Dengiz tuzi haqida

Dengiz suvidagi ionlarning massa bo‘yicha tarkibi
Dengiz tuzi — Dakar shahrida

Dengiz tuzi — tuz bo‘lib, u tabiiy yo‘l bilan (bug‘lanish jarayonida suvga tushadigan Quyosh nuri ta’sirida) yoxud sun’iy ravishda dengiz suvini bug‘latish orqali olinadi. Tosh tuzi (galit) qadimgi dengiz cho‘kindilaridan qazib olinadi.

Tabiiy dengiz tuzi tarkibida oz miqdorda yod mavjud. Dunyoning 21 mamlakatidan olingan tabiiy dengiz tuzlari o‘rganilganda, ulardagi yod miqdori o‘rtacha 0,7 мг/кг dan kamligi, yodlangan tuz tarkibidagi yod miqdori esa (40±15) мг/кг ekanligi aniqlangan.

Dengiz tuzining ta’mi oddiy osh tuzinikidan farq qilmaydi, ayniqsa oziq-ovqatda iste’mol qilish mumkin bo‘lgan konsentratsiyalarda eritilgan holatda.

Tarixi

Dengiz suvidan tuz olish ishlari 4000 yildan ortiq vaqtdan beri amalga oshirilmoqda.

Dengiz suvidan birinchi bo‘lib O‘rta yer dengizi atrofidagi iqlimi quruq va iliq mamlakatlar (Fransiya, Italiya, Ispaniya) hamda Sharqiy Osiyo (Yaponiya, Hindiston, Xitoy) aholisi tuz ola boshlagan. Katta va sayoz havzalarga (ular bug‘latish havzalari deb ataladi) dengiz suvi quyiladi. Suv bug‘lanadi, tuz esa havza tubida qoladi. Dengiz suvi tarkibida boshqa minerallar ham mavjud, ammo ular avval ajralib chiqadi. Suvni bir havzadan boshqasiga o‘tkazish orqali bu minerallar to‘liq ajratib olinadi va sof tuz hosil qilinadi. Dunyo bo‘yicha dengiz suvidan yiliga 6 mln tonnadan ortiq tuz olinadi.

Iqlimi nisbatan sovuq mamlakatlarda, masalan, Angliyada tuz dengiz suvini «qaynatib bug‘latish» yo‘li bilan olingan.

Tarkibi

Ochiq okean suvlarida, umumiy konsentratsiyadan qat’i nazar, asosiy ionlar konsentratsiyalari o‘rtasidagi miqdoriy nisbatlar doimo bir xil bo‘ladi. Tuz tarkibining bu doimiyligi Ditmar qonuni deb ataladi. U 1884 yilda dengiz suvining ushbu xususiyatini isbotlagan ingliz kimyogari nomi bilan atalgan. Tuz tarkibining doimiyligi yirik daryolar quyiladigan joylarda, shuningdek, okean bilan suv almashinuvi sustligi sababli suvi ancha chuchuklashgan ichki dengizlarda kuzatilmaydi (masalan, Azov, Qora va Boltiq dengizlarida).

Dengiz tuzining mineral tarkibi uni olish texnologiyasiga sezilarli darajada bog‘liq. Shu sababli adabiyotlarda odatda okean suvining dastlabki mineral tarkibi me’yoriy sho‘rlanish darajasida keltiriladi.

Sho‘rlanish darajasi 35 ‰ bo‘lgan okean suvidagi dengiz tuzining ion tarkibi:

IonUmumiy sho‘rlanishdagi ulushi, %Dengiz suvidagi massa miqdori, мг/кг
Xloridlar (Cl-)55,0319385
Natriy (Na+)30,5910752
Sulfatlar (SO42-)7,682701
Magniy (Mg2+)3,681295
Kalsiy (Ca2+)1,18416
Kaliy (K+)1,11390
Gidrokarbonatlar (HCO3-)0,41145
Brom (Br-)0,1966
Boratlar (BO33-)0,0827
Stronsiy (Sr2+)0,0413
Ftor0,0061
Boshqalar0,004<1

Oziq-ovqat xavfsizligi

Bangladeshda olingan dengiz tuzi namunalarini tekshirish 100% holatda mikroplastik mavjudligini ko‘rsatdi — tadqiq etilgan 18 ta markaning barchasida.