Konservant nima

Konservantlar  (lotincha conservo — «saqlayman») — tirik mavjudotlarning hayot faoliyatini, xususan, mikroorganizmlarning va ayrim boshqa tirik mavjudotlarning faolligini oziq-ovqat mahsulotlarida, dori vositalarida va kosmetikada cheklaydigan moddalardir. Shuningdek, bu atama oksidlanishni sekinlashtiruvchi moddalarga ham nisbatan qo‘llanadi: ular organik birikmalarning kislorod bilan reaksiyasini susaytiradi.

Konservantlardan aseptik qadoqlash va germetik berkitish bilan birga foydalanish mahsulotlarning uzoqroq saqlanishiga yordam beradi, mikroorganizmlar va parchalanish natijasida hosil bo‘ladigan moddalarning paydo bo‘lishini vaqtincha oldini oladi va shu orqali mahsulotlarning buzilishini kechiktiradi.

Tarix

Konservantlardan oziq-ovqat mahsulotlarining saqlanish muddatini uzaytirish maqsadida qadim zamonlardan beri foydalanib kelingan. Qadimgi dunyoda konservant sifatida ko‘pincha osh tuzi, asal, sharob, tutun, keyinchalik esa sharob sirkasi va etil spirti ishlatilgan. Bundan tashqari, uzoq vaqt davomida nisbatan samarali konservant vazifasini xushbo‘y ziravorlar va ta’m beruvchi ziravorlar, keyinchalik esa ulardan ajratib olingan efir moylari, ayrim smolalar, haydashdan olingan neft mahsulotlari, kreozot ham bajargan. Shuningdek, hukmdorlar mumiyolari va ayrim tarixiy-diniy yodgorliklar ham konservatsiya qilingan; bunda asal, mum, neft va xushbo‘y o‘simliklardan foydalanilgan.

XIX—XX asrlarda tabiiy hamda sintetik kelib chiqishga ega kimyoviy konservantlar oziq-ovqat va parfyumeriya-kosmetika sanoatida keng qo‘llanila boshladi. Bu davrda sulfit, salitsil, sorbin, benzoy kislotalari va ularning tuzlari ishlatilgan. Bir muddat antibiotiklar istiqbolli konservantlar sifatida qaralgan, biroq ko‘plab nojo‘ya ta’sirlari tufayli ulardan bu maqsadda foydalanish keng tarqalmagan.

Hozirgi vaqtda mahsulotlarning har bir guruhi uchun konservantlarning maxsus, muvozanatlashtirilgan aralashmalari ishlab chiqilgan.

Konservantlarning asosiy guruhlari

Konservantlar — oziq-ovqat qo‘shimchalari

Oziq-ovqat qo‘shimchalari sifatida Е200-Е299 guruhidagi konservantlar qo‘llanadi, ammo ayrim mamlakatlarda ushbu ro‘yxatdagi ba’zi moddalardan foydalanish qonunchilik yoki sog‘liqni saqlash vazirligining ko‘rsatmalari bilan cheklanishi mumkin. Konservant sifatida boshqa toifaga mansub moddalar ham ishlatilishi mumkin (masalan, emulgatorlar).

Kosmetika va parfyumeriya mahsulotlari uchun konservantlar

Oziq-ovqat mahsulotlaridagi kabi, bunda ham Е200-Е299 guruhidagi konservantlar ishlatiladi, biroq ushbu ro‘yxatdagi ayrim moddalarni qo‘llash cheklanishi mumkin. Ruxsat etilgan moddalar ro‘yxati hamda ularning eng yuqori ruxsat etilgan konsentratsiyalari har yili qayta ko‘rib chiqiladi. Asosan konservant vazifasini efir moylari bajarishi mumkin. Biroq kosmetikada ulardan foydalanish tobora kamaymoqda, chunki ishlab chiqaruvchilar tabiiy kelib chiqishga ega moddalardan ko‘ra standartlashtirish osonroq va arzonroq bo‘lgan sintetik komponentlarni (konservantlarni) afzal ko‘rmoqda. Ko‘plab firmalar o‘z savdo nomlari ostida maxsus aralashmalarni ishlab chiqaradi.

Farmatsevtika sanoatidagi konservantlar va stabilizatorlar

Farmatsevtikadagi ayrim tarkibiy aralashmalarni saqlash uchun ba’zan konservantlardan foydalanishga to‘g‘ri keladi. Ekstraktlar uchun ko‘pincha etanol konservant vazifasini bajaradi. Malhamlarda keng qo‘llanadigan konservantlar — parabenlar.

Yog‘och uchun konservantlar

Qishloq xo‘jaligida yem-xashak uchun konservantlar

Qish mavsumiga saqlab qo‘yiladigan silos uchun, asosan, organik kislotalar aralashmalaridan foydalaniladi. Ularning tarkibiga chumoli kislotasi, propion kislotasi va boshqa kislotalar kiradi.

Mexanizmlar va texnik qurilmalar uchun konservantlar

Hozirgi vaqtda avtomobil dvigatellarini konservatsiya qilish uchun turli xil ko‘p komponentli tarkibli aralashmalar qo‘llanadi.

Oziq-ovqat konservantlari va salomatlik

Yangi konservantlarni qo‘llashdagi asosiy muammo ularning maqbul konsentratsiyasini aniqlashdir. Konservant sifatida ishlatiladigan ayrim moddalar (masalan, asal, shakar, tuz, spirt) yetarlicha yaxshi o‘rganilgan; boshqalari esa konsentratsiyasiga qarab ham foyda, ham zarar keltirishi mumkin (masalan, spirt, sirka, ko‘plab kislotalar). Konservantlar miqdori yetarli bo‘lmasa, mahsulotlar tez buzilishi mumkin, ularning ortiqcha miqdori esa mahsulot sifatiga, oziq-ovqat mahsulotlarida esa hatto iste’molchilar salomatligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Adabiyotlar

  • Konservantlar / Rusakov V. N. // Konda — Kun. — M. : Sovet ensiklopediyasi, 1973. — B. 41. — (Katta sovet ensiklopediyasi : [30 jildda] / bosh muharrir A. M. Proxorov ; 1969—1978, j. 13).
  • AQSH Oziq-ovqat va dori vositalarini nazorat qilish boshqarmasi (U.S. Food and Drug Administration). (1993). AQSHdagi oziq-ovqat mahsulotlariga qo‘shiladigan barcha moddalar (Everything Added to Food in the United States). Boka-Raton, Florida: C. K. Smouli (CRC Press, Inc. orqali).