

Sintetik yoqilg‘i — uglevodorodli yoqilg‘i bo‘lib, odatiy yoqilg‘idan ishlab chiqarish usuli bilan farq qiladi, ya’ni qayta ishlashdan oldin iste’molchi talablariga mos bo‘lmagan xomashyoni qayta ishlash orqali olinadi.
Odatda bu atama qattiq xomashyodan olinadigan suyuq yoqilg‘iga (ko‘mir, yog‘och qipig‘i, slanetslardan) yoki gazsimon yoqilg‘idan olinadigan mahsulotga nisbatan qo‘llanadi. Masalan, Fisher — Tropsh jarayoni kabi usullardan suyuq yoqilg‘i zaxiralariga ega bo‘lmagan davlatlar foydalanadi.
«Sintetik yoqilg‘i» atamasining ta’rifi
«Sintetik yoqilg‘i» atamasi bir necha xil ma’noga ega bo‘lib, turli yoqilg‘i turlarini anglatishi mumkin. Xalqaro energetika agentligi an’anaviy ravishda «sintetik yoqilg‘i»ni ko‘mir yoki tabiiy gazdan olinadigan har qanday suyuq yoqilg‘i deb ta’riflaydi. AQSh Energetika axborot boshqarmasi 2006-yilgi yillik hisobotida sintetik yoqilg‘ini ko‘mir, tabiiy gaz, biomassa yoki chorva ozuqasini kimyoviy o‘zgartirish orqali sintetik neft va/yoki sintetik suyuq mahsulotlarga aylantirib olinadigan yoqilg‘i deb ta’riflagan. Sintetik yoqilg‘ining boshqa turlari odatiy yoqilg‘iga qo‘shimcha sifatida qo‘llanib, ichki yonuv dvigatelining ish samaradorligini oshiradi (metanol, etanol va boshqalar) yoki raketa yoqilg‘isi kabi maxsus maqsadlarda ishlatiladi (gidrazin, sintin va boshqalar). Sintetik yoqilg‘ining ko‘plab ta’riflari biomassadan, shuningdek, sanoat va maishiy chiqindilardan ishlab chiqarilgan yoqilg‘ini ham qamrab oladi.

Bir tomondan, «sintetik» atamasi yoqilg‘ining sun’iy ravishda ishlab chiqarilishini bildiradi. Sintetik yoqilg‘idan farqli ravishda, odatiy yoqilg‘i xom neftning tarkibiy qismlarini kimyoviy o‘zgartirmasdan alohida fraksiyalarga ajratish (haydash, rektifikatsiya va boshqalar) yo‘li bilan olinadi. Biroq odatiy yoqilg‘ini ishlab chiqarishda ham turli kimyoviy jarayonlardan foydalanish mumkin. Boshqa tomondan, «sintetik» tushunchasi yoqilg‘ining kimyoviy sintez orqali, ya’ni bir nechta oddiy birikmadan murakkabroq birikma hosil qilish yo‘li bilan olinganini anglatishi mumkin. Bu ta’rif, xususan, XtL (xomashyoni suyuqlikka aylantirish) turidagi yoqilg‘ilarga taalluqli. Ularda xomashyo avval parchalanib, oddiy birikmalardan tashkil topgan sintez-gazga (H2, CO va boshqalar) aylanadi, so‘ng undan murakkabroq uglevodorodlar olinadi (Fisher — Tropsh sintezi). Biroq an’anaviy yoqilg‘ilarni olishda ham kimyoviy jarayonlar ishlab chiqarishning bir qismi bo‘lishi mumkin. Masalan, uglevodorodlarning haddan tashqari uzun uglerod zanjirlari kreking deb ataladigan jarayon orqali qisqaroq zanjirli mahsulotlarga aylantiriladi — shu tariqa benzin va dizel yoqilg‘isi olinadi. Demak, an’anaviy va sintetik yoqilg‘i o‘rtasida qat’iy chegara o‘tkazib bo‘lmaydi. Aniq ta’rif mavjud bo‘lmasa-da, «sintetik yoqilg‘i» atamasi odatda XtL turidagi yoqilg‘ilarga nisbatan ishlatiladi.
Sintetik va muqobil yoqilg‘i turlari o‘rtasidagi farq esa ularning qo‘llanish usulidadir: muqobil avtomobil yoqilg‘isi dvigatel yoki yoqilg‘i tizimini ancha jiddiy o‘zgartirishni, hatto noan’anaviy dvigateldan (masalan, bug‘ dvigatelidan).
Tarixi

Ikkinchi jahon urushi davrida Germaniya ayrim yillarda yoqilg‘iga bo‘lgan ehtiyojining 30 foizigachasini ko‘mirni suyuq yoqilg‘iga aylantirish korxonalarini tashkil etish hisobiga qoplagan. «Gitlerning shaxsiy me’mori» Albert Shpeer fikricha, Germaniya texnik jihatdan 12-may 1944-yilda, ittifoqchilarning keng ko‘lamli bombardimonlari oqibatida sintetik yoqilg‘i ishlab chiqaradigan zavodlarning 90 foizi vayron bo‘lgan paytda mag‘lubiyatga uchragan.
Shunga o‘xshash tarzda, Janubiy Afrika Respublikasi xuddi shu maqsadlarda Sasol Limited korxonasini tashkil qilgan. U aparteid davrida iqtisodiyotning muvaffaqiyatli faoliyat yuritishiga yordam bergan — hatto xalqaro sanksiyalar sharoitida ham..
Shuningdek, AQShda bunday yoqilg‘i ishlab chiqaruvchilari ko‘pincha davlatdan subsidiyalar oladi va ko‘mirni biologik chiqindilar bilan aralashtirib «sintetik yoqilg‘i» ishlab chiqaradi. Davlat subsidiyalarini olishning bunday usullari «yashillar» tomonidan korporatsiyalarning soliq tizimidagi imkoniyatlardan suiiste’mol qilishiga misol sifatida tanqid qilinadi. Sintetik dizel yoqilg‘isi, Qatarda aynan tabiiy gazdan olinadigan bu yoqilg‘i tarkibida oltingugurt kam bo‘ladi. Shu sababli oltingugurt miqdorini kamaytirish maqsadida uni odatiy dizel yoqilg‘isiga qo‘shishadi. Bu AQShning dizel yoqilg‘isi sifatiga juda yuqori talab qo‘yiladigan shtatlarida (masalan, Kaliforniyada).
Hozirda qattiq yonuvchi qazilmalardan sintetik suyuq yoqilg‘i va gaz cheklangan miqyosda ishlab chiqarilmoqda. Sintetik yoqilg‘i ishlab chiqarish hajmini yanada kengaytirishga uning yuqori tannarxi to‘sqinlik qilmoqda: u neft asosidagi yoqilg‘iga nisbatan ancha qimmat. Shuning uchun hozir bu sohada iqtisodiy jihatdan tejamkor yangi texnik yechimlar faol izlanmoqda. Izlanishlar mavjud jarayonlarni soddalashtirishga, xususan, ko‘mirni suyultirishdagi bosimni 300—700 atmosferadan 100 atmosfera yoki undan past darajagacha tushirishga, ko‘mir va yonuvchi slanetslarni qayta ishlovchi gaz generatorlari unumdorligini oshirishga, shuningdek, metanol va undan benzin sintez qilish uchun yangi katalizatorlarni ishlab chiqishga qaratilgan.
Hozir Fisher — Tropsh texnologiyasidan foydalanish faqat neft narxi bir barrel uchun barqaror ravishda 50—55 dollardan yuqori bo‘lgandagina mumkin.
Tabiiy bitumlar — yonuvchi foydali qazilmalarning tarkibiy qismidir. Bitum tarkibida ko‘mirga nisbatan ancha ko‘p vodorod bo‘ladi. Shu sababli undan suyuq yoqilg‘i ishlab chiqarish jarayoni ancha oson va Fisher — Tropsh usulidagi ishlab chiqarishdan sezilarli darajada arzon bo‘lishi mumkin.. Yonuvchi slanets — qattiq kaustobiolitlar guruhiga mansub foydali qazilma bo‘lib, quruq haydash jarayonida ko‘p miqdorda neft tarkibiga yaqin smola ajratadi. Orinoko bitumli qumlari (Orinoko neftli qumlari) — noan’anaviy neftning Venesueladagi Orinoko daryosi hududida, yonuvchi slanets ko‘rinishida joylashgan konlaridir. Bu daryo Venesuela–Braziliya chegarasi yaqinidan oqib, Atlantika okeaniga quyiladi. Bitumli qumlar (Orinoko) dunyodagi ikkita eng yirik noan’anaviy neft konidan biri hisoblanadi (ikkinchisi — Atabaska bitumli qumlari, Kanadada joylashgan).
«Turli baholashlarga ko‘ra, jahondagi slanets zaxiralarida 550 milliarddan 630 milliard tonnagacha slanets smolasi (sun’iy neft) mavjud. Bu aniqlangan barcha tabiiy neft zaxiralaridan 4 baravar ko‘p»
E. P. Volkov, Rossiya Fanlar akademiyasi akademigi.
Izooktan benzinning detonatsiyaga chidamliligini oshirish uchun qo‘shimcha sifatida ishlatiladi. Undan detonatsiyaga chidamlilik talablari yuqori bo‘lgan aviatsiya benzinlarini ishlab chiqarishda foydalaniladi. (Masalan, 1-sonli aralashma: 60 % B-70, 20 % izooktan va 20 % neogeksan.) Sanoatda izooktan gidrogenlash orqali diizobutilendan maxsus katalizator (masalan, mis-xrom katalizatori) ishtirokida yoki alkillash orqali izobutan ni izobutilen bilan konsentrlangan sulfat kislota, AlCl3, BF3 yoki boshqa katalizatorlar ishtirokida olinadi.
Polimerbenzinning oktan soni odatda 82—84 (motor usuli bo‘yicha) yoki 96—97 (tadqiqot usuli bo‘yicha) bo‘ladi; uning aralashma hosil qilish xususiyatlari juda yaxshi. Boshqa benzinlar bilan aralashtirilganda, aralashma tarkibidagi boshqa moddalarning turiga qarab, u motor usuli bo‘yicha oktan soni 90—130 bo‘lgan mahsulotdek xususiyat namoyon qiladi.
Suyuq (masalan, etanol, metanol, biodizel) va gazsimon (sintez-gaz, biogaz, vodorod) ichki yonuv dvigatellari uchun bioyoqilg‘ilar ( transport bioyoqilg‘isi) asosan etanol va biodizel shaklida mavjud. 2014-yilda transport bioyoqilg‘isi bozorining 74 % ini etanol, 23 % ini biodizel (asosan yog‘ kislotalarining metil efirlari ko‘rinishida), gidrogenlangan o‘simlik moyi (HVO) — 3 % ni tashkil etgan. Bu turdagi yoqilg‘ilar oziq-ovqat xomashyosidan ishlab chiqariladi. Etanol ishlab chiqarishda shakarqamish (61 %) va don (39 %) ishlatiladi. Biodizelning asosiy xomashyolari soya va rapsdir. Oziq-ovqat ishlab chiqarish bilan raqobatlashmaydigan manbalardan suyuq bioyoqilg‘i olishni tijoratlashtirishga urinishlar hozircha bozorda statistik jihatdan ahamiyatli natija bermagan.
Bioyoqilg‘i ishlab chiqarish hajmining keskin oshishi ekin ekish uchun katta yer maydonlarini talab qiladi. Bu maydonlar yoki o‘rmonlarni yoqib tozalanadi (natijada atmosferaga ulkan miqdorda karbonat angidrid chiqariladi), yoki yem-xashak va oziq-ovqat ekinlari maydonlaridan ajratib olinadi (bu esa oziq-ovqat).
narxlarining oshishiga olib keladi). Bundan tashqari, qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirish ko‘p energiya talab qiladi. Ko‘plab ekinlarda EROEI (olingan energiyaning sarflangan energiyaga nisbati) birdan ozgina yuqori yoki hatto undan past bo‘ladi. Masalan, makkajo‘xorida EROEI atigi 1,5 ga teng. Keng tarqalgan tasavvurdan farqli ravishda, bu barcha ekinlarga xos emas: shakarqamishda EROEI 8, palma moyida esa 9 ga teng.
Har yili sayyoramizda taxminan 200 milliard tonna sellyuloza saqlovchi o‘simlik biomassasi hosil bo‘ladi. Biosintez sellyulozasi o‘tmishda ham, hozir ham va hech bo‘lmaganda yaqin kelajakda eng katta miqyosdagi sintez hisoblanadi. Biroq insoniyatning resurslarga ehtiyoji ortib borayotgan bir paytda, masalan, 50 yildan keyin ham sellyuloza sintezi eng yirik jarayon bo‘lib qolishini aniq aytib bo‘lmaydi. Taqqoslash uchun, dunyoda po‘lat ishlab chiqarish hajmi 2009-yil holatiga ko‘ra 1,3 milliard tonna, 2006-yilda dunyo bo‘yicha neft qazib olish esa yiliga 3,8 milliard tonna bo‘lgan.
Taxminiy hisob-kitoblarga ko‘ra, dunyodagi aniqlangan neft zaxiralari sayyoramizdagi yog‘och zaxiralariga deyarli teng, biroq neft resurslari tez tugab bormoqda, yog‘och zaxiralari esa tabiiy o‘sish natijasida ko‘paymoqda. Yog‘och xomashyosi resurslarini oshirishning muhim imkoniyati yog‘ochdan maqsadli mahsulotlar chiqimini ko‘paytirishdir. O‘simlik xomashyosi biomassasini qayta ishlash asosan kimyoviy va biokimyoviy jarayonlarni birgalikda qo‘llashga asoslanadi. Gidroliz o‘simlik xomashyosini kimyoviy qayta ishlashning eng istiqbolli usuli bo‘lib, biotexnologik jarayonlar bilan birga monomerlar va sintetik smolalar, yoqilg‘ini ichki yonuv dvigatellari uchun, shuningdek, turli texnik mahsulotlarni olish imkonini beradi.
2005-yilda bioyoqilg‘ining (bioetanol va biodizel) umumiy ishlab chiqarish hajmi taxminan 40 milliard litrni tashkil etgan.
2007-yil mart oyida yapon olimlari dengiz suvo‘tlaridan bioyoqilg‘i ishlab chiqarishni taklif qilishdi.
Ba’zi olimlarning fikricha, etanolda ishlovchi dvigatellarni (biodizel bilan adashtirmaslik kerak) ommaviy ishlatish atmosferadagi ozon konsentratsiyasini oshiradi. Bu nafas yo‘llari kasalliklari va astma holatlarining ko‘payishiga olib kelishi mumkin.
Dimetilfuran
Dimetilfuran etanol o‘rnini bosishi mumkin bo‘lgan istiqbolli bioyoqilg‘i sifatida qaralmoqda. Dimetilfuranning energiya zichligi etanolnikidan 40 % yuqori, shu sababli u bu jihatdan benzinga yaqin. U kimyoviy jihatdan barqaror va etanoldan farqli o‘laroq, atmosferadan namlikni yutmaydi. Bundan tashqari, dimetilfuranning bug‘lanish harorati pastroq.
Metiltetragidrofuran
Metiltetragidrofuran — o‘simliklardan olinadigan suyuq bioyoqilg‘i (dizel) bo‘lib, yonilg‘i sifatida ham, yoqilg‘iga kislorodli qo‘shimcha sifatida ham ishlatilishi mumkin.
Ushbu triglitserid — efir glitserin va sirka kislotasi. Bu sintez qilingan kimyoviy birikma yoqilg‘i qo‘shimchasi sifatida, jumladan, detonatsiyaga qarshi qo‘shimcha bo‘lib ishlatilishi mumkin. U benzin ishlatilganda dvigateldagi detonatsiyani kamaytiradi, shuningdek, past haroratga chidamlilik va qovushqoqlik xususiyatlarini yaxshilaydi (xususan, biodizelda)..
Mikodizel
2008-yilda A. sarcoides zamburug‘i bir qator uchuvchan organik birikmalar, jumladan, spirtlarning tarkibida 6-9 ta uglerod atomi bo‘lgan turlarini, ketonlar va alkanlar ishlab chiqarishi aniqlangan. Zamburug‘ hosil qiladigan aralashma mavjud yoqilg‘i aralashmalariga kimyoviy jihatdan o‘xshashligi sababli «mikodizel» deb nomlangan. Olimlar metabolizm mahsulotlarining kimyoviy xossalari va zamburug‘ning sellyulozada o‘sa olishi tufayli bu turni istiqbolli bioyoqilg‘i manbai deb hisoblaydi. Dastlab tekshirilgan shtamm xato ravishda Gliocladium roseum deb aniqlangan. 2012-yilda uchuvchan organik birikmalar ishlab chiqarilishidagi biokimyoviy jarayonlarning genetik asoslarini tushunish maqsadida zamburug‘ genomi sekvensiyalangan. A. sarcoides metabolizmining ayrim mahsulotlari yoqilg‘i sanoatida foydalanish uchun katta salohiyatga ega.
Spirtlar
So‘nggi paytlarda spirtlarning yoqilg‘i sifatidagi ahamiyati ortmoqda (metanol — yoqilg‘i elementlarida, etanol va uning aralashmalari esa ichki yonuv dvigatellarida ishlatiladi).
| Yoqilg‘i | Energiya zichligi |
havo va yoqilg‘i aralashmasi |
Havo va yoqilg‘i aralashmasining solishtirma energiyasi Havo va yoqilg‘i aralashmasi |
Bug‘lanishning solishtirma issiqligi |
Oktan soni (RON) | Oktan soni (MON) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Benzin | 32 MJ/l | 14.6 | 2.9 MJ/kg havo | 0.36 MJ/kg | 91-99 | 81-89 |
| 1-butanol | 29.2 MJ/l | 11.1 | 3.2 MJ/kg havo | 0.43 MJ/kg | 96 | 78 |
| Etanol | 19.6 MJ/l | 9.0 | 3.0 MJ/kg havo | 0.92 MJ/kg | 107 | 89 |
| Metanol | 16 MJ/l | 6.4 | 3.1 MJ/kg havo | 1.2 MJ/kg | 106 | 92 |
Etanol yoqilg‘i sifatida, jumladan, raketa dvigatellarida va ichki yonuv dvigatellarida sof holda ishlatilishi mumkin. Gigroskopikligi tufayli (aralashmadan ajralib qolishi mumkin) uning an’anaviy neft asosidagi suyuq yoqilg‘ilar bilan aralashmada qo‘llanishi cheklangan. Undan yuqori sifatli yoqilg‘i va benzin tarkibiy qismi — etil-tert-butil efiri, bu modda qazilma organik xomashyoga MTBEga qaraganda kamroq bog‘liq..
Dunyoda bioyoqilg‘idan eng ko‘p foydalanadigan davlat — Braziliya, u yoqilg‘iga ehtiyojining 40 % ini spirt hisobiga qoplaydi. Bunga shakarqamishning yuqori hosildorligi va ishchi kuchining arzonligi sabab bo‘lgan.
Bioyoqilg‘i, rasman hisoblanganda, issiqxona gazlari chiqindilariga olib kelmaydi: atmosferaga faqat karbonat angidrid (CO2) — fotosintez davomida havodan o‘zlashtirilgan gaz — va suv qaytadi.

2008-yilda etanolning dunyo motor yoqilg‘isi iste’molidagi ulushi 5,4 % ni tashkil etgan. O‘sha yili jahon etanol ishlab chiqarishining 89 % i AQSh va Braziliya hissasiga to‘g‘ri kelgan.
Etanol benzinga nisbatan energiya zichligi pastroq manba hisoblanadi (bu faqat etanol miqdori yuqori bo‘lgan aralashmalarga tegishli). E85 (85 % etanol va 15 % benzindan iborat aralashma; «E» harfi inglizcha Ethanol so‘zidan olingan) bilan ishlaydigan avtomobillar bir xil yoqilg‘i hajmida odatiy avtomobillar yuradigan masofaning taxminan 75 % ini bosib o‘tadi. Oddiy avtomobillarning ichki yonuv dvigatellari E85 da ishlamaydi, ammo E10da juda yaxshi ishlaydi (ayrimlar hatto E15 va E40 (A95-E) dan ham muvaffaqiyatli foydalanilishini ta’kidlaydi). Sof etanolda faqat «Flex-Fuel» deb ataladigan, bir necha turdagi yoqilg‘ida ishlovchi dvigatelli avtomobillar harakatlana oladi. Bunday avtomobillar oddiy benzinda (baribir biroz etanol qo‘shilishi talab etiladi) yoki ikkala yoqilg‘ining istalgan aralashmasida ishlashi mumkin. Braziliya shakarqamishdan bioetanol ishlab chiqarish va uni yoqilg‘i sifatida qo‘llash bo‘yicha yetakchidir. Braziliyadagi yoqilg‘i quyish shoxobchalarida odatiy benzin nomi ostida E20 (ba’zan E25) yoki «acool» deb ataladigan E100, etanol azeotropi (96 % C2H5OH va 4 % (massa bo‘yicha) suvdan iborat etanol azeotropi). Etanol benzindan arzonroq bo‘lgani uchun ayrim insofsiz yoqilg‘i sotuvchilar E20 ni azeotrop bilan suyultiradi, natijada etanol miqdori yashirin ravishda 40 % gacha yetishi mumkin. Oddiy avtomobilni «Flex-Fuel» turiga moslashtirish mumkin, lekin bu iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq emas.
Bioetanol ishlab chiqarish tanqidchilarining aytishicha, shakarqamish plantatsiyalari uchun ko‘pincha tropik o‘rmonlar kesiladi. Biroq shakarqamish plantatsiyalari o‘rmon kesuvchilarning birlamchi maqsadi emas. Tropik o‘rmonlar noqonuniy ravishda kesiladi. Noqonuniy yog‘och tayyorlovchilar o‘rmonning bir qismini kesadi. Ular ketgach, hududdan chorvani boqish uchun fermerlar foydalanadi. 3—4 yildan so‘ng u yerda chorva boqish to‘xtatiladi va maydon soya hamda boshqa ekinlarni yetishtirish uchun fermerlarga o‘tadi.
AQShda makkajo‘xoridan etanol ishlab chiqarish Braziliyada shakarqamishdan ishlab chiqarishga qaraganda 5–6 baravar kam samarali. So‘nggi paytlarda AQShning janubiy shtatlarida sellyulozali etanol ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilmoqda, buning uchun shirin jo‘xori (sorgo).
Mavjud transport vositalarining yoqilg‘isiga korroziya ingibitorlarini qo‘shgan holda oz miqdorda metanol aralashtirish mumkin. Yoqilg‘i sifati bo‘yicha Yevropa direktivasi (European Fuel Quality Directive) Yevropada sotiladigan benzinda 3 % gacha metanoldan, unga teng miqdordagi qo‘shimchalar bilan birga foydalanishga ruxsat beradi. Hozir Xitoyda yiliga 1 milliarddan ortiq gallon metanol transport yoqilg‘isi sifatida qo‘llanadi: kam miqdorli aralashmalar oddiy transport vositalarida, yuqori miqdorli aralashmalar esa metanol bilan ishlashga mo‘ljallangan transport vositalarida ishlatiladi. Metanolni benzinga muqobil sifatida qo‘llashdan tashqari, uning asosida ko‘mir suspenziyasini tayyorlash texnologiyasi mavjud. Bu yoqilg‘i AQShda «metakol» (methacoal) tijorat nomi bilan tanilgan va binolarni isitishda keng ishlatiladigan mazutga (isitish mazuti) muqobil sifatida taklif etiladi. Bunday suspenziya, suv-ko‘mir yoqilg‘isidan farqli ravishda, maxsus qozonlarni talab qilmaydi va yuqoriroq energiya sig‘imiga ega. Ekologik jihatdan bu yoqilg‘ining «uglerod izi» ko‘mirning bir qismi suyuq yoqilg‘i ishlab chiqarish jarayonida yoqiladigan usullar orqali olingan an’anaviy sintetik yoqilg‘ilarnikidan kichikroq.
An’anaviy yoqilg‘i turlariga qo‘shimcha sifatida foydalanish mumkin. Butanolning energiya miqdori benzinnikiga yaqin. Butanol yoqilg‘i elementlarida ishlatilganda vodorod ishlab chiqarish uchun xomashyo vazifasini bajarishi mumkin. 1950-yillardan buyon butanol asosan qazilma yoqilg‘idan ishlab chiqarilmoqda. Uni o‘simlik biomassasini fermentatsiya qilish yo‘li bilan ham olish mumkin (1950-yillargacha butanol olishning asosiy usuli shu bo‘lgan), odatda somondan, shuningdek, uglevodlar saqlovchi boshqa har qanday o‘simlik chiqindisidan. Bu jarayon Clostridium acetobutylicum bakteriyalari ishtirokida kechadi va konsentratsiyasi 7 % gacha bo‘lgan butanol olish imkonini beradi. So‘nggi o‘n yilliklarda butanolni samarali ishlab chiqaradigan boshqa bakteriyalar ham topilgan (masalan, C. beijerinckii, C. aurantibutyricum va C. butylicum). Butanolni yuqoriroq konsentratsiyada (9 % dan ortiq) ishlab chiqaruvchi shtammlarni yaratish bo‘yicha izlanishlar olib borilmoqda. Bu fermentatsiya davomida butanolning suvli fazadan o‘z-o‘zidan ajralishiga imkon beradi. Biomassaning fermentatsiyasi orqali olingan butanol biobutanol deyiladi. 2007-yilda aynan Buyuk Britaniyada biobutanolni benzin.
An’anaviy yoqilg‘i turlariga qo‘shimcha sifatida ishlatilishi mumkin. Ko‘p miqdorda izopropil spirti yoqilg‘i sifatini yaxshilash uchun qo‘shimcha sifatida qo‘llanadi. Suv bilan aralashuvchanligi tufayli u yoqilg‘idagi suvning eruvchanligini oshirish va yoqilg‘i quvurlarining muzlashini oldini olish uchun ishlatiladi. Dvigatel karbyuratorida −8 dan +13 °C gacha harorat va havoning 60—100 % nisbiy namligida muzlanish yuz berishi mumkin. Bu dvigatelning ishga tushishi va to‘xtatilishini qiyinlashtiradi. Bunday noxush holatni bartaraf etish uchun benzinga 1,5—3 % izopropil spirti qo‘shish kifoya.
Oddiy efirlar
Efirlar — o‘ziga xos hidli, rangsiz, oquvchan va oson qaynaydigan suyuqliklardir. Metil-tert-butil efiri (MTBE) hozirda eng istiqbolli detonatsiyaga qarshi modda hisoblanadi. Rossiyada uni avtomobil yoqilg‘isiga 15 % gacha qo‘shishga ruxsat etilgan. Cheklovlar foydalanish xususiyatlari bilan bog‘liq: yonish issiqligi nisbatan past va rezina materiallarga nisbatan agressivligi yuqori. Yo‘l sinovlariga ko‘ra, 7–8 % MTBE saqlovchi etillanmagan benzinlar har qanday tezlikda etillangan benzinlardan ustun. Benzinga 10 % MTBE qo‘shish tadqiqot usuli bo‘yicha oktan sonini 2,1—5,9 birlikka, 20 % qo‘shish esa 4,6—12,6 birlikka oshiradi. Shu sababli u alkilbenzin va metanol kabi mashhur qo‘shimchalardan samaraliroq. Metil-tert-butil efirli yoqilg‘idan foydalanish dvigatel quvvati va tejamkorlik ko‘rsatkichlarini biroz yaxshilaydi. MTBE — o‘tkir hidli, rangsiz, tiniq suyuqlik. Uning qaynash harorati 54—55 °C, zichligi 0,74 g/sm3. Bu usul bo‘yicha oktan soni 115—135 ga teng. Dunyoda MTBE ishlab chiqarish hajmi yiliga o‘nlab million tonnani tashkil etadi.
Potensial detonatsiyaga qarshi qo‘shimcha sifatida etil-tert-butil efiri, tert-amilmetil efiri, shuningdek, C6–C olefinlaridan olinadigan oddiy metil efirlaridan foydalanish mumkin.7.
Ayrim efirlarning xususiyatlari.
| Efir | Formula | Tadqiqot usulidagi oktan soni | Motor usulidagi oktan soni | Oktan sonio‘rt. | Qaynashharorati, °C |
| MTBE | CH3–O–C(CH3)3 | 118 | 110 | 114 | 55 |
| ETBE | C2H5–O–C(CH3)3 | 118 | 102 | 110 | 70 |
| MTAE | CH3–O–C(CH3)2C2H5 | 111 | 98 | 104,5 | 87 |
| DIPE | (CH3)2CH–O–CH(CH3)2 | 110 | 99 | 104,5 | 69 |
AI-95 va AI-98 benzinlarini olishda odatda MTBE yoki uning tert-butil spirti bilan aralashmasi qo‘llanadi. Bu aralashmaning savdo nomi «Feterol», ya’ni «Oktan-115»dir. Bunday kislorodli komponentlarning kamchiligi — issiq havoda efirlarning uchib ketishi va natijada oktan sonining pasayishidir.
Polioksimetilendimetil efirlari dizel yoqilg‘isining tarkibiy qismi yoki uning to‘laqonli muqobili sifatida ishlatilishi mumkin. Bu efirlar yonish jarayonida qurum chiqindilarini kamaytiradi. OME ishlab chiqarish xarajatlari dizel yoqilg‘isini ishlab chiqarish xarajatlariga yaqin.
Qattiq va gazsimon yoqilg‘i

Uchinchi dunyoning ayrim mamlakatlarida o‘tin va yog‘och ko‘miri hanuzgacha aholi uchun uylarni isitish va ovqat pishirishda asosiy yoqilg‘i hisoblanadi (dunyo aholisining qariyb yarmi shunday yashaydi). Bu ko‘pincha o‘rmonlarning kesilishiga, o‘z navbatida, cho‘llanish va tuproq eroziyasiga olib keladi. Aholining yog‘ochga qaramligini kamaytirish usullaridan biri — chiqindilarni briketlash texnologiyasini joriy etib, qishloq xo‘jaligi chiqindilari yoki maishiy axlatdan yoqilg‘i briketlari tayyorlashdir. Bunday briketlar chiqindi va suv aralashmasidan tayyorlangan bo‘tqani oddiy dastakli pressda siqish, so‘ng quritish orqali olinadi. Ammo bu texnologiya ko‘p mehnat talab qiladi va arzon ishchi kuchi mavjud bo‘lishini taqozo etadi. Briket ishlab chiqarishning murakkabroq usulida gidravlik presslash mashinalari ishlatiladi.
Ayrim gazsimon yoqilg‘ilarni sintetik yoqilg‘i turiga kiritish mumkin, biroq bunday ta’rif bahsli: bu yoqilg‘ilarni ishlatadigan dvigatellarni jiddiy o‘zgartirish talab etiladi. Avtotransportning atmosferada karbonat angidrid to‘planishiga ta’sirini kamaytirish usullaridan biri sifatida vodorodni yoqilg‘i sifatida qo‘llashdir. Vodorod dvigatellari atrof-muhitni ifloslantirmaydi va faqat suv bug‘i ajratadi. Vodorod-kislorodli yoqilg‘i elementlarida vodorod kimyoviy reaksiya energiyasini bevosita elektr energiyasiga aylantirish uchun ishlatiladi. Vodorod ko‘p miqdorda elektr energiyasi sarflanadigan usullar yoki uglevodorodli yoqilg‘ilarni oksidlash orqali olinadi. Shu bois bunday yoqilg‘ining ekologik va ayniqsa iqtisodiy afzalliklari ancha bahslidir.
Batafsil maqola: Vodorod energetikasi.
Dimetil efiri metanolni degidratatsiyalash orqali 300—400 °C haroratda va 2—3 MPa bosimda geterogen katalizatorlar — — alyumosilikatlar ishtirokida olinadi. Metanolning dimetil efiriga aylanish darajasi 60 %, seolitlar ishtirokida esa deyarli 100 %. Dimetil efiri ekologik toza yoqilg‘i bo‘lib, tarkibida oltingugurt yo‘q; azot oksidlarining chiqindi gazlardagi miqdori 90 % kam (taqqoslash uchun asos — benzin).. Setan soni dimetil dizel yoqilg‘isida 55 dan yuqori, neftdan olinadigan odatiy dizelda esa 38 dan 53 gacha. Dimetil efiri uchun maxsus filtrlar shart emas, lekin dvigatelning yoqilg‘i ta’minoti tizimini (gaz ballon uskunasini o‘rnatish, aralashma hosil qilishni sozlash) va o‘t oldirish tizimini qayta jihozlash kerak. LPG dvigatelli avtomobillarda yoqilg‘i 30 % DME saqlasa, qayta jihozlashsiz ham foydalanish mumkin.
DME ning yonish issiqligi taxminan 30 MJ/kg, odatiy neft yoqilg‘ilariniki esa taxminan 42 MJ/kg. DME ning o‘ziga xos jihatlaridan biri tarkibida kislorod bo‘lgani sababli odatiy yoqilg‘iga nisbatan oksidlovchilik xususiyati kuchliroq ekanidir.
Iyul oyida, 2006-yilda, Milliy taraqqiyot va islohotlar komissiyasi (NDRC) (Xitoy) dimetil efiridan yoqilg‘i sifatida foydalanish standartini qabul qildi. Xitoy hukumati dimetil efirini dizel yoqilg‘isining ehtimoliy muqobili sifatida rivojlantirishni qo‘llab-quvvatlaydi. Yaqin 5 yil ichida Xitoy yiliga 5–10 million tonna dimetil efiri ishlab chiqarishni rejalashtirmoqda.
Dimetil efirida ishlaydigan dvigatelli avtomobillarni ishlab chiqayotgan kompaniyalar: KAMAZ, Volvo, Nissan hamda Xitoyning Shanghai Automotive kompaniyasi ishlab chiqmoqda.
Rossiyada chiqindilarni yoqilg‘iga aylantirish
Chiqindilarni, jumladan, qattiq maishiy chiqindilarni qayta ishlash muammolarini hal etish dolzarbligi va hayotiy zaruratini hisobga olib, 2010-yilda Rossiya Federatsiyasi rahbariyati mamlakat iqtisodiyotini innovatsion rivojlanish yo‘liga o‘tkazish bo‘yicha keng ko‘lamli dasturni tasdiqlagan.
Rossiya Federatsiyasi Prezidentining 08.03.2011 yildagi 574-sonli topshirig‘i hamda Hukumat raisining 12.06.2010-yildagi VP-P9-3955-sonli topshirig‘iga muvofiq «Rusekoyl» kompaniyasi yiliga 1 million tonna quvvatli loyihalarni Sankt-Peterburg shahri va Moskva viloyati.
da tayyorlamoqda. 2019-yil yanvarida mamlakat prezidenti V. Putin «Rossiya ekologik operatori» kompaniyasini tashkil etish to‘g‘risidagi farmonni imzoladi. U ommaviy-huquqiy kompaniya (OHK) shaklida mamlakatning yagona chiqindi operatori bo‘ladi. Ta’sischi vakolatlarini Tabiiy resurslar vazirligi bajaradi. Operator chiqindilarni boshqarish bo‘yicha davlat dasturlari bilan shug‘ullanadi va ularni qayta ishlash loyihalariga investorlarni jalb etadi.
- Innovatsiyalar
Chiqindilarni qayta ishlash majmualari:
Mahalliy tadqiqotlar doirasida ilk bor (2011-yilda) tarqoq ilg‘or ishlanmalarni birlashtirish vazifasi sanoatning ko‘plab tarmoqlari bo‘yicha qo‘yilgan.
Jahon bozorida raqobatbardosh, ekologik toza va yuqori texnologiyali chiqindilarni qayta ishlash majmualarining bir necha varianti ishlab chiqiladi.
Xomashyo, issiqlik va gaz oqimlarini optimallashtirish natijasida texnologik chiqindilar (tashqariga chiqariladigan katalitik tozalangan gazlardan tashqari) hosil qilmasdan suyuq yoqilg‘i fraksiyalari va qurilish materiallarining maksimal miqdorini olish ta’minlanadi.
Qayta ishlash natijasida foyda keltiradigan mahsulotlar: yoqilg‘i, qo‘shimchalar va qurilish materiallari ishlab chiqariladi.
1-bosqichda tadqiqot, sinov, sertifikatlash va patentlash ishlarini bajarish uchun eksperimental liniya jihozlanishi ko‘zda tutilgan. Ushbu ish «Skolkovo» jamg‘armasi bilan hamkorlikda amalga oshiriladi; «Rusekoyl» kompaniyasi uning ishtirokchisidir.
Rejalashtirilmoqda: mobil yoki statsionar qayta ishlash majmualarini qurish — ular 1–5 ta bir xil liniyadan iborat bo‘lib, yiliga 50–250 ming tonna tayyorlangan qattiq maishiy chiqindilarni (yangi hosil bo‘lgan va poligonlarga ko‘milgan), saralash qoldiqlarini, loyqa cho‘kmalarni, torfni, ko‘mir shlamlarini, yog‘och chiqindilari va boshqa organik chiqindilarni qayta ishlashga mo‘ljallanadi.
Qayta ishlash natijasida quyidagi sotiladigan mahsulotlar ishlab chiqariladi:
- dizel yoqilg‘isi
- kimyoviy mahsulotlar: (benzol, toluol va nefras yoki umumiy BTK fraksiyasi),
- sement,
- gazli ko‘pikbeton.
Havolalar
- NEFT VA AVTOMOBILSOZLIK — Spirt va organik sintez mahsulotlari // vestnik.com, 2002
- EV-350 ekstruderida yoqilg‘i briketlarini ishlab chiqarish jarayoni (video)