

Qazilma yoqilg‘i — toshko‘mir, neft, yonuvchi slanets, tabiiy gaz va uning gidratlari, torf va boshqa yonuvchi minerallar hamda kaustobiolitlar (каустобиолиты) guruhiga mansub moddalar bo‘lib, asosan yoqilg‘i sifatida ishlatiladi.
Yer ostidan yoki ochiq usulda qazib olinadi. Qazilma yoqilg‘i millionlab yillar davomida kislorodsiz sharoitda parchalanish, Yer qobig‘idagi issiqlik va bosim ta’siri natijasida hosil bo‘lgan. Ko‘mir va torf — yoqilg‘i bo‘lib, ular hayvonlar va o‘simliklarning qadimiy qoldiqlari to‘planishi va parchalanishi natijasida hosil bo‘ladi. Qazilma yoqilg‘i turlari qayta tiklanmaydigan tabiiy resurs hisoblanadi, chunki ularning to‘planishi millionlab yillar davom etgan.
Qazilma yoqilg‘i — energiya resurslarining asosiy turidir. AQSH Energetika axboroti boshqarmasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2007-yilda birlamchi energiya manbalari sifatida neft — 36,0 %, ko‘mir — 27,4 %, tabiiy gaz — 23,0 % ishlatilgan. Jami qazilma yoqilg‘i dunyoda iste’mol qilingan barcha birlamchi energiya manbalarining (qazilma va boshqa manbalarning) 86,4 % ini tashkil etgan. Qazilma bo‘lmagan energiya manbalariga quyidagilar kiritilgan: gidroelektr stansiyalari — 6,3 %, atom energetikasi — 8,5 % va boshqa manbalar (geotermal energiya, quyosh energiyasi, suv ko‘tarilishi va qaytishi energiyasi, shamol energiyasi, yog‘och va chiqindilarni yoqish) — 0,9 %.[ma’lumotlarni yangilash]
Qisqacha tavsif
Ko‘mir

Ko‘mir — qadimgi o‘simliklar qoldiqlaridan yer ostida kislorodsiz sharoitda hosil bo‘lgan qazilma yoqilg‘i turi. Uglerodning xalqaro nomi lotincha carbō («ko‘mir») so‘zidan kelib chiqqan. Ko‘mir insoniyat foydalangan birinchi qazilma yoqilg‘i bo‘lgan. U sanoat inqilobini amalga oshirish imkonini bergan. Bu esa o‘z navbatida ko‘mir sanoatining rivojlanishiga, uni zamonaviyroq texnologiya bilan ta’minlashga turtki bo‘lgan. Ko‘mir ham neft va gaz singari biologik va geologik jarayonlar ta’sirida sekin parchalanadigan organik moddadir. Ko‘mir hosil bo‘lishining asosi o‘simlik qoldiqlaridir. Ko‘mirning o‘zgarish darajasi va undagi uglerodning solishtirma miqdoriga qarab to‘rt turi ajratiladi:
- qo‘ng‘ir ko‘mirlar (lignitlar);
- toshko‘mirlar;
- antratsitlar;
- grafitlar.
G‘arb mamlakatlarida tasnif biroz boshqacha: mos ravishda lignitlar, subbitumli ko‘mirlar, bitumli ko‘mirlar, antratsitlar va grafitlar ajratiladi.
Neft
Neft — tabiiy, moysimon, yonuvchi suyuqlik bo‘lib, uglevodorodlar va ayrim boshqa organik birikmalarning murakkab aralashmasidan iborat. Neft odatda qizg‘ish-jigarrang, ba’zan deyarli qora bo‘ladi. Ayrim hollarda sarg‘ish-yashil tusli yoki hatto rangsiz neft ham uchraydi. Uning o‘ziga xos hidi bor va u Yerning cho‘kindi jinslarida keng tarqalgan. Neft insoniyatga qadimdan ma’lum. Hozirgi kunda esa u insoniyat uchun eng muhim foydali qazilmalardan biri.
Yonuvchi slanetslar
Yonuvchi slanets — qattiq kaustobiolitlar guruhiga mansub foydali qazilma bo‘lib, quruq haydashda ko‘p miqdorda smola hosil qiladi (tarkibi jihatidan neftga yaqin). Slanetslar asosan 450 million yil avval dengiz tubida o‘simlik va hayvon qoldiqlaridan hosil bo‘lgan. Yonuvchi slanetsning asosiy qismini mineral moddalar (kalsitlar, dolomit, gidroslyudalar, montmorillonit, kaolinit, dala shpatlari, kvars, pirit va boshqalar) hamda organik modda (kerogen) tashkil etadi. Organik qism tog‘ jinsi massasining 10—30 % ini, faqat eng sifatli slanetslarda esa 50—70 % ini tashkil qiladi. Organik qism sodda suvo‘tlarning hujayraviy tuzilishini saqlab qolgan (tallomoalginit (талломоальгинит)) yoki uni yo‘qotgan (kolloalginit (коллоальгинит)) biokimyoviy va geokimyoviy o‘zgargan moddasidir; organik qismda aralashma sifatida o‘zgargan yuksak o‘simlik qoldiqlari (vitrinit, fyuzenit, lipoidinit) ham uchraydi.
Tabiiy gaz
Tabiiy gaz — gazlar aralashmasi bo‘lib, Yer qa’rida kislorodsiz parchalanish natijasida organik moddalardan hosil bo‘ladi. U foydali qazilmalar jumlasiga kiradi. Qatlam sharoitida (Yer qa’rida joylashgan holatida) tabiiy gaz gazsimon holatda — alohida to‘plamlar (gaz uyumlari) yoki neft-gaz konlaridagi gaz qalpog‘i shaklida, yoxud neft yoki suvda erigan holda uchraydi. Standart sharoitda (101,325 kPa va +20 °C) tabiiy gaz faqat gazsimon holatda bo‘ladi. Shuningdek, tabiiy gaz tabiiy kristall holatda, tabiiy gaz gidratlari shaklida ham uchrashi mumkin.
shaklida ham uchrashi mumkin.
Gaz gidratlari — kristall birikmalar bo‘lib, suv va gazdan muayyan harorat va bosim sharoitida hosil bo‘ladi. «Klatratlar» nomi (lotincha clathratus — «qafasga joylashtirish») Pauell tomonidan 1948-yilda berilgan. Gaz gidratlari nostexiometrik birikmalarga, ya’ni tarkibi o‘zgaruvchan birikmalarga kiradi.
Slanets gazi
Slanets tabiiy gazi — tabiiy gaz bo‘lib, yonuvchi slanetslardan qazib olinadi va tarkibi asosan metandan iborat.
dan iborat.
Torf — yonuvchi foydali qazilma bo‘lib, o‘simliklar qoldiqlarining botqoqliklarda to‘liq parchalanmasdan to‘planishi natijasida hosil bo‘ladi. Tarkibida 50—60 % uglerod mavjud. Yonish issiqligi (eng yuqori) — 24 MJ/kg. U yoqilg‘i, o‘g‘it, issiqlik izolyatsiyasi materiali va boshqa maqsadlarda kompleks ishlatiladi. Botqoqliklarda tuproq yuzasiga to‘liq parchalanmagan organik moddalar to‘planib, keyinchalik torfga aylanadi. Botqoqlikdagi torf qatlamining qalinligi kamida 30 sm bo‘ladi (bundan yupqa bo‘lsa, bu yerlar botqoqlashgan yerlar hisoblanadi).
Kelib chiqishi
Qazilma yoqilg‘i turlari tarkibida uglerod miqdori yuqori bo‘lib, ular qazilma ko‘mir, neft va tabiiy gazni o‘z ichiga oladi. Neft, gaz va qazilma ko‘mir bir vaqtlar yashagan organizmlar qoldiqlari yotqiziqlaridan yuqori harorat, bosim hamda kislorodsiz parchalanish ta’sirida hosil bo‘lgan. Cho‘kindi jinslar ostida qolgan bu organizmlarning yoshi qazilma yoqilg‘i turiga qarab odatda millionlab yillarni tashkil qiladi, ba’zan esa 650 million yildan oshadi. Hozir foydalanilayotgan neft va gazning 80 % dan ortig‘i mezozoy va uchlamchi davrda, 180—30 million yil avval dengiz mikroorganizmlari qoldiqlari dengiz tubida cho‘kindi jins sifatida to‘planishi natijasida yuzaga kelgan qatlamlarda hosil bo‘lgan.
Neft va gazning asosiy tarkibiy qismlari organik qoldiqlar hali to‘liq oksidlanmagan paytda, uglerod, uglevodorod va shu kabi moddalar oz miqdorda mavjud bo‘lgan sharoitda shakllangan. Cho‘kindi jinslar bu moddalarning qoldiqlarini qoplab olgan. Harorat va bosim oshib, suyuq uglevodorod tog‘ jinslarining bo‘shliqlarida to‘plangan.
Neftning kelib chiqishi va tabiiy gaz haqida ayrim noodatiy neft konlari qanday hosil bo‘lganini tushuntirishga urinadigan muqobil faraz ham mavjud.
Qazib olish

Neft qazib olish
Neft qazib olish — neft sanoatining kichik tarmog‘i, iqtisodiyotdagi faoliyat sohasi sifatida tabiiy resurslarni qazib olish bilan shug‘ullanadi. Bunda foydali qazilma — neft yer qa’ridan olinadi. Furot daryosi bo‘yida olib borilgan qazishmalar neft qazib olish miloddan avvalgi 6000—4000-yillardayoq mavjud bo‘lganini ko‘rsatdi. Neft yoqilg‘i sifatida, neft bitumlari esa qurilish va yo‘l ishlarida qo‘llangan. Neft Qadimgi Misrda ham ma’lum bo‘lib, u yerda marhumlarni mumiyolash uchun ishlatilgan. Plutarx va Dioskorid neft Qadimgi Yunonistonda qo‘llangan yoqilg‘i sifatida tilga olgan. Taxminan 2000 yil avval Suraxanida, Boku (Ozarbayjon) yaqinida neft konlari borligi ma’lum edi. XVI asrga oid manbalarda Uxtadan Moskvaga — Boris Godunov davrida keltirilgan «yonuvchi suv — quyuq modda» haqida xabar bor. XVIII asrdan boshlab neftni tozalashga ayrim urinishlar qilingan bo‘lsa-da, XIX asrning ikkinchi yarmigacha undan asosan tabiiy holida foydalanilgan. Ammo Rossiyada Dubinin aka-ukalari (1823-yildan boshlab) tomonidan zavod amaliyotida, Amerikada esa kimyogar B. Silliman (1855) tomonidan neftdan kerosin — yoritish uchun ishlatiladigan moyni olish mumkinligi isbotlangandan so‘ng neftga jiddiy e’tibor qaratila boshlandi. U fotogenga o‘xshash bo‘lib, o‘sha davrda keng tarqalgan va ayrim turdagi tosh ko‘mirlar va slanetslardan ishlab chiqarilar edi. XIX asr o‘rtalarida quduqlar (shaxtalar) o‘rniga burg‘ilash quduqlari yordamida neft qazib olishning yangi usuli yaratilgani ham bunga hissa qo‘shdi. Sanoat usulidagi birinchi (qidiruv) neft qudug‘i ilk bor Absheron yarimorolida 1847-yilda burg‘ilangan. Birinchi foydalanish qudug‘i esa Kudako daryosida, Kubanda 1864-yilda burg‘ilangan. AQSHda birinchi quduq 1859-yilda burg‘ilangan. Neft konlarini o‘zlashtirishda qatlam bosimini saqlash uchun unga chuchuk suv, jumladan, yo‘ldosh neft gazi bilan aralashtirilgan suv (suv-gaz ta’siri) yoki neft beruvchanligini oshirish hamda quduqlarning suvlanishiga qarshi kurashish uchun turli kimyoviy moddalar haydaladi. Quruqlikdagi neft zaxiralari kamayib borayotgani sababli, qazib olish texnologiyalari takomillashtirildi va shu tariqa kontinental shelfdagi neft konlarini o‘zlashtirishda neft platformalari qo‘llanila boshlandi.
Qazilma ko‘mirni qazib olish
Ko‘mirni katta chuqurliklardan qazib olish uchun insoniyat qadimdan shaxtalardan foydalanadi. Rossiya Federatsiyasidagi eng chuqur shaxtalarda ko‘mir 1200 metrdan sal ko‘proq chuqurlikdan qazib olinadi. Ko‘mirli qatlamlarda ko‘mirdan tashqari iqtisodiy ahamiyatga ega ko‘plab georesurslar ham uchraydi. Ular qatoriga qurilish sanoati uchun xomashyo bo‘ladigan yondosh jinslar, yerosti suvlari, ko‘mir qatlamlari metani, nodir va tarqoq elementlar, jumladan, qimmatbaho metallar va ularning birikmalari kiradi. Qazib olish va lahim o‘tish kombaynlarining ishchi organlarida tog‘ jinslarini parchalash vositasi sifatida suyuqlik oqimlaridan foydalanish alohida qiziqish uyg‘otadi. Ko‘mir va tog‘ jinslarini uzluksiz, pulsatsiyali va impulsli yuqori tezlikdagi oqimlar bilan parchalash texnikasi hamda texnologiyasi muntazam rivojlanmoqda.
Zamonaviy gaz generatorlari qattiq yoqilg‘ini soatiga 60 ming m³ dan 80 ming m³ gacha gazga aylantirish quvvatiga ega, bu ko‘mirni yer ostida gazlashtirish usulidan keng foydalanish imkonini beradi. Gazlashtirish texnologiyasi unumdorlikni (soatiga 200 ming m³ gacha) va foydali ish koeffitsiyenti (FIK)ni (90 % gacha) oshirish yo‘nalishida rivojlanmoqda. Bunga texnologik jarayonning harorati va bosimini (mos ravishda +2000 °C va 10 MPa gacha) oshirish orqali erishiladi. Turli sabablarga ko‘ra qazib olish iqtisodiy jihatdan foydasiz bo‘lgan ko‘mirlarni yer ostida gazlashtirish bo‘yicha tajribalar o‘tkazilgan.
Ko‘mir karyeri — qattiq qazilma yoqilg‘ini ochiq usulda qazib olishga mo‘ljallangan tog‘-kon korxonasi.
Torf qazib olish
Barcha torf konlari yer yuzasida joylashgani uchun torf ochiq usulda qazib olinadi. Torfni kesib olish usuli — torf g‘ishtlarini qo‘lda kesish orqali torf qazib olishning qadimgi, hunarmandchilik usulidir. Bu usul kichik va sayoz torfzorlarda qo‘llangan. Hozir u deyarli to‘liq mexanizatsiyalashgan usullar bilan almashtirilgan. Bugungi kunda torf qazib olishning ikkita asosiy sxemasi ishlab chiqilgan va qo‘llaniladi:
- yer yuzasidan nisbatan yupqa qatlamlar bo‘yicha;
- chuqur karyerlar orqali torf qatlamining butun qalinligi bo‘yicha.
Birinchi sxemada torf yuqori qatlamni kesib olish yo‘li bilan, ikkinchisida esa ekskavator yordamida (yoki bo‘laklab) qazib olinadi. Qazib olish usuliga ko‘ra torf kesib olinadigan (frezerli) va bo‘lakli turlarga ajratiladi.
Slanets gazini qazib olish
Garchi slanets gazi oz miqdorda (0,2—3,2 milliard m³/km²) uchrasa-da, juda katta maydonlarni ochish hisobiga undan katta miqdorda olish mumkin. Slanets gazini qazib olishda gorizontal burg‘ilash (inglizcha directional drilling), qatlamni gidravlik yorish (inglizcha hydraulic fracturing) va seysmik modellashtirishdan foydalaniladi. Shunga o‘xshash qazib olish texnologiyasi ko‘mir metanini olishda ham qo‘llaniladi. Qatlamni gidravlik yorish o‘rniga propanli freking (пропановый фрекинг) usuli qo‘llanishi mumkin.
Iste’mol sur’atlari
Ko‘mir insoniyat foydalangan birinchi qazilma yoqilg‘i bo‘lgan. U sanoat inqilobini amalga oshirish imkonini bergan. Bu esa o‘z navbatida ko‘mir sanoatining rivojlanishiga, uni zamonaviy texnologiyalar bilan ta’minlashga turtki bergan.
XIX asr davomida qazib olinadigan ko‘mir miqdori 60-80 baravar oshdi. 1900-yilga kelib yiliga 800—900 million tonna ko‘mir qazib olinardi. Keyin neft davri boshlandi. XX asrda neft iste’moli keskin o‘sdi: asrning birinchi yarmida 26 baravar, ikkinchi yarmida yana 6 baravar oshdi. 80-yillarda qazib olish kamayganidan keyin o‘sish sur’ati sekinlashdi, biroq bashorat qilingan neft qazib olish cho‘qqisi hali ham yuz bermagan. 2020—2024-yillarda dunyoda kuniga o‘rtacha 87 million barrel neft qazib olingan.
Qazib olinishi mumkin bo‘lgan zaxiralar (rezervlar)

E’lon qilingan hisob-kitoblarga ko‘ra, ko‘mir zaxiralari taxminan 500 milliard tonna, Yerda qazib olinishi mumkin bo‘lgan neft miqdori esa ikki trillion barrel deb baholanadi. Xabbert nazariyasiga ko‘ra, neft qayta tiklanmaydigan resurs bo‘lgani sababli uning jahon miqyosidagi qazib olinishi ertami-kechmi eng yuqori darajaga yetadi (neft qazib olish cho‘qqisi atamasi erishilgan yoki kelajakda erishiladigan neftning maksimal jahon ishlab chiqarish hajmini anglatadi). AQSHda neft qazib olish 1971-yilda (inglizcha) eng yuqori darajaga yetgan va shundan keyin kamaygan. Xalqaro energetika agentligi (IEA) «World Energy Outlook 2004» hisobotida, jumladan, shunday degan: «Hozir qazilma yoqilg‘i dunyo energiya iste’molining katta qismini ta’minlaydi va yaqin kelajakda ham shunday bo‘lib qoladi. Zaxiralar hozircha katta bo‘lsa-da, ular cheksiz emas».
2005—2006-yillardagi ma’lumotlarga ko‘ra tasdiqlangan zaxiralar:
- Qazilma ko‘mir: 905 milliard metrik tonna yoki neft ekvivalentida 702,1 km³ (4416 milliard barrel).
- Neft: 177,9 km³ (1119 milliard barrel) — 209,4 km³ (1317 milliard barrel).
- Tabiiy gaz: 175—181 trillion kub metr yoki neft ekvivalentida 1161 milliard barrel (184,6×109 m³).
2006-yil ma’lumotlariga ko‘ra qazilma yoqilg‘i qazib olish hajmi:
- Qazilma ko‘mir: 16,761 million metrik tonna yoki neft ekvivalentida kuniga 8,3 million m³ (52 million barrel).
- Neft: kuniga 13,4 million m³ (kuniga 84 million barrel).
- Tabiiy gaz: 2,963 trillion kub metr yoki neft ekvivalentida kuniga uch million m³ (19 million barrel).
Yer qa’rida qolgan tasdiqlangan zaxiralar (2006-yildagi qazib olish sur’atida necha yilga yetishi):
- qazilma ko‘mir: 148 yilga;
- neft: 43 yilga;
- tabiiy gaz: 61 yilga.
Ahamiyati

Qazilma yoqilg‘ining katta qismi elektr energiyasi ishlab chiqarish, suv isitish va turar joylarni isitish uchun yoqiladi. Insoniyat qadimdan xo‘jalik faoliyatida qazilma ko‘mir, torf va yonuvchi slanetslardan foydalanadi. Ilgari tabiiy gaz neft qazib olishning qo‘shimcha mahsuloti hisoblangan, hozir esa nihoyatda qimmatli tabiiy qazilma resursga aylanmoqda. Bundan tashqari, zamonaviy dunyoda qazilma yoqilg‘i dvigatel yoqilg‘isi, moylash materiallari va organik sintez uchun xomashyo sifatida qo‘llanadi.
Atrof-muhitga ta’siri
Karbonat angidrid emissiyasi — CO2
Qazilma yoqilg‘ini yoqish natijasida karbonat angidrid (CO2) — issiqxona gazi bo‘lib, u atmosferaga chiqariladi, u yerda asrlar davomida saqlanadi va global isishga eng katta hissa qo‘shadi. Iqlimshunoslik tadqiqotlari global isish darajasi bilan atmosferada to‘plangan karbonat angidrid miqdori o‘rtasida deyarli chiziqli bog‘liqlik borligini ishonchli tasdiqlagan. Bu gazning kimyoviy formulasi — CO2. Global isishni 2 °C bilan cheklash uchun muvaffaqiyatning belgilangan ehtimolini inobatga olgan holda kelgusidagi jami CO2 chiqindilarining yuqori chegarasini belgilash zarur. Demak, bu chiqindilar butun dunyo uchun miqdori cheklangan umumiy resurs hisoblanadi. CO2 emissiyasi budjeti global isishning qabul qilib bo‘lmaydigan darajaga yetishining oldini olish maqsadidan kelib chiqadi. Bu qazilma yoqilg‘i zaxiralarining 60—80 % i yer qa’rida tegilmagan holda qolishi kerakligini anglatadi. Buning uchun qazilma yoqilg‘ini qazib olish va yoqishning hozirgi sur’atlarini darhol va keskin kamaytirish talab etiladi.
Ayni paytda jahon moliya bozorlari issiqxona gazlari chiqindilarini cheklash zaruratini asosan e’tiborsiz qoldirmoqda (xususan, CO2 emissiyasini). Ko‘plab mamlakatlar hukumatlari qazilma yoqilg‘ini qazib olishni subsidiyalashda davom etmoqda, yangi zaxiralarni qidirishga katta mablag‘lar sarflanmoqda. Investorlar uglerodli xomashyoning barcha zaxiralari qazib olinishi va tijorat maqsadlarida ishlatilishi mumkin, deb hisoblashga moyil.
2012-yildan boshlab bir qator ekologik tashkilotlar qazilma yoqilg‘iga investitsiyalarni boykot qilish bo‘yicha global kampaniya olib bormoqda. Tashabbuskorlar uning mantiqini shunday ifodalaydi: «Iqlimni buzish noto‘g‘ri bo‘lsa, uning buzilishidan foyda olish ham noto‘g‘ri». Kampaniya ko‘lami tez kengaymoqda va uni BMT rasman qo‘llab-quvvatladi. Bir qancha transmilliy investorlar (masalan, Fransiyaning eng yirik sug‘urta kompaniyasi AXA) ko‘mir qazib olishga yo‘naltirilgan mablag‘larini butunlay qaytarib olishlarini e’lon qildi.
Tabiiy gaz chiqindilarining roli
Asosiy tarkibiy qismi metan bo‘lgan tabiiy gazning o‘zi ham issiqxona gazidir. Issiqxona effekti jihatidan metan molekulasi taxminan 20—25 baravar kuchliroq ta’sir qiladi (CO2 molekulasi bilan solishtirganda). Shu sababli iqlim nuqtayi nazaridan tabiiy gazni yoqish uning atmosferaga chiqib ketishidan afzalroqdir.
Boshqa ta’sirlar
Rossiyaning yoqilg‘i-energetika majmuasi korxonalari atmosferaga chiqariladigan zararli moddalarning yarmini, ifloslangan oqova suvlarning uchdan biridan ko‘prog‘ini va mamlakat iqtisodiyotidagi qattiq chiqindilarning uchdan birini hosil qiladi. Neft va gaz resurslari ilk bor o‘zlashtirilayotgan hududlarda ekologik tadbirlarni rejalashtirish alohida ahamiyat kasb etadi.
Cheklovlar va muqobil manbalar
Talab va taklif tamoyiliga ko‘ra, uglevodorod xomashyosi zaxiralari kamayib, qazib olish hajmi qisqargan sari qazilma yoqilg‘i narxlari oshadi. Shuning uchun yoqilg‘i narxlarining muqarrar ko‘tarilishi muqobil, qayta tiklanadigan energiya manbalari rivojlanishiga, shuningdek, ilgari iqtisodiy jihatdan foydasiz bo‘lgan va oqilona o‘zlashtirilganda foydalanish mumkin bo‘ladigan yoqilg‘i manbalari yetkazib berilishining ko‘payishiga olib keladi. Sun’iy benzin va boshqa qayta tiklanadigan energiya manbalari uchun xomashyo hamda qimmat ishlab chiqarish va qayta ishlash texnologiyalari zarur. Oddiy neft zaxiralarini qazib olish bilan taqqoslaganda ularning narxi yuqoriroq, ammo yaqin kelajak energetikasida iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin. Shunday qilib, muqobil energiya manbalariga atom (yadro va termoyadro), gidroelektr stansiyalari, quyosh, shamol va geotermal elektr stansiyalari.
Havolalar
- Qazilma yoqilg‘i // Ilmiy-texnik ensiklopedik lug‘at. — Ilmiy-texnik ensiklopedik lug‘at
- Yoqilg‘i // Kollyer ensiklopediyasi. — Ochiq jamiyat. — 2000. — Kollyer ensiklopediyasi
- Qazilma yoqilg‘i (ishlamaydigan havola 22-may, 2013-yildan beri [4926 kun] — tarixi, nusxasi)