
Virtual reallik (VR, ingl. virtual reality, VR, sun’iy voqelik) — texnik vositalar yordamida yaratilgan dunyo bo‘lib, inson uni quyidagi sezgilar: ko‘rish, eshitish, teginish va boshqalar orqali idrok qiladi. Virtual reallik tashqi ta’sirlarni ham, bu ta’sirlarga javob reaksiyalarini ham taqlid qiladi. Haqiqiylik hissini ishonarli shaklda hosil qilish uchun uning xususiyatlari va reaksiyalarining kompyuter sintezi real vaqt rejimida amalga oshiriladi.
Virtual reallik obyektlari odatda moddiy olamdagi o‘xshash obyektlarga yaqin tarzda harakat qiladi. Foydalanuvchi ularga haqiqiy fizika qonunlari (tortishish kuchi, suvning xossalari, jismlar bilan to‘qnashuv, aks etish va hokazo) asosida ta’sir qilishi mumkin. Biroq ko‘pincha ko‘ngilochar maqsadlarda virtual dunyo foydalanuvchilariga real hayotda imkonsiz bo‘lgan harakatlar ham (masalan, uchish, istalgan narsalarni yaratish va hokazo) ruxsat etiladi.
Virtual reallikni kengaytirilgan reallik bilan adashtirmaslik kerak. Ularning tub farqi shundaki, virtual reallik yangi sun’iy dunyo yaratadi, kengaytirilgan reallik esa haqiqiy dunyoni idrok etishga faqat ayrim sun’iy elementlarni qo‘shadi.
Amalga oshirish

«Virtual reallik» tizimlari — odatiy kompyuter tizimlariga qaraganda virtual muhit bilan o‘zaro ta’sirni to‘laroq taqlid qiluvchi, insonning barcha beshta sezgi organiga ta’sir ko‘rsatadigan qurilmalardir.
Interfeyslar tasnifi
Tadqiqotchilar asosiy interfeyslarning to‘rtta guruhini ajratadilar: modellashtirish va ishlab chiqish interfeyslari, grafik interfeyslar, foydalanuvchi harakatlariga asoslangan interfeyslar hamda sensomotor interfeyslar.
Modellashtirish va ishlab chiqish interfeyslari o‘z navbatida quyidagicha tasniflanadi:
- real obyektlarni raqamlashtirishga asoslangan;
- obyektlarni modellashtirish uchun maxsus dasturiy ta’minotga asoslangan;
- obyekt shakllarining virtual konstruktorlariga asoslangan.
Sensor interfeyslar orasida quyidagilar ajratiladi:
- grafik, ya’ni stereoskopik va monoskopik grafik interfeyslar;
- ovozli, ya’ni nutq va tovushlarni tanib olishga asoslangan interfeyslar;
- teginishga asoslangan interfeyslar (ingl. touch interfaces);
- hid bilishga asoslangan interfeyslar.
Foydalanuvchining harakat faoliyatiga asoslangan interfeyslar quyidagi turlarga bo‘linadi:
- foydalanuvchining joylashuvi va fazoviy yo‘nalishini aniqlashga asoslangan interfeyslar;
- barmoqlar harakatini aniqlash texnologiyasiga asoslangan interfeyslar (odatda virtual reallik qo‘lqoplari ishlatiladi);
- foydalanuvchining yurishini tahlil qilish texnologiyasiga asoslangan interfeyslar;
- foydalanuvchining harakatlarini qayd etishga asoslangan interfeyslar (ingl. motion capture interfaces);
- buyruqli interfeyslar; ularda quyidagi boshqaruv turlari qo‘llanadi: ovozli, qo‘l yordamida (kompyuter sichqonchasi, joystik, stilus bilan) va oyoq yordamida (pedallar orqali);
- foydalanuvchining harakatlanishiga asoslangan, rolikli konkilar, harakatlanuvchi platformalar va giroskoplardan foydalanadigan interfeyslar;
- yuz harakatlarini qayd etish texnologiyasiga asoslangan, mimika, ko‘z va lab harakatlarini kuzatadigan interfeyslar.
Sensomotor interfeyslar teskari aloqaga ega buyruqli interfeyslar bo‘lib, ularda boshqaruv uchun quyidagi qurilmalar ishlatiladi: joystiklar, virtual reallik qo‘lqoplari va ekzoskeletlar.
Tasvir
Hozirgi vaqtda virtual reallik tizimlarida tasvirni hosil qilish va aks ettirishni ta’minlaydigan tizimlarning bir necha asosiy turi mavjud.
Virtual reallik shlemi
Zamonaviy virtual reallik shlemlari (ingl. HMD-display) shlemdan ko‘ra ko‘zoynakka ko‘proq o‘xshaydi. Ular chap va o‘ng ko‘z uchun tasvirlarni chiqaradigan bir yoki bir nechta displey, tasvir geometriyasini to‘g‘rilovchi linzalar tizimi hamda qurilmaning fazodagi yo‘nalishini kuzatuvchi treking tizimini o‘z ichiga oladi. Odatda treking tizimlari virtual reallik shlemlari uchun giroskoplar, akselerometrlar va magnetometrlar asosida ishlab chiqiladi. Bunday tizimlar uchun keng ko‘rish burchagi, foydalanuvchi boshining egilishi va burilishini kuzatishdagi treking tizimining aniqligi, shuningdek, boshning fazodagi holati o‘zgargani aniqlanishi bilan tegishli tasvirning displeyga chiqarilishi o‘rtasidagi kechikishning minimal bo‘lishi muhim.
MotionParallax3D displeylari
Bu turga ayrim smartfonlardan tortib virtual reallik xonalarigacha (CAVE) bo‘lgan xilma-xil qurilmalar kiradi. Bunday tizimlar foydalanuvchining ko‘zlari joylashuvi haqidagi ma’lumotlardan kelib chiqib yaratilgan virtual obyektlarning maxsus proyeksiyalarini bir yoki bir nechta displeyga chiqarib, hajmli obyekt illyuziyasini hosil qiladi. Foydalanuvchi ko‘zlarining displeylarga nisbatan holati o‘zgarganda, ulardagi tasvir ham shunga mos o‘zgaradi. Bunday tizimlarning barchasi hajmli tasvirni idrok etishdagi harakat parallaksi (Motion Parallax) mexanizmidan foydalanadi. Bundan tashqari, aksariyat tizimlar stereotasvirni stereodispleylar yordamida namoyish etadi va bunda stereoskopik ko‘rishdan foydalanadi. Treking tizimlari MotionParallax3D displeylari uchun foydalanuvchining ko‘zlari fazodagi koordinatalarini kuzatadi. Buning uchun turli texnologiyalar: optik usullar (kamera tasviridan ko‘z koordinatalarini aniqlash, faol yoki passiv markerlarni kuzatish), ancha kam hollarda esa ultratovush usullari qo‘llanadi. Ko‘pincha treking tizimlari qo‘shimcha qurilmalarni ham o‘z ichiga olishi mumkin: giroskoplar, akselerometrlar va magnetometrlar. Bunday tizimlarda foydalanuvchining fazodagi holatini aniq kuzatish hamda bosh holatidagi o‘zgarish qayd etilishi bilan mos tasvirning displeyga chiqarilishi o‘rtasidagi kechikishning minimal bo‘lishi muhim. Bu sinfdagi tizimlar turli shakllarda ishlab chiqariladi: to‘liq immersiya ta’minlovchi virtual xonalardan tortib uch dyuym va undan katta virtual reallik ekranlarigacha.
Virtual retinal monitor
Bunday qurilmalar tasvirni bevosita ko‘zning to‘r pardasiga proyeksiyalaydi. Natijada foydalanuvchi oldidagi havoda «muallaq turgan» tasvirni ko‘radi. Ular kengaytirilgan reallik tizimlariga yaqinroq, chunki foydalanuvchi ko‘radigan virtual obyektlar tasvirlari haqiqiy dunyo obyektlari tasvirlari ustiga tushiriladi. Shunga qaramay, muayyan sharoitlarda (qorong‘i xona, tasvirning to‘r pardaning yetarlicha katta qismini qoplashi hamda treking tizimi bilan birgalikda) bunday qurilmalar foydalanuvchini virtual reallikka to‘liqroq singdirish uchun qo‘llanishi mumkin.
Turli gibrid yechimlar ham mavjud. Masalan, CastAR tizimida tasvirning tekislikdagi to‘g‘ri proyeksiyasi projektorlarni bevosita ko‘zoynakka joylashtirish orqali, stereoskopik ajratish esa tasvir proyeksiyalanadigan sirtning yorug‘likni qaytaruvchi qoplamasi yordamida ta’minlanadi. Hozircha bunday qurilmalar keng tarqalmagan va faqat prototip shaklida mavjud.
Shuningdek, virtual reallik xonasi (CAVE) ko‘rinishida qurilgan proyeksion tizimlar mavjud. Bunday tizim barcha devorlariga 3D stereotasvir proyeksiyalanadigan xonadan iborat. Foydalanuvchining joylashuvi va boshining burilishi treking tizimlari orqali kuzatiladi, bu esa virtual muhitga maksimal darajada sho‘ng‘ish effektini beradi. Bunday tizimlar marketing, harbiy, ilmiy va boshqa maqsadlarda faol qo‘llanadi.
Tovush
Ko‘p kanalli akustik tizim tovush manbayining joylashuvini aniqlash imkonini beradi, buning natijasida foydalanuvchi virtual dunyoda eshitish orqali yo‘nalishni aniqlay oladi.
Teginish sezgilarini taqlid qilish

Teginish yoki taktil sezgilarni taqlid qilish virtual reallik tizimlarida allaqachon qo‘llanmoqda. Bular teskari aloqa qurilmalari deb ataladi.
Ular virtual prototiplash va ergonomik loyihalash masalalarida, turli mashq qurilmalari va tibbiy trenajyorlarni yaratishda, robotlarni, jumladan mikro- va nanorobotlarni masofadan boshqarishda hamda virtual haykallar yaratish tizimlarida ishlatiladi.
Taktil sezgilarni taqlid qilish imkoniyati o‘yin sohasida ham o‘z qo‘llanilishini topgan.
Virtual reallik qo‘lqoplari
Virtual reallik qo‘lqoplari San-Diyegodagi Kaliforniya universiteti mutaxassislari tomonidan yumshoq robotlar ishlab chiqarish texnologiyalaridan foydalangan holda yaratilgan. Loyiha muallifi — shu universitetga qarashli Jeykobs muhandislik maktabining mashinasozlik muhandisligi professori Maykl Tolli (Michael Tolley).
Qo‘lqoplar virtual reallik obyektlari bilan o‘zaro ta’sir vaqtida taktil javobni his qilish imkonini beradi va virtual klaviaturali pianino chalish simulyatorida muvaffaqiyatli sinovdan o‘tgan. Shu turdagi o‘xshash qurilmalardan farqli ravishda, bu qo‘lqoplar yumshoq ekzoskeletdan tayyorlangan bo‘lib, robotlar uchun mo‘ljallangan yumshoq mushaklar bilan jihozlangan. Shu sababli ular ancha yengil va foydalanishga qulay. Taktil tizim uchta asosiy tarkibiy qismdan iborat:
- Leap Motion sensori (uning vazifasi — foydalanuvchi qo‘llarining holati va harakatini aniqlash);
- Mckibben mushaklari — to‘qilgan material bilan o‘ralgan lateks bo‘shliqlar bo‘lib, foydalanuvchi barmoqlari harakatidan yuzaga keladigan siljishlarga javob qaytaradi;
- taqsimlash paneli — taktil sezgilarni yuzaga keltiradigan mushaklarni boshqarishga xizmat qiladi.
Virtual reallik qo‘lqoplari kelajakda nafaqat videoo‘yinlar va raqamli ko‘ngilochar sohalarda, balki jarrohlikda ham qo‘llanishi rejalashtirilmoqda.
Boshqaruv
Foydalanuvchining virtual reallik interfeysi bilan o‘zaro ta’siridagi asosiy ehtimoliy ssenariylar quyidagilardan iborat:
- obyektni tanlash (obyekt ustida amaliy harakat bajarishdan oldin uni tanlash talab etiladi);
- tanlangan obyekt bilan ishlash, ya’ni tanlangandan so‘ng mavjud bo‘ladigan funksiyalardan foydalanish;
- obyektlarni joylashtirish va ko‘chirish, ya’ni ularni gorizontal tekislikning istalgan nuqtasiga erkin joylashtirish hamda vertikal o‘q atrofida aylantirish;
- obyektlarni yaratish yoki o‘zgartirish, ya’ni oldindan belgilangan parametrlar — masalan, yaratilayotgan obyektning turi, o‘lchami, og‘irligi, rangi va boshqa xususiyatlarni tanlash imkonini beruvchi funksiyalardan foydalanish;
- ma’lumot kiritish, ya’ni matn yozish, virtual makondagi tanlangan obyektlarni ajratib ko‘rsatish va hokazo.
Foydalanuvchining atrof-muhit bilan aloqasini iloji boricha aniq tiklash uchun modellashtirilayotgan muhitga eng real mos keladigan foydalanuvchi interfeyslari qo‘llanadi. Masalan: kompyuter ruli va pedallar, boshqaruv tutqichlari bilan jihozlangan qurilmalar, pistolet ko‘rinishidagi nishonga olish moslamasi va hokazo.
Obyektlarni ularga tegmasdan boshqarish uchun virtual reallik qo‘lqoplaridan ham, videokameralar yordamida qo‘l harakatlarini kuzatishdan ham foydalaniladi. Ikkinchi usul odatda kichik hududda amalga oshiriladi va foydalanuvchidan qo‘shimcha jihoz talab qilmaydi.
Virtual reallik qo‘lqoplari virtual reallik kostyumining bir qismi bo‘lishi mumkin. Bu kostyum butun tana harakatlarini kuzatadi va taktil, haroratga oid va tebranish sezgilarini uzatadi.
Foydalanuvchi harakatini kuzatish uchun ichiga odam joylashadigan erkin aylanuvchi shar yoki havoda osilgan yoxud suyuqlikka botirilgan virtual reallik kostyumidan foydalanish mumkin. Shuningdek, turli hidlarni taqlid qilish vositalari ishlab chiqilmoqda.
Microsoft kompaniyasining Mise-Unseen ko‘z harakatlarini boshqarish texnologiyasi ko‘z soqqalarini harakatlantirish orqali virtual dunyoni nazorat qilish va virtual obyektlarni boshqarish imkonini beradi.
Virtual reallik tizimi interfeysini loyihalashda foydalanuvchi virtual muhit bilan allaqachon ishlayotgan vaziyatlarda u bilan odatiy o‘zaro aloqaning qiyinlashishi mumkinligini hisobga olish kerak. Masalan, virtual reallik o‘quv dasturidagi foydalanuvchi biror asbobni qo‘lida tutib, uning imkoniyatlari va ishlatish usullarini o‘rganayotgan bo‘lishi mumkin. Bu holatda uning qo‘llari bandligi sababli asbob haqidagi yordam ma’lumotini chaqirish noqulay yoki hatto imkonsiz bo‘lishi mumkin. Shunday dasturlarda maxsus o‘rnatilgan mikrofonlar orqali ovozli boshqaruvni qo‘llab-quvvatlash lozim. Imo-ishoralarni tanishga asoslangan boshqaruv ham muqobil yechim bo‘la oladi.
Nerv tizimiga bevosita ulanish
Yuqorida tavsiflangan qurilmalar insonning sezgi organlariga ta’sir qiladi, biroq ma’lumotlarni bevosita nerv uchlariga, hatto to‘g‘ridan-to‘g‘ri bosh miyaga maxsus miya-kompyuter interfeyslari orqali uzatish ham mumkin. Bunday texnologiya tibbiyotda yo‘qolgan sezish qobiliyatlarini tiklash maqsadida qo‘llanadi. Lekin u kundalik foydalanish uchun hozircha juda qimmat va virtual reallikni yetkazish uchun maqbul bo‘lgan ma’lumot uzatish sifatiga erishmagan. Shu tamoyilga ongning o‘zgargan holatida haqiqiy dunyo sezgilarini qayta hosil qiladigan turli fizioterapiya apparatlari va qurilmalari («Radioson» va boshqalar) ham asoslangan.
Qo‘llanilishi

Kompyuter o‘yinlari
Interaktiv kompyuter o‘yinlari o‘yinchining o‘yinda yaratilgan virtual dunyo bilan o‘zaro ta’siriga asoslangan. Ularning ko‘pchiligida o‘yinchi o‘zini o‘yindagi ko‘rinadigan yoki tasavvur qilinadigan qahramon bilan aynanlashtiradi.
Sifatli uch o‘lchamli grafika o‘yin virtual dunyosini haqiqatga yaqinlashtirish uchun zarur degan qarash keng tarqalgan. Biroq o‘yinning virtual dunyosi grafik jihatdan chiroyli bo‘lmasa, sxematik va hatto ikki o‘lchamli bo‘lsa ham, qiziqarli o‘yin jarayoni (qarang: oqim holati) foydalanuvchini unga jalb qilishi mumkin. Bu jarayonning xususiyatlari har bir foydalanuvchi uchun o‘ziga xosdir.
Muayyan faoliyatni taqlid qilishga mo‘ljallangan o‘yin-simulyatorlarning butun bir sinfi mavjud. Jumladan, parvoz simulyatorlari, avtomobil simulyatorlari, turli iqtisodiy va sport simulyatorlari keng tarqalgan. Ularning o‘yin dunyosi tegishli faoliyat uchun muhim bo‘lgan fizika qonunlarini modellashtirib, haqiqatga yaqin modelni yaratadi. Virtual reallik attraksionlari, ya’ni hayotini xavfga qo‘ymasdan yoki maxsus ko‘nikmalarni egallamasdan deltaplanda uchish yoki tog‘ yonbag‘ridan chang‘ida tushish mumkin bo‘lgan ekstremal hissiyot simulyatorlari keng tarqaldi.
Maxsus jihozlangan trenajyorlar va o‘yin avtomatlarining ayrim turlari kompyuter o‘yini yoki simulyatorning tasviri va tovushiga mototsiklning og‘ishi yoki avtomobil o‘rindig‘ining silkinishi kabi qo‘shimcha sezgilarni ham qo‘shadi. Haqiqiy boshqaruv vositalari bilan jihozlangan bunday professional trenajyorlar yordamida uchuvchilar o‘qitiladi.
Foydalanuvchi interfeysi buyruqlarining o‘yinda bajariladigan harakatlarga mos kelmasligi va murakkabligi o‘yin dunyosiga sho‘ng‘ishga xalaqit berishi mumkin. Bu muammoni bartaraf etishda quyidagi boshqaruv vositalari qo‘llanadi: nafaqat kompyuter klaviaturasi va sichqonchasi, balki kompyuter ruli va pedallar, shuningdek, yorug‘lik pistoleti va boshqa o‘yin manipulyatorlari.
Ta’lim
Virtual reallik haqiqiy qurilma va mexanizmlardan foydalanish xavfli mehnat sharoitlari, yuqori tavakkalchilik yoki katta xarajatlar bilan bog‘liq bo‘lgan kasblarni (samolyot uchuvchisi, poyezd mashinisti, dispetcher, haydovchi, tog‘-kon qutqaruvchisi va boshqalar) o‘rgatishda qo‘llanadi.
So‘nggi bir necha yilda ta’lim sohasida «virtuallik» ta’lim jarayonini qo‘llab-quvvatlashning kuchli va samarali vositasi sifatida tan olindi. Xususan, virtual dunyolar muayyan ta’lim maqsadlariga mos ssenariylar sifatida yaratilgan turli «sharoitlarda» aniq vazifalarni bajarish imkonini beradi.
Keys G‘arbiy rezerv universiteti (Case Western Reserve University) talabalarni o‘qitishda Microsoft kompaniyasining kengaytirilgan reallik texnologiyasini joriy etishga rozilik bildirdi.
Video
2015-yil oxirida o‘tkazilgan so‘rovga ko‘ra, virtual reallikdan nimalarni kutishi haqidagi savolga respondentlarning taxminan 66 foizi kino, televideniye yoki boshqa videomahsulotlarni ham qamrab oluvchi interaktiv ko‘ngilochar faoliyatning barcha turlarini sinab ko‘rishni ehtimol yoki albatta xohlashini bildirgan.[faktning ahamiyati?].
Sanoat
Virtual reallik texnologiyasi to‘rtinchi sanoat inqilobining tarkibiy qismi bo‘lib, yig‘ish liniyalarida qo‘llanadi.
Qurilish
Qurilish sohasida virtual va kengaytirilgan reallik ikki yo‘nalishda rivojlanmoqda:
- Loyiha yaratish: AR/VR me’morlar, loyihachilar va muhandislarga maqbul loyiha yechimlarini topish, hajmni «his qilish», to‘qnashuvlarni (masalan, bosh urilib ketishi mumkin bo‘lgan bo‘rtib chiqqan zinapoyani) aniqlashga yordam beradi.
- Buyurtmachiga loyihani ko‘rsatish: qurilish maydoniga bormasdan xaridorga uning bo‘lajak obyektini — xonadon yoki zavod bo‘lishidan qat’i nazar — namoyish etish imkonini beradi.
Tarix
Kompyuter texnologiyalaridan oldingi davrda virtuallik deganda amalda mavjud bo‘lmagan, ammo muayyan sharoitda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan obyekt yoki holat tushunilgan.
«sun’iy reallik» tushunchasini birinchi bo‘lib Mayron Kryuger (ingl. Myron Krueger) 1960-yillarning oxirida kiritgan. 1964-yilda Stanislav Lem o‘zining «Texnologiya yig‘indisi» kitobida «Fantomologiya» atamasi orqali «o‘zida yashayotgan ongli mavjudotlar uchun odatiy reallikdan hech qanday farq qilmaydigan, ammo boshqa qonunlarga bo‘ysunadigan reallikni qanday yaratish mumkin?» degan savolga javob topishning vazifalari va mohiyatini bayon etgan. Birinchi virtual reallik tizimi 1962-yilda, Morton Xeylig (ingl. Morton Heilig) «Sensorama» (Sensorama) deb nomlangan ko‘p sezgili simulyatorning ilk prototipini taqdim etganida paydo bo‘lgan. Sensorama tomoshabinni hidlar, shamol (fen yordamida) va audiyozuvdagi katta shahar shovqini bilan birga namoyish etiladigan qisqa filmlar orqali virtual reallikka olib kirgan. 1967-yilda Ayven Sazerlend (ingl. Ivan Sutherland) tasviri kompyuter yordamida hosil qilinadigan birinchi shlemni ta’riflagan va yaratgan. Sazerlend shlemi tasvirni bosh harakatiga mos ravishda o‘zgartirish (vizual teskari aloqa) imkonini bergan.
1970-yillarda kompyuter grafikasi simulyatorlarda ilgari ishlatilgan videotasvirni butunlay almashtirdi. Grafika juda sodda bo‘lsa-da, muhim jihati trenajyorlarning (parvoz simulyatorlarining) real vaqt rejimida ishlashi edi. Virtual reallikning birinchi amalga oshirilgan namunasi sifatida «Aspen kinoxaritasi» e’tirof etiladi. U Massachusets texnologiya institutida 1977-yilda yaratilgan. Mazkur kompyuter dasturi shahar bo‘ylab sayrni simulyatsiya qilgan; bu shahar — Aspen, Kolorado shtatida joylashgan. Dastur hududni namoyish etishning turli usullarini tanlash imkonini bergan. Yozgi va qishki variantlar haqiqiy fotosuratlarga asoslangan.
1980-yillarning o‘rtalarida foydalanuvchi qo‘l harakatlariga javob beruvchi tizimlar yordamida ekrandagi uch o‘lchamli obyektlarni boshqara oladigan texnologiyalar paydo bo‘ldi. 1989-yilda Jaron Lanyer hozir keng tarqalgan «virtual reallik» atamasini muomalaga kiritdi. Ilmiy-fantastik adabiyotning kiberpank yo‘nalishida virtual reallik insonning «kibermakon» — kompyuter tarmoqlarida yaratiladigan odamlar va mashinalar o‘zaro ta’siri muhiti bilan aloqa qilish usuli sifatida tasvirlanadi.
Hozir virtual reallik texnologiyalari inson faoliyatining turli sohalarida: loyihalash va dizaynda, foydali qazilmalarni qazib olishda, harbiy texnologiyalarda, qurilishda, trenajyor va simulyatorlarda, marketing va reklamada, ko‘ngilochar industriyada va boshqa yo‘nalishlarda keng qo‘llanadi. Virtual reallik texnologiyalari bozori hajmi 2004-yilda yiliga 15 milliard AQSh dollari deb baholangan.
Falsafiy tushuncha
Falsafa virtual reallik g‘oyasini mavhumlashtiradi va uni texnik amalga oshirish shaklidan ajratadi. Virtual reallikni haqiqiy jarayonlar tomonidan modellashtiriladigan, mazmuni va shakli esa shu jarayonlarga mos kelmaydigan obyektlar majmui sifatida talqin qilish mumkin. Modellashtirilgan obyektlarning mavjudligi reallik bilan qiyoslanadi, biroq undan alohida ko‘rib chiqiladi: virtual obyektlar mavjud, ammo haqiqiy dunyoning moddiy substansiyalari sifatida emas. Shu bilan birga, bular potensial emas, ayni paytda mavjud obyektlardir. Reallikning «virtualligi» (xayoliyligi, yolg‘on ko‘rinishi) uni yuzaga keltiruvchi «asosiy» reallikka nisbatan belgilanadi. Virtual realliklar bir-birining ichida joylashishi mumkin. «Asosiy» reallikda kechadigan modellashtirish jarayonlari tugaganda virtual reallik ham yo‘qoladi.
Aynan raqamli fizika nuqtayi nazaridan virtual reallikni asosiy (fizik) reallikdan farq qilib bo‘lmaydigan hodisa sifatida ko‘rish mumkin, chunki u reallikning raqamli modelining bir ko‘rinishidir.
Xususiyatlar
Virtual reallik qanday amalga oshirilishidan qat’i nazar, unda quyidagi xususiyatlarni ajratish mumkin (N. A. Nosovga ko‘ra):
- hosil bo‘lish (virtual reallik o‘zidan tashqaridagi boshqa reallik tomonidan yaratiladi),
- dolzarblik (u kuzatish vaqtida, «shu yerda va hozir» mavjud bo‘ladi),
- avtonomlik (mavjudlik, vaqt va makonning o‘z qonunlariga ega);
- interaktivlik (boshqa realliklar bilan o‘zaro ta’sir qila oladi, lekin mustaqilligini saqlaydi).
Faylasuf S. S. Xorujiyning konsepsiyasiga ko‘ra, kompyuter virtual realligini ko‘p shaklli mavjudlik sifatida tavsiflash mumkin, ya’ni unda voqealar rivojining ko‘plab variantlari va ssenariylari bo‘lishi mumkin.
Virtual reallik va kiberkasallik
Virtual reallikda bo‘lish kiberkasallik (ingl. cybersickness) deb ataladigan funksional buzilish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Kiberkasallikning belgilari: ko‘ngil aynishi, bosh og‘rig‘i, rang oqarishi, og‘iz qurishi, mo‘ljalni yo‘qotish va qusish. Kiberkasallik foydalanuvchi jismonan harakatsiz bo‘lsa-da, ko‘rish orqali o‘zini virtual muhitda harakatlanayotgandek qabul qilganida yuzaga keladi. Shu sababli sichqoncha yoki klaviatura kabi odatiy boshqaruv qurilmalaridan foydalanish sensor tizimda ziddiyat keltirib chiqarib, kiberkasallikka sabab bo‘lishi mumkin. Bunday hollarda virtual muhitda foydalanuvchining nigohi yo‘nalishida doimiy tezlik bilan harakatlanish yoki muqobil usul sifatida teleportatsiya qo‘llanadi. Konvergensiya va akkomodatsiya ziddiyati (KAZ) virtual reallikda ko‘ngil aynishi bilan kechadigan holatning asosiy sabablaridan biridir.
Kengaytirilgan reallik
Kengaytirilgan reallik — haqiqiy dunyodan keladigan sezgilarga, odatda yordamchi axborot beruvchi xususiyatga ega bo‘lgan xayoliy obyektlarni qo‘shishdir. G‘arb ilmiy hamjamiyatida bu yo‘nalish uchun barqaror atama shakllangan — ingl. Augmented Reality, AR. Mohiyatan bu sun’iy reallikka yaqin hodisadir.
Kengaytirilgan reallikning mashhur misoli qiruvchi samolyotlar (Su-27 va boshqalar) uchuvchilarining shlemiga o‘rnatilgan nishonga olish tizimi yoki avtomobil old oynasiga qo‘shimcha ma’lumot chiqarishdir.
Mashhur amalga oshirilgan loyihalar
- Second Life — tarmoqdagi uch o‘lchamli virtual dunyo bo‘lib, ijtimoiy tarmoq elementlarini o‘z ichiga oladi va 1 milliondan ortiq faol foydalanuvchiga ega. U bugungi kunda virtual reallikning eng ommabop amalga oshirilgan ko‘rinishi sifatida ta’riflanadi.
- Active Worlds
- Quyidagi AltspaceVR[ingl.] platformasida faoliyat yuritadigan Virtual reallik cherkovi — protestant pentekostal diniy tashkiloti bo‘lib, virtual makonda ibodat marosimlarini o‘tkazadi.
Adabiyotlar
- A. Rossoxin, V. Izmagurova. Virtual baxt yoki virtual qaramlik // Rossoxin A. V., Izmagurova V. L. «Ongning o‘zgargan holatlaridagi shaxs». Moskva: Smisl, 2004, 516—523-betlar
- Ivanov A. F. Virtual reallikning ontologik maqomi haqida
- Taratuta E. E. Virtual reallik falsafasi — Sankt-Peterburg: SPbDU, 2007 ISBN 978-5-288-04291-1
- Mayron U. Kryuger, Sun’iy reallik (1983), Sun’iy reallik II (1991)
- Uellner P., Makkey U. va Gold R., tahrirchilar. Kompyuter yordamida kengaytirilgan muhitlar bo‘yicha maxsus son: haqiqiy dunyoga qaytish. Communications of the ACM, 36-jild, 7-son (1993-yil iyul).
- Nosov N. A. Virtual psixologiya. — Moskva: «Agraf», 2000.
- Rozenson I. A. Dizayn nazariyasi asoslari. — Sankt-Peterburg: Piter, 2006. — B. 153—156. — 224 b. — (Oliy o‘quv yurtlari uchun darslik). — ISBN 5-469-01143-9., «Virtual reallik» tushunchasining kelib chiqishi
- Xorujiy S. S. Turmi yoki tur emasmi? Virtuallik ontologiyasi haqida qaydlar / Eski va yangi haqida. — Sankt-Peterburg: Aleteyya, 2000
- Vibe A., Kannen K., Selaskovski B., Meren A., Tyone A., Pramme L., Blumental N., Li M., Ashe L., Yonas S., Bey K., Shulse M., Steffens M., Pensel M., Gut M., Rolfzen F., Ekhlas M., Lyugering H., Filesiya H., Pakos Y., Lyuks S., Filipsen A., Braun N. (2022): Ruhiy buzilishlarni tashxislash va davolashda virtual reallik: tizimli sharh. Clinical Psychology Review, 98:2 doi:10.1016/j.cpr.2022.102213
Havolalar
- Kengaytirilgan reallik va ubiquitous computing (hamma joyda mavjud hisoblash) kesishmasidagi loyihalar // Kompyuterra, № 34, 2008
- Virtual reallik texnologiyalarining rivojlanish tarixi / 2010-05-17
- Virtual ma’ruza auditoriyasi — Dyuk universiteti va Cisco
- iCube — uch o‘lchamli virtual reallik yaratish texnologiyasi // dailytechinfo.org, 2009-yil 19-aprel
- VR uchun katta sinov Bosh ilmiy xodim: Oculus kompaniyasidan Mixail Abrash insonlarning kelajakdagi o‘zaro ta’siri haqida / 02.08.2017
- Muzey ishida virtual reallik — «Biz har doim katta amaliy foyda beradigan jiddiy loyihalar bilan shug‘ullanishni xohlaganmiz». Vizerra kompaniyasi bosh direktori Aleksandr Lavrov bilan suhbat. VR-JOURNAL. 2017-yil 24-avgust. Arxivlangan 2018-yil 24-yanvar. Murojaat qilingan sana: 2018-yil 23-yanvar.
- Yangi VR qo‘lqoplari virtual dunyoni his qilish imkonini beradi