuningdek, kompyuter tomografiyasi natijalari);
  • dori vositalarini ishlab chiqish bo‘yicha startaplar (mikroskopik tahlil, preparatlar samaradorligini o‘rganish, viruslarni tadqiq etish va samarali vaksinalarni qidirish);
  • protezlashda mashinaviy o‘rganish texnologiyalaridan foydalanish (intellektual tizimlar insonning anatomik xususiyatlarini hisobga olib, qulay protezlar yaratadi);
  • bemorlarga masofadan yordam beruvchi ilovalar: ular yordamida umumiy amaliyot shifokorlari shamollash yoki hayot uchun xavfli bo‘lmagan boshqa holatlarni davolash bo‘yicha masofadan maslahatlar berishi mumkin;
  • saraton kasalliklarini davolash bo‘yicha startaplar (bemorning klinik holatini tahlil qilib, samarali davolash sxemasini taklif etuvchi saraton diagnostikasi ilovalari).

Sog‘liqni saqlashda SI ko‘pincha tashxislarni tasniflash, kompyuter tomografiyasi yoki elektrokardiogrammalarni baholash, salomatligi uchun yuqori xavf mavjud bemorlarni aniqlashda ishlatiladi. SI dorilar dozasini belgilash bilan bog‘liq ko‘p xarajatli muammoni hal qilishga yordam beradi. 2016-yildagi tadqiqot SI yordamida yaratilgan formula transplantatsiya qilingan bemorlarga immunodepressant dorilarning to‘g‘ri dozasini tanlashga imkon berishini ko‘rsatdi. Hozirgi tadqiqotlarda qon tomir kasalliklarini davolashda ham SI dan foydalanilayotgani ko‘rsatilgan. Ayrim kasalliklarda SI algoritmlari tashxis qo‘yish, davolashni tavsiya etish, natijalarni bashorat qilish va bemor holatidagi o‘zgarishlarni kuzatishda yordam berishi mumkin.

Microsoft kompaniyasining Gannoverdagi sun’iy intellekt loyihasi shifokorlarga 800 dan ortiq dori va vaksina orasidan saratonni davolash usullarini tanlashda yordam beradi.

Loyihaning maqsadi — miyeloid leykemiya bilan kasallangan har bir bemor uchun qaysi dori yoki dorilar kombinatsiyasi eng samarali bo‘lishini bashorat qilish. Sun’iy intellekt teri saratonini aniqlashda shifokorlardan qolishmaydi. Loyihalardan birida SI yuqori xavf guruhidagi bir necha bemorni kuzatadi va shifokor-bemor muloqotidan olingan ma’lumotlarga asoslanib ularga alohida savollar beradi. Transfer o‘rganish usuli qo‘llangan tadqiqotda SI ko‘z kasalliklarini oftalmolog darajasida aniqlab, davolanishga yo‘llanma tavsiya qilgan.

Avtonom robotlar operatsiyalarni bajarishda inson jarrohlarning o‘rnini tobora ko‘proq egallamoqda. Yumshoq to‘qimalarda (cho‘chqa ichagini tikib) operatsiya bajargan robotni kuzatgan guruh uning ish sifatini inson jarrohnikidan yuqori baholadi.

Sun’iy neyron tarmoqlar tibbiy tashxis qo‘yishda klinik qarorlarni qo‘llab-quvvatlash tizimi sifatida ishlatiladi.

SI uchun mos deb hisoblangan sog‘liqni saqlash vazifalarining ko‘pi ishlab chiqishning turli bosqichlarida:dispanser ko‘rigidan o‘tkazish; yurak tovushlarini tahlil qilish; keksalarni parvarishlash uchun hamroh robotlar; tibbiy hujjatlarni tahlil qilish; davolash rejasini tuzish; dorilar dozasi va qabul qilish jadvalini boshqarish; ko‘zi ojizlarga yordam berish; dorilarni yaratish (masalan, istiqbolli dori nomzodlarini aniqlash va dorilar skriningi bo‘yicha mavjud ma’lumotlardan, jumladan, hayotni uzaytirishga oid tadqiqotlarda foydalanish); klinik tayyorgarlik; jarrohlik operatsiyalari natijalarini bashorat qilish; OIV bo‘yicha prognoz; gen muhandisligi (patogenlarni tahlil qilish va aniqlash), yangi patogenlarning genom belgilarini aniqlash yoki patogenlarni fizik izlari yordamida tanish; genlar vazifasini aniqlashga, gen tahlilining turli usullarini qo‘llashga va yangi biologik nishonlarni topishga yordam berish; biomarkerlarni ishlab chiqishda yordam berish; shaxsiylashtirilgan tibbiyotda davolash usullarini tanlashga yordam berish.

Kasalxonalar va tibbiyot

Sun’iy neyron tarmoqlar klinik qarorlarni qo‘llab-quvvatlash tizimlari (inglizcha ingl. Clinical decision support systemClinical decision support system) sifatida tibbiy diagnostika uchun qo‘llaniladi. Masalan, EMR.

texnologiyasi. Tibbiyotda SI dan foydalanishning kelajakda yaratilishi mumkin bo‘lgan boshqa misollari:

  • Tibbiy tasvirlarni kompyuterda talqin qilish. Bunday tizimlar, masalan, kompyuter tomografiyasi tasvirlarini tekshirib, odatiy kasalliklarni aniqlashga yordam beradi. Masalan, xavfli o‘smalar.
  • Tahlil qilish: yurak urishi.
  • Keksalarni parvarish qilish uchun hamroh robotlar.
  • Aniqroq ma’lumot taqdim etish uchun arxivdagi tibbiy yozuvlarni qidirish.
  • Davolash rejasini ishlab chiqish.
  • Maslahatlar berish.
  • Dori vositalarini yaratish.

Hozirda sog‘liqni saqlash sohasida SI dan foydalanuvchi 100 dan ortiq startap faoliyat yuritmoqda.

Mehnat xavfsizligi

SI bilan ishlaydigan chat-botlar odamlarning qo‘ng‘iroqlar markazidagi kundalik, takrorlanuvchi vazifalarni bajarishiga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi. Kayfiyatni tahlil qilishda mashinaviy o‘rganish charchoqni aniqlab, ortiqcha toliqishning oldini olishi mumkin. Xuddi shuningdek, qarorlarni qo‘llab-quvvatlash tizimlari sanoat halokatlarining oldini olish va tabiiy ofatlarga javob qaytarish samaradorligini oshirishi mumkin. Yuk ortish-tushirish bilan shug‘ullanuvchi jismoniy mehnat xodimlari uchun bashoratli tahlil tayanch-harakat tizimi jarohatlarini kamaytirishda qo‘llanilishi mumkin. aqlli kiyim elementlari yordamida to‘plangan ma’lumotlar ish joylarida salomatlikni doimiy kuzatish, ko‘rikdan o‘tkazish va xatarlarni baholashga xizmat qilishi mumkin. SI xodimlarga kompensatsiya to‘lash haqidagi talablarni avtomatik rasmiylashtira oladi. virtual reallik tizimlari SI yordamida xavflarni tanib olish bo‘yicha xavfsizlik mashg‘ulotlarini yaxshilashi mumkin. SI baxtsiz hodisaga sal qolgan vaziyatlarni ham samaraliroq aniqlaydi. Bu ko‘pincha haqiqiy soni kam ko‘rsatiladigan avariyalarni qisqartirish uchun muhimdir.

Biokimyo

Sun’iy intellektga asoslangan AlphaFold dasturi oqsilning uch o‘lchamli (qatlangan) tuzilishini ilgari avtomatlashtirilgan yondashuvlar bilan talab etilgan oylardan farqli ravishda bir necha soatda aniqlashi mumkin. Undan inson organizmidagi barcha oqsillarning va, amalda, fanga ma’lum bo‘lgan barcha oqsillarning (200 milliondan ortiq) taxminiy tuzilishini aniqlashda foydalanilgan.

Kimyo va biologiya

Mashinaviy o‘rganish yangi dori vositalarini ishlab chiqishda qo‘llaniladi. Undan molekulalarning xossalarini bashorat qilish va kimyoviy moddalar hamda reaksiyalarning keng fazosini tadqiq etishda ham foydalaniladi. Hisoblash reaksiyalari tarmoqlariga asoslangan kompyuterda rejalashtiriladigan sintez «hisoblash sintezini molekulalar xossalarini bashorat qiluvchi sun’iy intellekt algoritmlari bilan birlashtiradigan platforma» sifatida ta’riflangan. Undan Yerdagi hayotning kelib chiqishini, dorilar sintezini va aylanma iqtisodiyot tamoyillari asosida sanoat korxonalarining 200 dan ortiq turdagi kimyoviy chiqindilarini muhim dori vositalari va agrokimyoviy moddalarga aylantirishni (kimyoviy sintez loyihasi) o‘rganishda foydalanilgan. Kompyuter kimyosining qaysi yo‘nalishlari mashinaviy o‘rganishdan foyda ko‘rishi haqida tadqiqotlar olib borilmoqda. Undan «dori vositalarini kashf etish va yaratish, mavjud dorilarning yangi qo‘llanishlarini topish, farmatsevtika sanoati va klinik sinovlar samaradorligini oshirish» uchun ham foydalanish mumkin. Bu yondashuv orqali oldindan belgilangan funksional markazlarga ega oqsillar yaratilgan.

U ma’lumotlar bazalari bilan birgalikda muayyan gen fermentlarini to‘suvchi dori vositasini 46 kun ichida ishlab chiqish, sintez qilish va sinovdan o‘tkazish jarayonini yaratishda qo‘llanilgan. Bu gen — DDR1. DDR1 saraton va fibroz rivojlanishida ishtirok etadi. Bu natijalarga erishish imkonini bergan yuqori sifatli ma’lumotlar to‘plamlari mavjudligining sabablaridan biri ham shudir.

Inson biologiyasini tushunishda mashinaviy o‘rganishning turli qo‘llanishlari mavjud, jumladan, gen ekspressiyasi qonuniyatlarini funksional faollashuv qonuniyatlariga moslashtirishga yoki funksional DNK motivlarini aniqlashga yordam berish. U genetika tadqiqotlarida keng qo‘llaniladi.

Mashinaviy o‘rganish, shuningdek, sintetik biologiya, kasalliklar biologiyasi, nanotexnologiya (masalan, nanostrukturalangan materiallar va nanobiotexnologiya), shuningdek, materialshunoslikda.

Mashinaviy o‘rganishning yangi turlari

Yarim avtomatlashtirilgan ish jarayoni sxemasi: olim-robot vebdagi ilmiy bayonotlarni ajratib oladi va biologik laboratoriya sinovlarini bajaradi

Turli olim-robotlarning prototiplari, jumladan, rasmda «mashinaviy o‘rganish» shaklini namoyish etuvchi ikkita robot yaratilgan. Rasmda, shuningdek, saraton biologiyasiga oid nashrlarning natijalarini takrorlash mumkinligini va ishonchliligini robot yordamida tekshirishning umumiy jarayoni tasvirlangan. Avval matn tahlili yordamida dorilarning ko‘krak bezi saratonida gen ekspressiyasiga ta’siri haqidagi da’volar ajratib olinadi. Keyin ikki turli guruh Eve laboratoriya avtomatlashtirish tizimida ikkita alohida protokol va ikkita hujayra liniyasidan (MCF7 va MDA-MB-231) foydalanib, bu da’volarni yarim avtomatik tarzda tekshirgan.

Shu singari, biokompyuterlar bo‘yicha ham tadqiqot va ishlanmalar olib borilmoqda. Ular o‘rganishi va/yoki inson tanasiga joylashtirilishi mumkin (masalan, protezlarni boshqarish uchun). .

Polimerlarga asoslangan sun’iy neyronlar bevosita biologik muhitda ishlaydi va sun’iy hamda tirik tarkibiy qismlardan iborat biogibrid neyronlardir.

Bundan tashqari, agar butun miyani emulyatsiya qilish biokimyoviy miyani skanerlash va uning raqamli nusxasini yaratish, shuningdek, fizik neyron tarmoqlardan foydalanish orqali mumkin bo‘lsa, bu jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Jamiyat katta axloqiy tanlovlar, ijtimoiy xatarlar va etik muammolarga duch keladi. Masalan, bunday modellarni kosmik tadqiqotlarda ishlatish maqsadida yaratish kerakmi va ancha sintetik, insoniylik xususiyati kamroq, aql darajasi pastroq yoki umuman aqlga ega bo‘lmagan sun’iy yoki yarim sun’iy intellekt turlariga asoslangan yechimlarga nisbatan ijrochini tanlash qanday amalga oshiriladi? Skanerlashga muqobil yondashuvlardan biri miyani teskari muhandislik usulida qayta yaratishdir.

Fizik dunyoda o‘rgana oladigan, har biri bir yoki bir necha robotdan iborat mobil robot tizimlari shaklidagi sun’iy intellekt prototiplari yaratilgan.

Raqamli avatarlar

1988-yilda nashr etilgan «Aql farzandlari» kitobida robototexnika mutaxassisi Hans Moravek kelajakdagi superkompyuter inson haqida saqlanib qolgan ma’lumotlarga asoslanib, uzoq vaqt oldin vafot etgan kishilarning ongini qayta tiklashi mumkin, degan taxminni ilgari surgan. Buning uchun quyidagilar majmui zarur : inson bilan bog‘liq raqamli axborot, xotiralar, media yozuvlar, ijtimoiy tarmoqlardagi harakatlar (raqamli izlar), modellashtirilgan shaxsiy xususiyatlar, insonning sevimli narsalari, shaxsiy qaydlar va vazifalar, tibbiy kartalar va genetik ma’lumotlar.

Raymond Kurtsveyl — amerikalik ixtirochi va futurolog — o‘zining singulyarlik haqidagi konsepsiyasi ro‘yobga chiqqach, vafot etganlarni raqamli qayta yaratish orqali tiriltirish mumkin bo‘ladi, deb hisoblaydi. Bu raqamli boqiylik konsepsiyasidagi yondashuvlardan biri bo‘lib, uni vafot etganlarni «raqamli arvohlar» yoki «raqamli avatarlar» shaklida qayta tiklash deb ta’riflash mumkin. bilimlarni boshqarish nuqtayi nazaridan «virtual shaxs» «bilimlarni yig‘ish, saqlash, tarqatish, ulardan foydalanish imkonini yaratish va ulardan amalda foydalanish»ga, shuningdek, ta’limni davom ettirishga yordam berishi mumkin. Muammolar qatoriga vafotdan keyingi shaxsiy daxlsizlik, shuningdek, shaxsiylashtirilgan raqamli egizaklar va ular bilan bog‘liq tizimlardan katta ma’lumotlar bilan ishlovchi kompaniyalar hamda reklama beruvchilar tomonidan foydalanilishi ehtimoli kiradi.

Raqamli boqiylikka oid boshqa yondashuvlar miyada biologik neyronlarni asta-sekin sun’iy neyronlar bilan ilg‘or tibbiy texnologiyalar (masalan, nanobiotexnologiya) yordamida «almashtirish»ni, shuningdek, ongni yuklash.

jarayonini o‘z ichiga oladi. Yozuvchining uchta so‘nggi asarida Viktor Pelevin voqealari faoliyat yuritayotgan miyani tanadan alohida saqlash imkonini beruvchi texnologiya mavjud bo‘lgan va ishlatiladigan olamda kechadi. Bu miya egasiga virtual olamda yangi «hayot», shuningdek, haqiqiy dunyo bilan bilvosita aloqada bo‘lish imkoniyatini beradi. Bunday texnologiya hayotni amalda cheksiz uzaytirishi mumkin, chunki bosh miyaning neyronlari tana hujayralaridan farqli ravishda qarimaydi. Butun insoniyat sivilizatsiyasi ko‘p yillar davomida o‘lmas miyalar tomonidan boshqarib kelinadi. Bu miyalar maxfiy bunkerlarda yashirilgan maxsus qutilarda saqlanadi (xalq orasida ular «bankalar» deb ataladi). Miyalar o‘rtasida bir necha pog‘onali iyerarxiya mavjud (ular «tayerlar» deyiladi); tayerlar simulyatsiyalarning sifati va davomiyligi bilan farqlanadi. Sakkizta tayer bor deb hisoblanadi, ammo sayyoraning nihoyatda boy egalari uchun maxfiy tayerlar ham mavjud.

SI va unga o‘xshash tizimlarda biologik hisoblash

Biologik kompyuterlar kremniyga asoslangan sun’iy kompyuterlardan tubdan farq qiladi. Ko‘plab tadqiqotchilar fikricha, biokompyuterlar hozirgi sun’iy neyron tarmoqlarning asosi bo‘lgan kremniyli tizimlarga xos bir qator muammolarni hal qilishga yordam beradi. Kremniyli chiplar ko‘p energiya sarflaydi, vazifalarni bajarishga ko‘proq vaqt ketkazadi va fon Neyman arxitekturasining chekloviga ega. Bundan tashqari, integral sxemalar samaradorligining o‘sish sur’ati pasaymoqda; bu o‘sishni Mur qonuni.

ifodalaydi. Raqamli neyronlarga asoslangan neyromorf hisoblash biologik neyronlarning xatti-harakatini modellashtiradi va SI rivojlanishining eng istiqbolli yo‘llaridan biridir. Sun’iy neyronlar impulsli (spayking) neyron tarmoqlar modeliga ko‘ra birlashtiriladi. Bu tarmoqlarda ma’lumotlar oldingi avlod neyron tarmoqlaridagi vaqt bo‘yicha o‘zgaruvchi qiymatlar bilan emas, balki vaqt jihatidan ajratilgan, amplitudasi bir xil qisqa impulslar orqali uzatiladi.

DNK-kompyuterlar ma’lumotlarni molekulalar (DNK) ketma-ketligi ko‘rinishida kodlaydi va buning uchun molekulyar biologiya texnologiyalaridan foydalanadi. 2019-yilda molekulyar biologlar guruhi 10 bitli sonlardan kvadrat ildiz chiqarishga qodir DNK asosidagi hisoblash tizimini yaratdi.

Inson miyasi modeliga asoslangan biologik SI yaratishda quyidagi cheklovga duch kelinadi: «biologik tizimni tushunish, rasmiylashtirish va taqlid qilishning imkoni bo‘lmaguncha, unga taqlid qiladigan texnologiyalarni yarata olmaymiz». Hattoki biologik tizimni tushuna boshlashimiz ham «tabiiy intellektga taqlid qilishning texnologik yechimi» mavjudligini anglatmaydi. Biologiya bilan birlashtiriladigan va ko‘pincha sun’iy intellektga asoslanadigan texnologiyalarga biorobototexnika.

Astronomiya, kosmik tadqiqotlar va ufologiya

Sun’iy intellekt astronomiyada mavjud ma’lumotlar hajmini va turli ma’lumotlarni tahlil qilish, asosan, «tasniflash, regressiya, klasterlash, bashorat qilish, yaratish, yangi ilmiy g‘oyalarni kashf etish va rivojlantirish» uchun qo‘llaniladi. Masalan, ekzosayyoralarni aniqlash, Quyosh faolligini bashorat qilish hamda gravitatsion to‘lqinlar astronomiyasida signallarni asboblar keltirib chiqaradigan ta’sirlardan farqlash uchun ishlatiladi. SI kosmosni tadqiq etish jarayonlarida, jumladan, kosmik missiyalar ma’lumotlarini tahlil qilish, kosmik apparatlarning real vaqt rejimida ilmiy qarorlar qabul qilishi, kosmik chiqindilardan keladigan tahdidlarni bartaraf etish va avtonom ishlash darajasini oshirishda ham qo‘llaniladi.

Yerdan tashqari sivilizatsiyalarni izlashda (SETI) mashinaviy o‘rganish mavjud ma’lumotlar, jumladan, real vaqtdagi kuzatuvlar orasidan sun’iy hosil qilingan elektromagnit to‘lqinlarni va boshqa texnosignaturalarni topish maqsadida anomaliyalarni aniqlash.

usuli qo‘llanilgan. Ufologiyada SkyCAM-5 loyihasi va «Galileo» loyihasi SI tizimlaridan maxsus turdagi NUJlarni aniqlash va tasniflash uchun foydalanadi. «Galileo» loyihasi SI yordamida yerdan tashqari mavjudotlarning yana ikki turdagi ehtimoliy texnosignaturalarini: « — yulduzlararo obyektlarni, masalan, Oumuamua va sun’iy yo‘ldoshlarni aniqlashga ham intiladi.

Yerdan tashqari sivilizatsiyalarni izlash

Yerdan tashqari sivilizatsiyalar mavjudligining dalillarini tizimli ravishda ilmiy izlashga qaratilgan «Galileo» loyihasi asoschisi Avi Loebning taxminicha, loyiha topishi mumkin bo‘lgan boshqa sivilizatsiyalar texnologik vakillarining bir turi «sun’iy intellektli astronavtlar» bo‘lishi mumkin. 2021-yildagi mualliflik maqolasida u SI tabiiy intellekt o‘rnini egallashini ham taxmin qilgan. Kosmolog Martin Ris esa sivilizatsiyalar soni taxmin qilingandan ko‘proq bo‘lishi «mumkin»ligini, ularning «aksariyati» sun’iy ekanini aytgan.

Kelajakda sun’iy intellektni qo‘llash kuchli sun’iy intellekt shakllarini yaratishi mumkin: ular kosmosni o‘zlashtirish vazifalarini bajarishga qodir bo‘ladi. Yoki kosmik parvozlar uchun mo‘ljallangan kuchsizroq SI turlari yaratilishi mumkin.

Yerdan tashqari sun’iy intellekt bilan uchrashishning ehtimoliy xatarlari, kosmosni o‘zlashtirish oqibatlari uchun axloqiy javobgarlik va SI nazoratdan chiqib ketishi ehtimoli haqida xavotirlar mavjud (masalan, bu David8 va HAL 9000 kabi xayoliy qahramonlar orqali tasvirlangan). Loeb «boshqariladigan evolyutsiya» bilan shug‘ullanuvchi «SI astronavtlari» mavjud bo‘lishi mumkinligini ta’riflagan.

Astrokimyo

SI dan muayyan kimyoviy moddalar — masalan, Venera atmosferasida ehtimol aniqlangan fosfin — hosil bo‘lishi yoki sarflanishida ishtirok etishi mumkin bo‘lgan molekulalarning spektral xususiyatlari bo‘yicha ma’lumotlar to‘plamlarini yaratishda ham foydalanish mumkin. Bu tasniflashdagi xatolarning oldini olishga yordam beradi, aniqlik oshsa, boshqa sayyoralarda molekulalarni kelgusida kashf etish va aniqlashda qo‘llanishi mumkin.

Boshqa tadqiqot yo‘nalishlari

Arxeologiya, tarix va yodgorliklarni qayta tiklash

SI qadimgi matnlarni tiklash va ularning kelib chiqishini aniqlashda yordam berishi mumkin. Masalan, matnlarni indekslash orqali parchalarni tez va oson qidirish hamda tasniflash imkonini yaratadi.

Sun’iy intellekt genomlarni o‘rganish va genetik tarixni ochib berish, masalan, qadimgi va zamonaviy insonlar o‘rtasidagi chatishtirishlarni.

tadqiq etishda ham ishlatilishi mumkin. SI dan «arxeologik topilmalarning ichki tuzilmalarini shikast yetkazmaydigan va buzmaydigan usulda o‘rganish» uchun ham foydalanish mumkin.

Fizika

Xabarlarga ko‘ra, SI virtual uch o‘lchamli muhitdagi vizual ma’lumotlardan intuitiv fizikani qayta tiklash mumkinligi yondashuvi asosida o‘rgangan; bu yondashuv chaqaloqlarning ko‘rish orqali idrok etishiga oid tadqiqotlardan ilhomlangan. Boshqa tadqiqotchilar turli fizik tizimlarning asosiy o‘zgaruvchilari to‘plamlarini aniqlash va tizimlar xatti-harakatining videoyozuvlari asosida kelajakdagi dinamikasini bashorat qilishga qodir mashinaviy o‘rganish algoritmini ishlab chiqdi. Kelajakda bunday usullar murakkab tizimlarning fizik qonunlarini avtomatik kashf etish uchun ishlatilishi mumkin.

Materialshunoslik

SI dan materiallarni optimallashtirish va kashf etishda, masalan, barqaror materiallarni topish va ularning kristall tuzilishini bashorat qilishda foydalanish mumkin.

2023-yil noyabrida Google DeepMind va Berklidagi Lourens milliy laboratoriyasi tadqiqotchilari GNoME deb nomlangan sun’iy intellekt tizimini yaratganini e’lon qildi. Bu tizim nisbatan qisqa vaqt ichida 2 milliondan ortiq yangi materialni aniqlab, materialshunoslik rivojiga hissa qo‘shdi. GNoME ehtimoliy material tuzilmalarini samarali o‘rganish uchun chuqur o‘rganish usullaridan foydalanadi va barqaror noorganik kristall tuzilmalarni aniqlashda sezilarli natijaga erishadi. Tizim bashoratlari avtonom robotlashtirilgan tajribalar bilan tekshirilib, 71 % muvaffaqiyat ko‘rsatkichi qayd etildi. Yangi topilgan materiallar haqidagi ma’lumotlar Materials Project bazasida hamma uchun ochiq. Bu tadqiqotchilarga turli qo‘llanishlar uchun kerakli xossalarga ega materiallarni topish imkonini beradi. Bunday rivojlanish kelajakdagi ilmiy kashfiyotlar va SI ning materialshunoslik tadqiqotlariga integratsiyalashuviga ta’sir ko‘rsatishi, materiallar sohasidagi innovatsiyalarni tezlashtirishi va mahsulotlarni ishlab chiqish xarajatlarini kamaytirishi mumkin. Sun’iy intellekt va chuqur o‘rganishdan foydalanish qo‘lda o‘tkaziladigan laboratoriya tajribalarini minimallashtirish yoki bartaraf etish hamda olimlarga noyob birikmalarni yaratish va tahlil qilishga ko‘proq e’tibor qaratish imkonini berishi mumkin. .

Teskari muhandislik

SI turli xil teskari muhandislik ishlarida qo‘llaniladi. Masalan, SI kompozit materialdan tayyorlangan detalni teskari muhandislik usulida qayta yaratish vositasi sifatida ishlatilgan; bu yuqori sifatli detallarni ruxsatsiz ishlab chiqarish imkonini bergan. SI zararli dastur algoritmini tez aniqlashda ham qo‘llanilgan. Undan SI modellarini teskari muhandislik qilish jarayonida ham foydalanish mumkin. SI hali mavjud bo‘lmagan virtual komponentlarni teskari muhandislikning o‘ziga xos shakli orqali loyihalashi ham mumkin. Masalan, ma’lum funksiyani bajarish uchun molekulalarni teskari loyihalash yoki oldindan belgilangan funksional joylarga ega oqsilni loyihalash mumkin. Biologik tarmoqlarning teskari muhandisligi o‘zaro ta’sirlarni inson uchun tushunarli tarzda modellashtirishi mumkin. Masalan, buning uchun gen ekspressiyasi darajalarining vaqt qatorlari ma’lumotlaridan foydalaniladi.

Qonunchilik

Huquqiy tahlil

SI huquqshunoslik bilan bog‘liq ko‘plab kasblar uchun muhim asosga aylanmoqda. Algoritmlar va mashinaviy o‘rganish ilgari boshlang‘ich darajadagi yuristlar bajaradigan ayrim vazifalarni hal qiladi. SI keng qo‘llanilayotgan bo‘lsa-da, yaqin kelajakda yuristlar bajaradigan ishlarning katta qismini uning o‘rnini bosishi kutilmaydi.

Elektron hujjatlarni topish (e-discovery) sohasida qo‘lda qidirish hajmini kamaytirish uchun mashinaviy o‘rganishdan foydalaniladi.

Huquqni muhofaza qilish organlari va sud ishlarini yuritish

COMPAS — AQSH sudlari tomonidan jinoyatni takror sodir etish.

ehtimolini baholashda qo‘llanadigan tijoriy tizim. Muammolardan biri algoritmik tarafkashlikdir: SI dasturlari ma’lumotlarni qayta ishlash natijasida chiqariladigan xulosalarning xolisligini har doim ham ta’minlay olmaydi. Jurnalistik surishtiruvlar olib boruvchi ProPublica tashkilotining ta’kidlashicha, COMPAS baholagan jinoyatni takror sodir etish xavfining o‘rtacha darajasi qora tanli ayblanuvchilarda oq tanli ayblanuvchilarga nisbatan ancha yuqori.

2019-yilda Xitoyning Xanchjou shahrida internetdagi elektron savdo va intellektual mulkka oid da’volarni ko‘rib chiqish uchun sun’iy intellekt asosidagi Internet-sud sinov dasturi yaratildi. Tomonlar sudda videokonferensiya orqali qatnashadi, SI esa dalillarni baholab, tegishli huquqiy me’yorlarni taqdim etadi va qo‘llaydi.

Xizmatlar

Kadrlar bilan ishlash

SI ning yana bir qo‘llanish sohasi — xodimlarni boshqarish. U rezyumelarni tekshirishi, nomzodlarni malakasiga qarab saralashi, muayyan lavozimda muvaffaqiyat qozonish ehtimolini bashorat qilishi va chat-botlar yordamida takrorlanuvchi muloqot vazifalarini avtomatlashtirishi mumkin.

Ish qidirish

SI xodim yollash va ish izlash jarayonini ham ish beruvchilar, ham ish izlovchilar uchun soddalashtirdi. AQSHlik bandlik mutaxassislarining fikricha, ish izlovchilarning 65 % i ishga kirganidan keyin 91 kun ichida yana ish qidira boshlaydi. SI asosidagi tizim kasbiy ko‘nikmalar, maoshlar va foydalanuvchi moyilliklari haqidagi axborotni baholab, nomzodlarni eng mos ish o‘rinlariga yo‘naltiradi. Mashinaviy intellekt tegishli ish haqini hisoblaydi va tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) yordamida rezyumedagi muhim ma’lumotlarni ajratib ko‘rsatadi. NLP matndan tegishli so‘z va iboralarni ajratib oladi. Yana bir ilova — 5 daqiqada rezyume tuzadigan sun’iy intellektga asoslangan rezyume konstruktori. Chat-botlar sayt tashrifchilariga yordam berib, ish jarayonini yaxshilaydi.

Internet va telefon orqali mijozlarga xizmat ko‘rsatish

Veb-sahifada mijozlarga xizmat ko‘rsatadigan avtomatlashtirilgan onlayn yordamchi.

SI saytlarda virtual yordamchilarni (avtomatlashtirilgan onlayn maslahatchilarni) yaratishda ishlatiladi. Bu ekspluatatsiya va o‘qitish xarajatlarini kamaytirishga yordam beradi. Masalan, Pypestream IT kompaniyasi mijozlar bilan muloqotni soddalashtirish uchun o‘z mobil ilovasida mijozlarga xizmat ko‘rsatishni avtomatlashtirdi.

Google ilovasi tilni tahlil qiladi va nutqni matnga aylantiradi. Platforma mijozlarning nutqidan ularning g‘azablanganini aniqlab, bunga mos ravishda javob qaytarishi mumkin.Amazon mijozlarga xizmat ko‘rsatish uchun chat-botdan foydalanadi. U buyurtma holatini tekshirish, buyurtmalarni bekor qilish, pulni qaytarishni taklif etish va mijozni inson operator bilan bog‘lash kabi vazifalarni bajarishi mumkin.

Mehmonxona xizmatlari

Mehmonxona xizmatlari sohasida SI takrorlanuvchi vazifalarni kamaytirish, tendensiyalarni tahlil qilish, mehmonlar bilan muloqot qilish va mijozlar ehtiyojlarini bashorat qilish uchun qo‘llaniladi. SI ga asoslangan mehmonxona xizmatlari chat-bot, ilova, virtual ovozli yordamchi va xizmat ko‘rsatish robotlari ko‘rinishida bo‘ladi.

Ommaviy axborot vositalari

Sun’iy intellekt ilovalari media kontentni (filmlar, teledasturlar, reklama videolari, foydalanuvchi yaratgan kontent) tahlil qiladi. Bunday yechimlar ko‘pincha kompyuter ko‘rishi.

texnologiyasidan foydalanadi. Odatdagi qo‘llanishlar obyekt yoki yuzlarni tanib olish usullari bilan tasvirlarni tahlil qilish, yoxud sahnalar, obyektlar va yuzlarni tanib olish uchun videolarni tahlil qilishni o‘z ichiga oladi. SI ga asoslangan media tahlil materiallarni qidirish, kontentga tavsiflovchi kalit so‘zlar yaratish, kontent siyosatiga rioya etilishini kuzatish (masalan, teleko‘rsatuvning ma’lum vaqtda namoyish etishga yaroqliligini tekshirish), arxivlash yoki boshqa maqsadlarda nutqni matnga aylantirish, shuningdek, reklama joylashtirish uchun logotiplar, mahsulotlar yoki mashhur kishilarning yuzlarini aniqlashni osonlashtiradi.

  • Harakatni interpolyatsiya qilish
  • Pikselli grafikani masshtablash algoritmlari
  • Tasvirni masshtablash
  • Tasvirlarni tiklash
  • Fotosuratlarni ranglash
  • Kinoplyonkani restavratsiya qilish va video o‘lchamini kattalashtirish
  • Fotosuratlarga teg qo‘yish
  • Turlarni avtomatik aniqlash (masalan, ilova yordamida o‘simlik, qo‘ziqorin va hayvonlarni aniqlash)
  • Matndan tasvir yaratish vositalari, masalan, DALL-E, Midjourney va Stable Diffusion.
  • Tasvirdan video yaratish
  • Matndan video yaratish, masalan, Meta kompaniyasining Make-A-Video, Google kompaniyasining Imagen video va Phenaki vositalari
  • MusicLM kabi sun’iy intellekt modellari yordamida matndan musiqa yaratish
  • Matnni nutqqa aylantirish, masalan, ElevenLabs va 15.ai
  • Harakatni qayd etish.

Havolalar