| Etilenglikol | |
|---|---|
| Umumiy ma’lumotlar | |
| Sistematik nomi |
etandiol-1,2 |
| An’anaviy nomlari |
1,2-digidroksietan, etilenglikol, 1,2-dioksietan, 1,2-etandiol |
| Kimyoviy formulasi | C2H6O2 |
| Ratsional formulasi | C2H4(OH)2 |
| Fizik xossalari | |
| Agregat holati | rangsiz suyuqlik , hidsiz, biroz shirin ta’mli |
| Molyar massasi | 62,068 g/mol |
| Zichligi | 1,113 g/sm³ |
| Ionlanish energiyasi | 10,16 eV |
| Issiqlik xossalari | |
| Harorat | |
| • erish | −12,9 °C |
| • qaynash | 197,3 °C |
| • alangalanish | 111 °C |
| Portlash chegaralari | 3,2 ± 0,1 hajm % |
| Qaynash | |
| • entalpiyasi | 50,5 kJ/mol va 57,4 kJ/mol |
| Bug‘ bosimi | 7900 millipaskal |
| Kimyoviy xossalari | |
| Kislota dissotsilanish konstantasi | 15,1 ± 0,1 |
| Optik xossalari | |
| Sindirish ko‘rsatkichi | 1,4318 |
| Tuzilishi | |
| Dipol momenti | 7,6E−30 Kl·m |
| Tasniflanishi | |
| Ro‘yxatga olish CAS raqami | 107-21-1 |
| PubChem | 174 |
| Ro‘yxatga olish EINECS raqami | 203-473-3 |
| SMILES | |
| InChI | |
| RTECS | KW2975000 |
| ChEBI | 30742 |
| ChemSpider | 13835235 |
| Xavfsizlik | |
| Ruxsat etilgan chegaraviy konsentratsiya | 5 mg/m3 |
| LD50 | 470 mg/kg (kalamushlar, og‘iz orqali) |
| Zaharliligi | umumiy toksik ta’sirga ega |
| Xavf iboralari (R) | R22 |
| Xavfning qisqacha tavsifi (H) |
H302 |
| Ehtiyot choralari (P) |
P264, P270, P301+P312, P330, P501 |
| GHS piktogrammalari |
|
| NFPA 704 | |
| Ma’lumotlar standart sharoitlar (25 °C, 100 kPa) uchun keltirilgan, agar boshqacha ko‘rsatilmagan bo‘lsa. | |
Etilenglikol (1,2-digidroksietan, 1,2-dioksietan, etandiol-1,2), HO—CH2—CH2—OH — kislorod saqlovchi organik birikma, ikki atomli spirt, poliollar (ko‘p atomli spirtlar) guruhining vakillaridan biri. Tozalangan holatda shaffof, rangsiz suyuqlik bo‘lib, biroz moysimon konsistensiyaga ega. Uning hidi yo‘q va ta’mi biroz shirin.
U alyuminiy va zanglamaydigan po‘latga korroziyaviy ta’sir ko‘rsatmaydi. Modda zaharli, portlash va yong‘in xavfiga ega. Etilenglikolni yuqori konsentratsiyada tasodifan ko‘p miqdorda ichib yuborish zaharlanishga olib kelishi mumkin.
Kashf etilishi va ishlab chiqarilishi tarixi
Etilenglikolni ilk bor 1859-yilda fransuz kimyogari Vyurs etilenglikol diatsetatini sovunlash uchun kaliy gidroksiddan foydalanib , 1860-yilda esa gidratlash orqali etilen oksididanolgan. U Birinchi jahon urushigachakeng qo‘llanilmagan. Urush davrida Germaniyada etilenglikolni dixloretandan ishlab chiqarib, portlovchi moddalar tayyorlashda glitserin o‘rnida ishlata boshlashgan.
AQSHda yarim sanoat miqyosidagi ishlab chiqarish 1917-yilda etilenxlorgidrinorqali boshlangan. Birinchi yirik sanoat ishlab chiqarishi 1925-yilda Saut-Charlston (G‘arbiy Virjiniya, AQSH) yaqinida «Carbide and Carbon Chemicals Co.» kompaniyasi zavodi qurilishi bilan boshlangan. 1929-yilga kelib etilenglikoldan deyarli barcha dinamit ishlab chiqaruvchilar.
1937-yilda Carbide kompaniyasi gaz fazasida etilenni oksidlab etilen oksidiolishga asoslangan ilk yirik ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘ydi. Kompaniyaning ushbu jarayonga monopoliyasi 1953-yilgacha davom etdi.
Olinishi

Sanoatda etilenglikol gidratlash usuli bilan etilen oksididan 10 atm bosim va 190‒200 °C haroratda yoki 1 atm bosim va 50‒100 °C haroratda, 0,1‒0,5 % sulfat yoki ortofosfat kislota ishtirokida olinadi. Bunda mahsulot unumi 90 % ga yetadi. Yon mahsulotlar sifatida dietilenglikol, trietilenglikol va etilenglikolning yuqori polimergomologlaridan oz miqdorda hosil bo‘ladi.
Kimyoviy xossalari
Etilenglikol ko‘p atomli spirtlarga xos kimyoviy xossalarga ega.
U kuchsiz kislotalik xossalarini namoyon qiladi va kislotalar singari ishqoriy metallar bilan reaksiyaga kirishadi.
Molekula ichidagi degidratatsiya natijasida atsetaldegid hosil bo‘ladi
Shuningdek, galogenvodorod kislotalari bilan reaksiyaga kirishadi.
Qo‘llanilishi
Etilenglikol arzonligi tufayli texnikada keng qo‘llaniladi.
- Etilenglikolning suv bilan aralashmasi alohida tarkibiy qismlariga qaraganda ancha past haroratda muzlaydi (evtektik aralashma 25% suv va 75% etilenglikoldan iborat bo‘lib, -75° da muzlaydi). Shu bois etilenglikol iste’molining 60 % qismi avtomobil antifrizlari va tormoz suyuqliklari
- ga to‘g‘ri keladi (etilenglikolning o‘zi korroziyaga sabab bo‘lmaydi, lekin suv bilan aralashmasining korrozion faolligini pasaytirish uchun unga korroziya ingibitorlari qo‘shiladi);
- suv ulushi 25 % bo‘lganda aralashma eng past muzlash haroratiga — –75°С ga yetadi; suv ulushi 35 % ga yetganda bu harorat −65 °C, 40 % da −49 °C, 50 % da esa −40 °C bo‘ladi
- aralashmaning qaynash harorati ham ko‘tarilishi qo‘shimcha afzallikdir
- Isitish tizimlarida (asosan xususiy uylarda) tarkibi 50 % dan oshmagan issiqlik tashuvchi suyuqlik sifatida ishlatiladi
- Avtomobillarda eritma holida issiqlik tashuvchi sifatida hamda kompyuterlarning suyuqlik bilan sovitish tizimlari da ishlatiladi;
- U sellofan, poliuretanlar va boshqa ayrim polimerlarishlab chiqarishda ham qo‘llaniladi. Bu uning ikkinchi asosiy qo‘llanish sohasidir;
- Bo‘yoq moddalarini erituvchi sifatida;
- Organik sintezda:
- yuqori haroratli erituvchi sifatida.
- Masalan, karbonil guruhini himoyalash uchun 1,3-dioksolanhosil qilinadi. Buning uchun benzol yoki toluoldagi karbonil guruhli moddaga kislotali katalizator (toluolsulfon kislota, BF3•Et2O va boshqalar) ishtirokida etilenglikol ta’sir ettirilib, hosil bo‘layotgan suv Din–Stark nasadkasi da azeotrop haydash usuli bilan chiqariladi. Masalan, izoforon karbonil guruhini himoyalash

1,3-dioksolanlarni, shuningdek, etilenglikolni karbonil birikmalar bilan trimetilxlorsilan yoki dimetilsulfat-DMFA 1,3-dioksolanlar nukleofillar va asoslar ta’siriga chidamli. Kislota va suv ishtirokida ulardan dastlabki karbonil birikma oson qayta olinadi.
- Suvda kristallar hosil bo‘lishining oldini oluvchi «I» suyuqligining tarkibiy qismi sifatida.
- Suvni yutish va dengizda gaz qazib olish quvurlarini to‘sib qo‘yadigan metan gidratlari hosil bo‘lishining oldini olish uchun (gidrat hosil bo‘lish ingibitori) ishlatiladi. Quruqlikdagi stansiyalarda suvsizlantirish va tuzlarni ajratish orqali qayta tiklanadi.
- Etilenglikol portlovchi modda nitroglikolni ishlab chiqarishda xomashyo sifatida ishlatiladi.
Etilenglikol shuningdek quyidagi sohalarda qo‘llaniladi:
- Masalan, elektrolitik kondensatorlar ishlab chiqarishda
- Shuningdek, 1,4-dioksan ishlab chiqarishda
- Issiqlik tashuvchi sifatida chiller–fankoyl tizimlarida
- Poyabzal kremi tarkibida (1‒2 %);
- Oyna yuvish vositalarida izopropil spirti bilan birga
- Biologik obyektlarni kriokonservatsiya qilishda (krionikada) krioprotektor sifatida.
- Shuningdek, polietilentereftalat ishlab chiqarishda, ya’ni keng tarqalgan PET idishlar plastmassasini tayyorlashda.
Tozalash va suvsizlantirish
Etilenglikolni suvsizlantirish uchun 4A molekulyar elak, yarimgidratli kalsiy sulfat, natriy sulfat, Mg+I2, fraksion haydash usuli pasaytirilgan bosim ostida, azeotrop haydash usuli esa benzolbilan qo‘llanadi. Olingan mahsulotning tozaligini zichligi orqali oson aniqlash mumkin.
Etilenglikolning suvli eritmalari zichligi jadvali, 20°C
| Konsentratsiya % | 30 | 35 | 40 | 45 | 50 | 55 | 60 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Zichlik, g/ml | 1,050 | 1,058 | 1,067 | 1,074 | 1,082 | 1,090 | 1,098 |
Xavfsizlik choralari
Etilenglikol — yonuvchan modda. Bug‘larining alangalanish harorati 120 °C. O‘z-o‘zidan alangalanish harorati 380 °C. Havodagi bug‘lar alangalanishining harorat chegaralari, °C: quyi — 112, yuqori — 124. Havodagi bug‘lar alangalanishining quyi va yuqori konsentratsiya chegaralari 3,8‒6,4 % (hajm bo‘yicha).
Etilenglikol o‘rtacha zaharlilikka ega. Organizmga ta’sir darajasi bo‘yicha xavflilikning 3-sinfiga kiradi.
Etilenglikolni bir marta og‘iz orqali qabul qilishda o‘limga olib kelishi mumkin bo‘lgan doza 100‒300 ml (tana vazniga 1,5‒5 ml/kg). Oddiy haroratda uchuvchanligi nisbatan past bo‘lib, uning bug‘lariham unchalik yuqori zaharlilikka ega emas; ular, asosan, uzoq vaqt davomida nafas bilan yutilganda xavf tug‘diradi. Bunday holatda ta’sirlanish va yo‘tal xavf haqida ogohlantiradi. Etilenglikol bilan zaharlanishda antidotlar sifatida etanol va 4-metilpirazol qo‘llaniladi.
Organizmda etilenglikol oksidlanib avval glikol kislotasining aldegidiga, so‘ng glikol kislotasigaaylanadi. Keyin u chumoli kislotasi va karbonat angidridgaparchalanadi. Bundan tashqari, uning bir qismi oksalat kislotasigachaoksidlanadi; uning tuzlari buyrak to‘qimalari va siydik yo‘llarini shikastlaydi. Etilenglikol va uning metabolitlari organizmdan siydik orqali chiqariladi.
Havolalar
- GOST 19710-83. Etilenglikol. Texnik shartlar. Arxiv nusxasi 20-noyabr 2018-yil sanasidan Wayback Machine (rus tilida)
- Etilenglikol bilan zaharlanish holatlari haqida Arxiv nusxasi 5-mart 2016-yil sanasidan Wayback Machine
- Xayron Yue, Yuyjun Chjao, Sinbin Ma va Jinlong Gong. Etilenglikol: xossalari, sintezi va qo‘llanilishi. Critical Review Arxiv nusxasi 21-noyabr 2018-yil sanasidan Wayback Machine — Chemical Society Reviews. 11-son, 2012, 41, 4218-4244. DOI: 10.1039/C2CS15359A
