Nebulyar gipoteza — ilmiy hamjamiyat tomonidan eng keng e’tirof etilgan kosmogonik nazariya bo‘lib, Quyosh tizimining shakllanishi va evolyutsiyasini tushuntiradi. Unga ko‘ra, Quyosh tizimi tumanlikdan shakllangan. Gipotezani Immanuil Kant ilgari surib, uni o‘zining «Umumiy tabiiy tarix va osmon nazariyasi[nemischa]» (1755) asarida e’lon qilgan. Dastlab faqat Quyosh tizimiga tatbiq etilgan sayyoralar tizimining shakllanishi haqidagi bu gipoteza umumiy jihatdan qolgan butun Koinotga ham tegishli deb hisoblanadi. Nebulyar gipotezaning zamonaviy varianti — Quyoshning nebulyar-disk modeli yoki oddiyroq aytganda, Quyosh nebulyar modeli. Nebulyar gipoteza Quyosh tizimining qator xususiyatlarini, jumladan, sayyoralar orbitalarining deyarli aylana shaklida va bir tekislikda joylashganini hamda sayyoralar Quyoshning o‘z o‘qi atrofidagi aylanishi yo‘nalishida harakatlanishini tushuntiradi. Uning ko‘plab g‘oyalari sayyoralar shakllanishining zamonaviy nazariyalarida aks etgan, biroq aksariyati o‘zgartirilgan.
Nebulyar gipotezaga ko‘ra, yulduzlar ulkan va zich molekulyar vodorod bulutlarida — ya’ni molekulyar bulutlarda shakllanadi. Bu bulutlar gravitatsion jihatdan beqaror bo‘lib, ulardagi modda to‘planib, aylana boshlaydi, siqiladi va oxir-oqibat yulduzlarni hosil qiladi. Yulduzning shakllanishi murakkab va uzoq davom etadigan jarayon bo‘lib, yosh yulduz atrofida doimo gazsimon protoplanetar disk paydo bo‘ladi. Bu jarayon yaxshi o‘rganilmagan sharoitlarda ko‘pincha sayyoralarning vujudga kelishiga olib keladi. Demak, sayyoralar tizimining paydo bo‘lishi yulduz shakllanishining tabiiy natijasidir. Quyoshga o‘xshash yulduzlar taxminan bir million yil davomida shakllanadi, protoplanetar diskning rivojlanishi esa keyingi 10—100 million yil davom etadi.
Protoplanetar disk — markaziy yulduzni modda bilan ta’minlaydigan akkretsion diskdir. Dastlab juda issiq bo‘lgan disk asta-sekin sovib, xususiyatlari jihatidan T Savr turidagi yulduz tizimlariga yaqin bosqichga yetadi. So‘ng chang zarralarining shakllanishi tosh va muz bo‘laklarining paydo bo‘lishiga olib keladi. Bu bo‘laklar to‘qnashib va bir-biriga yopishib, diametri bir necha kilometrga yetadigan planetezimallarni hosil qiladi. Disk yetarlicha massiv bo‘lsa, planetezimallar atrofida tezkor akkretsiya yuz berib, 100—300 ming yil ichida Oy yoki Mars kattaligidagi protoplanetalar shakllanadi. Yulduz yaqinidagi sayyora embrionlari birlashish va boshqa jismlarni yutish bosqichlaridan o‘tib, bir nechta Yer guruhidagi sayyoralarni hosil qiladi. So‘nggi bosqich 100 million yildan bir milliard yilgacha davom etadi.
Gigant sayyoralarningshakllanishi esa murakkabroq jarayon. Ular qor chizig‘i deb ataladigan chegaradan tashqarida shakllanadi, deb hisoblanadi. Bu yerda sayyora embrionlari asosan turli xil muzlardan iborat. Natijada ular protoplanetar diskning ichki qismidagi embrionlardan bir necha baravar massivroq bo‘ladi. Protoplaneta shakllangach nima ro‘y berishi hali to‘liq aniqlanmagan. Bunday protoplanetalarning salmoqli qismi o‘sishda davom etib, 5-10 Yer massasiga yetadi. Bu — diskdan vodorod-geliyli gazini yig‘ishni boshlash uchun zarur chegara. Yadroda gaz to‘planishi dastlab millionlab yillar davom etadigan sekin jarayon bo‘ladi, ammo massa 30 Yer massasiga yetgach, keskin tezlashadi. Yupiter va Saturn kabi sayyoralar o‘z massasini atigi 10 ming yil ichida to‘plagan, deb hisoblanadi. Gaz zaxirasi tugagach, akkretsiya to‘xtaydi. Hosil bo‘lgan sayyoralar shakllanish vaqtida yoki undan keyin katta masofalarga ko‘chishi mumkin. Muz gigantlari — Uran va Neptun kabi sayyoralar — diskdagi gaz deyarli tugagan paytda shakllangan, yetarlicha o‘sa olmagan protoplaneta yadrolari deb qaraladi.
Tarix
Nebulyar gipoteza 1734-yildayoq qisman Emmanuel Svedenborg tomonidan ilgari surilganiga oid dalillar mavjud. Immanuil Kant Svedenborgning ishini yaxshi bilgani holda, 1755-yilga kelib nazariyani rivojlantirdi va uni «Umumiy tabiiy tarix va osmon nazariyasi» asarida e’lon qildi. Unda u tumanliklar sekin aylanib, gravitatsiya ta’sirida siqilib va yassilanib, natijada yulduzlar hamda sayyoralarni hosil qilganini bayon qilgan.
Shunga o‘xshash modelni 1796-yilda Pyer-Simon Laplas ham ishlab chiqib, o‘zining «Dunyo tizimining bayoni» kitobida taklif qildi. U qadimda Quyoshning yulduz atmosferasi ancha keng bo‘lib, hozirgi butun Quyosh tizimini qamrab olgan, deb taxmin qildi. Uning nazariyasida dastlabki Quyosh buluti — protoquyosh tumanligi — siqilib, sovigan. Tumanlik sovib va siqilib borgan sari yassilanib, tezroq aylangan hamda gazsimon modda halqalarini ajratib chiqargan (yoki yo‘qotgan); keyin sayyoralar shu halqalardagi moddadan hosil bo‘lgan. Uning modeli Kantnikiga o‘xshagan, ammo batafsilroq va ko‘lami kichikroq edi. Laplasning nebulyar modeli XIX asr davomida hukmron bo‘lganiga qaramay, bir qator qiyinchiliklarga duch keldi. Asosiy muammo burchak momentumining Quyosh va sayyoralar o‘rtasida taqsimlanishi edi. Sayyoralar burchak momentumining 99 % ini olgan, bu holatni nebulyar model izohlab bera olmagan. Natijada XX asr boshlarida sayyoralar shakllanishi haqidagi mazkur nazariya sezilarli darajada qayta ko‘rib chiqildi.
XIX asrdagi asosiy tanqidlardan biri Jeyms Maksvell tomonidan bildirilgan. U halqaning ichki va tashqi qismlari turli tezlikda aylanishi moddani zichlashishga qo‘ymasligini ta’kidlagan. Gipotezani astronom Devid Bryuster ham tanqid qilib, shunday yozgan: «Nebulyar gipotezaga ishonuvchilar Yerimiz qattiq modda va atmosferasini Quyosh atmosferasidan ajralgan halqadan olgan, deb hisoblashadi. Keyinchalik bu halqa siqilib, quruqlik va suvdan iborat sharga aylangan, so‘ng undan xuddi shunday yo‘l bilan Oy ajralib chiqqan». Uning fikricha, bunday talqinda «Oy Yerdan o‘zi bilan suv va havoni ham olib ketishi va atmosferaga ega bo‘lishi kerak edi». Bryuster Isaak Nyutonning davridagi diniy e’tiqodlar nebulyar g‘oyalarni ateizmga moyillik deb hisoblaganini aytib, Nyutonning quyidagi so‘zlarini keltirgan: «Ilohiy qudrat aralashuvisiz yangi g‘oyalarning eskilaridan unib chiqishi menga bema’ni tuyuladi».
Laplas modeli tanazzulga uchragach, olimlar uning o‘rnini bosuvchi nazariya izlashdi. XX asr davomida ko‘plab nazariyalar, jumladan, planetezimal nazariya (Tomas Chemberlen va Forest Molton (1901), ), to‘lqinli model Jeyms Jins (1917), , akkretsion model (Otto Shmidt) (1944), , protoplaneta nazariyasi (Uilyam Makkri) (1960) va tutib olish nazariyasi (Maykl Vulfson) taklif qilindi. 1978-yilda Endryu Prentis Laplasning dastlabki g‘oyalariga qaytib, zamonaviy Laplas nazariyasini yaratdi. Biroq bu urinishlarning hech biri to‘laqonli muvaffaqiyatga erishmadi; ko‘pchiligi faqat umumiy tasavvur darajasida edi.
Sayyora diskining shakllanishi haqidagi zamonaviy, keng e’tirof etilgan nazariyaning paydo bo‘lishini — Quyoshning nebulyar-disk modeli — sovet astronomi Viktor Safronov nomi bilan bog‘lash mumkin. Uning «Sayyoragacha bo‘lgan bulut evolyutsiyasi hamda Yer va sayyoralarning shakllanishi» kitobi 1972-yilda ingliz tiliga tarjima qilingach, sayyoralarning shakllanishi haqidagi ilmiy qarashlarga uzoq muddatli ta’sir ko‘rsatdi. Kitobda sayyoralar shakllanishiga oid deyarli barcha muammolar bayon etilgan va ularning ko‘pchiligiga yechim topilgan edi. Safronovning ishlari Jorj Vetherill ishlarida davom ettirildi; u tezkor akkretsiyani kashf etdi. Dastlab faqat Quyosh tizimiga qo‘llangan Quyosh nebulyar modeli keyinchalik nazariyotchilar tomonidan Koinotdagi boshqa sayyoralarga ham tatbiq etila boshlandi. Galaktikamizda 1-iyun 2016-yil holatiga ko‘ra, bunday sayyoralarning 3422 tasi ma’lum edi.
Quyosh nebulyar modeli: yutuqlar va muammolar

Yutuqlar
Yulduz shakllanishi tabiiy ravishda «yosh yulduz obyektlari» atrofida akkretsion disk paydo bo‘lishiga olib keladi. Taxminan 1 million yil yoshga yetgan yulduzlarning 100 % ida bunday disk bo‘ladi. Bu xulosa protoyulduzlar va T Savr turidagi yulduzlar atrofida gaz va chang bulutlari aniqlangani, shuningdek, nazariy mulohazalar bilan tasdiqlanadi. Disklarni kuzatish ulardagi chang zarralari ming yillar davomida kattalashib, taxminan 1 santimetr o‘lchamga yetishini ko‘rsatadi.
Kilometr kattalikdagi planetezimallar akkretsiya orqali 1,000 km kattalikdagi osmon jismlariga aylanishi jarayoni hozir yaxshi tushunilgan. Bu jarayon planetezimallar zichligi yetarlicha yuqori bo‘lgan har qanday diskda boshlanadi va juda tez, uzluksiz kechadi. Keyin o‘sish sekinlashadi va uzilishlar bilan davom etadi. Natijada protoplanetalar turli o‘lchamlarda va yulduzdan turli masofalarda paydo bo‘ladi. Jarayonning turli kompyuter modellashtirishlari bir xulosaga keladi: protoplanetar diskning ichki qismida protoplanetalar birlashib, Yerga yaqin kattalikdagi bir nechta osmon jismini hosil qiladi. Shunday qilib, Yer guruhidagi sayyoralarning kelib chiqishi deyarli aniq va munozarasiz deb hisoblanadi.
Hozirgi muammolar
Akkretsion disklar fizikasi ko‘plab savollarni keltirib chiqaradi. Eng qiziqarli jumboqlardan biri — yulduzga qo‘shilayotgan modda o‘zining burchak momentumini qanday yo‘qotishidir. Bunga mumkin bo‘lgan javobni Hannes Alfyen topgan: uning taxminiga ko‘ra, T Savr bosqichida Quyosh shamoli burchak momentumini kamaytiradi. So‘ng «qovushoq tarqalish» tufayli burchak momentumi diskning tashqi qismlariga uzatiladi. Qovushoqlik yirik miqyosdagi turbulent harakatlardan kelib chiqadi, biroq turbulentlikning o‘zini yuzaga keltiruvchi mexanizm yetarlicha ma’lum emas. Burchak momentumini kamaytiruvchi yana bir ehtimoliy jarayon — magnit tormozlanish bo‘lib, bunda yulduzning aylanishi magnit maydon orqali atrofdagi protoplanetar diskka uzatiladi. Diskdan gazning yo‘qolishiga asosan qovushoq tarqalish va foto-bug‘lanish sabab bo‘ladi.
Planetezimallarning shakllanishi — Quyosh nebulyar modelining yana bir jumboqi. 1 sm o‘lchamli zarralar qanday qilib birlashib, 1 km kattalikdagi planetezimallarga aylanadi? Bu mexanizmni tushunish nima uchun ayrim yulduzlarda sayyoralar bor-u, boshqalarida hatto chang disklari ham yo‘qligini izohlashga yordam beradi.
Avvallari gigant sayyoralar shakllanishining vaqtini izohlash muammo edi. Eski nazariyalar ularning yadrolari tez yo‘qolib borayotgan protoplanetar diskdan katta miqdorda gaz tortib olish uchun qanday qilib yetarlicha tez shakllanishini tushuntira olmasdi. Bunday diskning o‘rtacha umri (ba’zan 10 million (107) yildan ham kam) yadro shakllanishi uchun kerak bo‘ladigan vaqtdan qisqaroq edi. Hozirgi modelga ko‘ra esa Yupiter (yoki undan ham massivroq sayyoralar) 4 million yildan kamroq vaqt ichida shakllanishi mumkin; bu gaz disklarining o‘rtacha umriga juda mos keladi.
Nazariyaning yana bir muammosi — orbital migratsiya. Ko‘plab hisob-kitoblarga ko‘ra, disk bilan o‘zaro ta’sir gigant sayyoralarni qisqa muddatda tizimning ichki qismlariga ko‘chirishi mumkin. Jarayon to‘xtamasa, sayyora «markaziy hududlarga protoyupiter (massasi Yupiter va Saturndan kichikroq, lekin baribir gigant sayyora bo‘lgan jism) holida yetib kelishi» mumkin. Zamonaviyroq hisob-kitoblarda protoplanetar disklarning evolyutsiyasi va kengayishi ham hisobga olinadi, shu sababli bunday nazariy ziddiyatlar bartaraf etiladi.
Yulduzlar va protoplanetar disklarning shakllanishi
Protoyulduzlar

Yulduzlar hozirgi qarashlarga ko‘ra, sovuq ulkan bulutlarda, ya’ni vodorod bulutlarida shakllanadi. Ularning massasi Quyosh massasidan taxminan 300 ming marta katta, diametri esa qariyb 20 parsek bo‘ladi. Millionlab yillar davomida bulutlar gravitatsion kollapsga uchraydi va bo‘laklarga ajraladi. Bo‘laklar keyin kichik, zich sferalarga aylanib, yulduz o‘lchamigacha siqiladi. Bunday sferalar o‘z ulushiga qarab bir necha Quyosh massasigacha yetishi mumkin va protoyulduz (protoquyosh) tumanliklari deyiladi. Ularning diametri 0.01-0.1 parsek (2,000-20,000 astronomik birlik), zarracha konsentratsiyasi esa 10,000 dan 100,000 sm−3.
Quyosh massasidagi protoyulduz tumanligining kollapsi taxminan 100 ming yil davom etadi. Har bir tumanlik gaz va changni tortar ekan, ma’lum burchak momentumiga ega bo‘ladi. Tumanlik markazidagi burchak momentumi nisbatan kichik gaz tez siqilib, issiq gidrostatik (siqilmaydigan) yadro hosil qiladi. Uning massasi dastlabki tumanlik massasining ozgina qismini tashkil etadi. Vaqt o‘tishi bilan shu yadro yulduzga aylanadi. Kollaps tugagach, burchak momentumining saqlanish qonuni ta’sirida yulduzga tushayotgan gazning aylanishi ancha tezlashadi — yadro go‘yo tashqi qobig‘ini tashlab yuboradi. Gaz ekvator tekisligi yaqinida tashqariga chiqarilib, disk hosil qiladi; diskdagi modda esa o‘z navbatida yana yadroga qo‘shilib boradi. Yadro doimo massa yig‘ib, yosh va issiq protoyulduzga aylanadi. Bu bosqichda protoyulduz va uning diski tumanlikdan tushayotgan modda qobig‘i bilan kuchli berkilgan bo‘ladi, shuning uchun ularni bevosita kuzatib bo‘lmaydi. Ba’zan qobiqning xiraligi shunchalik kuchli bo‘ladiki, undan hatto millimetr diapazonidagi nurlanish ham o‘ta olmaydi. Bunday obyektlar asosan millimetr va submillimetr diapazonlarida nurlanuvchi yorqin to‘planmalar sifatida ko‘rinadi. Ular 0-sinf protoyulduzlari sifatida tasniflanadi. Kollaps ko‘pincha ikki qutbli oqimlar — gaz oqimlarining diskning aylanish o‘qi bo‘ylab yo‘nalishi bilan kechadi. Bunday oqimlar yulduz hosil bo‘layotgan hududlarda tez-tez kuzatiladi (qarang: Herbig — Haro obyektlari). 0-sinf protoyulduzlarining yorqinligi juda katta: Quyosh massasidagi protoyulduz Quyoshdan 100 marta yorqinroq bo‘lishi mumkin. Ularning energiya manbai — gravitatsion kollaps, chunki ularning yadrolari hali termoyadro reaksiyasi boshlanishi uchun yetarli darajada issiq emas.

Diskka modda tushishi to‘xtagach, yulduz atrofidagi qobiq yupqalashib, shaffoflashadi. Natijada «yosh yulduz obyekti»ni dastlab uzoq infraqizil diapazonda, keyin esa ko‘rinadigan yorug‘likda kuzatish mumkin bo‘ladi. Taxminan shu paytda termoyadro reaksiyasi — deyteriy sintezi — boshlanadi termoyadro reaksiyasi boshlanadi. Yulduz yetarlicha massiv bo‘lsa (80 Yupiter massasidan ortiq), vodorodning termoyadro reaksiyasi ham boshlanadi. Massasi juda kichik bo‘lsa, obyekt jigarrang mittiga aylanadi. Yangi yulduz kollaps boshlanishidan taxminan 100 ming yil o‘tib paydo bo‘ladi. Bu bosqichdagi obyektlar I-sinf protoyulduzlari deb ataladi; ular yosh T Savr turidagi yulduzlar, rivojlanayotgan protoyulduzlar yoki yosh yulduz obyektlari deb ham yuritiladi. Shu paytgacha shakllanayotgan yulduz dastlabki tumanlik massasining katta qismini yig‘ib oladi: disk va qolgan qobiqning jami massasi yosh yulduz obyektining 10-20 % idan oshmaydi.
Keyingi bosqichda qobiq butunlay yo‘qolib, disk tarkibiga qo‘shiladi va protoyulduz klassik T Savr turidagi yulduzga aylanadi. Bu kollapsdan taxminan million yil keyin ro‘y beradi. Bunday yulduz atrofidagi disk massasi yulduz massasining taxminan 1-3 % ini tashkil etadi; yiliga taxminan 10−7 dan 10−9 gacha Quyosh massasi yulduzga akkretsiyalanadi. Bu paytda ikki qutbli oqimlar jufti hali saqlanib qoladi. Akkretsiya T Savr turidagi yulduzlarning barcha o‘ziga xos xususiyatlarini: kuchli emission chiziqlarni (yulduzning o‘z yorqinligining 100 % igacha), magnit faollikni, fotometrik o‘zgaruvchanlikni va «oqimlar»ni tushuntiradi. Kuchli emission chiziqlar, aslida, gaz yulduzning magnit qutblari yaqinidagi «sirtiga» kelib urilganda paydo bo‘ladi. Oqimlar akkretsiyaning qo‘shimcha natijasidir: ular ortiqcha burchak momentumini muvozanatlashtiradi. Klassik T Savr bosqichi qariyb 10 million yil davom etadi. Disk yulduzga akkretsiyalanish, sayyoralar shakllanishi, oqimlar otilib chiqishi va foto-bug‘lanish — markaziy hamda yaqin yulduzlarning ultrabinafsha nurlanishi tufayli asta-sekin yo‘qoladi. Natijada yosh yulduz faolligi sust T Savr turidagi yulduzga aylanib, yuz millionlab yillar davomida oddiy Quyoshga o‘xshash yulduzga rivojlanadi.
Protoplanetar disklar

Muayyan sharoitlarda allaqachon protoplanetar deb atash mumkin bo‘lgan disk sayyoralar tizimini hosil qilishi mumkin. Protoplanetar disklar yosh yulduz to‘dalari tarkibidagi yulduzlarning juda katta qismida kuzatiladi. Ular yulduz tizimining shakllanishi boshidanoq mavjud bo‘ladi, lekin eng dastlabki bosqichlarda atrofdagi qobiqning xiraligi tufayli ko‘rinmaydi. Protoyulduzlar atrofidagi 0-sinf disklar massiv va issiq hisoblanadi. Bu markaziy protoyulduzni modda bilan ta’minlaydigan akkretsion diskdir. Harorat 400 K gacha 5 astronomik birlik ichida, 1,000 K gacha esa 1 a. b. ichida ko‘tarilishi mumkin. Diskni isitishga, avvalo, qovushoq dissipatsiya (turbulentlik) va tumanlikdan gaz tushishi tufaylidir. Diskning ichki qismidagi nihoyatda yuqori harorat ko‘plab uchuvchan moddalarni — suvni, organik birikmalarni va anchagina tog‘ jinslarini — bug‘lantirib, faqat o‘tga chidamli, masalan, temir kabi komponentlarni qoldiradi. Muz faqat diskning tashqi qismida saqlanib qolishi mumkin.

Akkretsion disklar fizikasidagi asosiy jumboq — turbulentlikni keltirib chiqaruvchi va yuqori samarali qovushoqlikni ta’minlovchi mexanizmlardir. Turbulentlik va qovushoqlik massaning ko‘chishini markaziy protoyulduz tomon, burchak momentumini esa diskning chetlariga yo‘naltiradi, deb hisoblanadi. Bu akkretsiya uchun juda muhim: gaz markaziy protoyulduzga faqat burchak momentumining katta qismini yo‘qotganidan keyingina qo‘shila oladi; aks holda uning bir qismi tizim chekkasiga siljiydi. Natijada protoyulduz ham, disk ham kattalashadi. Dastlabki tumanlik burchak momentumi yetarlicha katta bo‘lsa, disk radiusi ba’zan 1,000 a. b. ga yetishi mumkin. Bunday katta disklar yulduzlar shakllanadigan ko‘plab hududlarda, masalan, Orion tumanligida.
Akkretsion diskning umri taxminan 10 million yil. Shu vaqtga kelib yulduz klassik T Savr bosqichiga yetadi, disk esa yupqalashib, soviydi. Uchuvchanligi pastroq moddalar markazga yaqinroq joylarda kondensatsiyalana boshlaydi; natijada markazga yaqinroq joylarda 0.1-1 mkm kattalikdagi, kristall silikatlarni o‘z ichiga olgan chang donachalari hosil bo‘ladi. Diskning tashqi qismidagi modda bu yangi kosmik chang zarralarini organik birikmalar va uchuvchan elementlarga boy bo‘lgan dastlabki zarralar bilan aralashtirishi mumkin. Bunday aralashish Quyosh tizimi jismlarining ayrim tarkibiy xususiyatlarini, masalan, sodda tuzilishli yulduzlararo changning meteoritlarda, qiyin eriydigan qo‘shilmalarning esa kometalarda mavjudligini izohlaydi.

Chang zarralari odatda diskning zich muhitida bir-biriga yopishib, diametri bir necha santimetrga yetadigan yirikroq zarralarni hosil qiladi. Astronomlar yosh disklarning infraqizil spektrlarida changning ko‘chishi va birlashishi belgilarini kuzata oladi. Zarralarning yanada birlashishi planetezimallar hosil bo‘lishiga olib keladi; ularning diametri 1 km yoki undan katta bo‘lib, ular sayyoralar uchun «qurilish g‘ishtlari» vazifasini bajaradi. Planetezimallarning qanday shakllanishi hali jumboq, chunki zarralar kattalashgan sari oddiy yopishish samarasiz bo‘lib qoladi.
Bir gipotezaga ko‘ra, planetezimallarning shakllanishiga gravitatsion beqarorlik sabab bo‘ladi. Bir necha santimetr yoki undan katta zarralar disk tekisligiga yaqin joyga asta-sekin cho‘kib, qalinligi 100 km dan kam bo‘lgan nisbatan yupqa va zich qatlam hosil qiladi. Bu qatlam gravitatsion jihatdan beqaror bo‘lib, alohida to‘planmalarga parchalanishi va ularning kollapsi natijasida planetezimallar shakllanishi mumkin. Biroq disk tekisligi yaqinida gaz diski va qattiq zarralarning tezlanishi turlicha bo‘lgani uchun turbulentlik paydo bo‘lishi mumkin. Bu esa qatlamning haddan tashqari yupqalashishi va gravitatsion beqarorlik tufayli parchalanishining oldini oladi. Shu sababli gravitatsion beqarorlik orqali planetezimallar hosil bo‘lishi faqat qattiq zarralar konsentratsiyasi yuqori bo‘lgan disk hududlari bilan cheklanishi mumkin.
Planetezimallar shakllanishining yana bir ehtimoliy mexanizmi — oqimli beqarorlik. Bunda zarralarning gaz orasidan harakati changning mahalliy to‘planmalari kattalashishiga yordam beradigan teskari aloqa hosil qiladi. Gaz bulutlari orasidan o‘tayotgan bunday to‘planmalar nisbatan gazsiz bo‘shliqlarni yaratadi; zarralar ularda muhit qarshiligisiz harakatlanadi. To‘planmalar orbitalarida tezroq aylana boshlaydi va kichik radial tebranishlarga uchraydi. Alohida zarralar to‘planma bilan to‘qnash kelgani yoki to‘planma ularga yetib olgani sababli unga qo‘shiladi va massani oshiradi. Oxir-oqibat to‘planmalar uzun, massiv «iplar»ni hosil qiladi. Ular bo‘laklanib, kollapsga uchraydi va yirik asteroid kattaligidagi planetezimallarga aylanadi.
Sayyoralar diskning o‘zida yuz beradigan gravitatsion beqarorlik natijasida ham shakllanishi mumkin: disk alohida to‘planmalarga parchalanadi. Ularning ayrimlari zichligi yetarlicha katta bo‘lsa, kollapsga uchraydi; natijada atigi ming yil ichida gaz gigantlari, hatto jigarrang mittilar ham paydo bo‘lishi mumkin. Bunday to‘planmalar kollaps davomida yulduzga yaqinlashsa, yulduzning to‘lqin kuchlari ularning massasini kamaytiradi va kelajakdagi sayyoraning o‘lchami kichrayadi. Biroq bu hodisa massasi 0.3 Quyosh massasidan yuqori bo‘lgan juda massiv disklardagina yuz berishi mumkin. Taqqoslash uchun, odatdagi disk massasi 0.01-0.03 Quyosh massasiga teng. Massiv disklar kam uchragani uchun bunday shakllanish mexanizmi ham juda kam uchraydi, deb hisoblanadi. Shu bilan birga, bu jarayon jigarrang mittilarning shakllanishida muhim rol o‘ynashi mumkin.

Protoplanetar diskning to‘liq tarqalishini bir nechta mexanizm boshlaydi. Diskning ichki qismidagi modda yulduzga qo‘shiladi yoki ikki qutbli oqimlar sifatida tashqariga chiqariladi; tashqi qismi esa T Savr turidagi yulduz yoki yaqin yulduzlarning kuchli ultrabinafsha nurlanishi ta’sirida foto-bug‘lanadi. Disk markazidagi gazni o‘sayotgan sayyoralar yutishi yoki tizimdan chiqarib yuborishi mumkin. Mayda chang zarralari esa markaziy yulduzning yorug‘lik bosimi ta’sirida tashqariga chiqariladi. Oxir-oqibat sayyoralar tizimi yoki sayyoralarsiz qoldiq disk qoladi; planetezimallar shakllanmasa, hech narsa qolmaydi.
Planetezimallar juda ko‘p bo‘lib, protoplanetar disk bo‘ylab tarqalgani uchun ularning bir qismi sayyoralar tizimi shakllangandan keyin ham saqlanadi. Asteroidlar — to‘qnashuvlar natijasida mayda bo‘laklarga parchalangan planetezimallarning qoldiqlari, kometalar esa protoplanetar tizimning olis chekkalaridagi planetezimallar deb hisoblanadi. Meteoritlar — sayyoralar sirtiga qulaydigan kichik planetezimallar bo‘lib, sayyoralar tizimlarining shakllanishi haqidagi ko‘plab ma’lumotni aynan ulardan olamiz. Ibtidoiy meteoritlar — issiqlik ta’siridagi differensiatsiya jarayonidan o‘tmagan kichik massali planetezimallarning parchalari. «Qayta ishlangan meteoritlar» esa bunday jarayondan o‘tib, keyin parchalanib ketgan massiv planetezimallarning qoldiqlaridir.
Sayyoralarning shakllanishi
Yerga o‘xshash sayyoralar
Quyoshning nebulyar-disk modeliga ko‘ra, Yer guruhidagi sayyoralar protoplanetar diskning ichki qismida, qor chizig‘idan ichkarida shakllanadi. Bu yerda harorat suv muzi va boshqa moddalar donachalarga yopishmasligi uchun yetarlicha yuqori. Shu bois asosan tog‘ jinslari birlashib, toshli planetezimallar hosil bo‘ladi. Quyoshga o‘xshash yulduzlarda bunday sharoit diskning ichki qismida, yulduzdan 3-4 a. b. masofagacha mavjud deb hisoblanadi.
Diametri taxminan 1 km bo‘lgan ko‘plab kichik planetezimallar hosil bo‘lgach, tezkor akkretsiya boshlanadi. U «tezkor» deb ataladi, chunki massa o‘sish tezligi R4~M4/3 ga proporsional. Bunda R va M mos ravishda o‘sayotgan jism radiusi va massasidir. Planetezimallarning tez o‘sishi obyektning to‘plangan massasiga bevosita bog‘liq. Shu sababli katta planetezimallar kichiklarini yutish hisobiga tezroq o‘sadi. Tezkor akkretsiya 10,000 dan 100,000 yilgacha davom etadi va eng yirik planetezimallarning diametri 1,000 km dan oshgach yakunlanadi. Akkretsiyaning sekinlashishiga yirik jismlarning boshqa planetezimallarga ko‘rsatadigan gravitatsion ta’siri sabab bo‘ladi. Shunday qilib, yirik osmon jismlari kichiklarining o‘sishini sekinlashtiradi.
Shakllanishning keyingi bosqichi oligarxik akkretsiya deb ataladi. Bu bosqichda bir necha yuzta eng yirik obyekt — «oligarxlar» ustunlik qiladi va kichik planetezimallarni asta-sekin yutib o‘sadi. Boshqa planetezimallar o‘smaydi, faqat yutiladi. Bu bosqichda akkretsiya tezligi R2 ga proporsional; bu ko‘ndalang kesimga bog‘liq bo‘lgan «oligarx» xususiyatidir. Shuningdek, ma’lum akkretsiya tezligi M−1/3ga proporsional bo‘lib, jism o‘sgan sari pasayadi. Bu kichik «oligarxlar»ning kattalariga yetib olishiga imkon beradi. «Oligarxlar» o‘rtasidagi masofa qolgan planetezimallar ta’sirida taxminan 10·Hr (Hr=a(1-e)(M/3Ms)1/3 — «Xill radiuslari», bunda a — katta yarim o‘q, e — ekssentrisitet, Ms — markaziy yulduz massasi) masofada saqlanadi. Bunga diskda qolgan planetezimallar ta’sir ko‘rsatadi. Ularning orbital ekssentrisiteti va qiyaligi kichikligicha qoladi. Oligarxlar atrofidagi planetezimallar tugaguncha massa yig‘ishda davom etadi. Ba’zan qo‘shni «oligarxlar» birlashadi. «Oligarx»ning yakuniy massasi uning yulduzdan uzoqligi hamda uni hosil qilgan planetezimallarning sirt zichligiga bog‘liq. Sayyorashunoslikda bu massa «izolyatsiya massasi» deb ataladi: o‘sayotgan sayyora o‘z yaqinidagi barcha moddani yig‘ib, boshqalaridan ajralgan va akkretsiyani to‘xtatgan bo‘ladi. Toshli sayyoralar uchun bu taxminan 0.1 Yer massasiga, ya’ni Mars massasiga teng. Oligarxik bosqich natijasida Oy va Mars kattaligi oralig‘idagi taxminan 100 ta sayyora jismi hosil bo‘ladi; ular o‘zaro 10·Hr masofada bir tekis joylashadi. Ular disk ichidagi alohida oraliqlarda bo‘lib, oralari qolgan planetezimallardan tashkil topgan halqalar bilan ajralgan, deb hisoblanadi. Bu bosqich bir necha yuz ming yil davom etadi.
Yer guruhidagi sayyoralar shakllanishining so‘nggi bosqichi birlashish bosqichi deb ataladi. Bu bosqich juda oz planetezimallar qolib, protoplanetalar bir-biriga ta’sir qilish va ularning orbitalarini tartibsizlashtirish uchun yetarlicha massivlashganda boshlanadi. Protoplanetalar qolgan planetezimallarni orbitadan chiqarib yuboradi yoki yutadi, shuningdek, o‘zaro to‘qnashadi. 10 milliondan 100 million yilgacha davom etadigan bu jarayon natijasida Yer o‘lchamidagi cheklangan miqdordagi sayyoralar shakllanadi. Modellashtirishlarga ko‘ra, yakunda 2 tadan 5 tagacha Yer guruhidagi sayyora qoladi. Quyosh tizimida buning misoli — Yer va Venera. Ularning har biri shakllanishi uchun 10 dan 20 tagacha protoplanetaning birlashishi talab qilingan, yana deyarli shuncha protoplaneta orbitasidan chiqib, Quyosh tizimini tark etgan. Yerdagi suvni Asteroidlar kamaridan kelgan protoplanetalar olib kelgan, deb hisoblanadi. Mars va Merkuriy esa raqobatdan omon qolgan protoplanetalar bo‘lishi mumkin. Birlashish bosqichidan o‘tgan Yer guruhidagi sayyoralar oxir-oqibat barqarorroq orbitalarga joylashadi.
Gigant sayyoralar

Gigant sayyoralarningshakllanishi — sayyorashunoslikning jumboqlaridan biridir. Quyosh nebulyar modeli doirasida ularning shakllanishiga oid ikkita gipoteza bor. Birinchisi — disk beqarorligi modeli bo‘lib, unga ko‘ra gigant sayyoralar gravitatsion parchalanish natijasida yuzaga keladi. Ikkinchisi — yadro akkretsiyasi modeli, shuningdek, yadro beqarorligi modeli deb ham yuritiladi. Ikkinchi gipoteza istiqbolliroq deb hisoblanadi, chunki u nisbatan kichik massali (0.1 Quyosh massasidan kam) disklarda gigant sayyoralarning shakllanishini tushuntiradi. Bu gipotezaga ko‘ra, gigant sayyora ikki bosqichda hosil bo‘ladi: a) taxminan 10 Yer massasiga teng yadroning akkretsiyasi va b) protoplanetar diskdan gaz yig‘ilishi. Har ikkala gipoteza jigarrang mittilar paydo bo‘lishiga ham olib kelishi mumkin. 2011-yil holatidagi kuzatuvlar yadroning akkretsiyasi asosiy shakllanish mexanizmi ekanini ko‘rsatgan.
Gigant sayyoralar yadrolari ham Yerga o‘xshash sayyoralarnikiga yaqin tarzda shakllanadi, deb hisoblanadi. Dastlab planetezimallar tez o‘sadi, keyin sekinroq oligarxik bosqich keladi. Gipotezalarda birlashish bosqichi nazarda tutilmaydi, chunki sayyora tizimining tashqi hududlarida protoplanetalar o‘zaro to‘qnashishi ehtimoli past. Yana bir farq planetezimallarning tarkibidadir: gigant sayyoralar holatida ular qor chizig‘idan tashqarida shakllanib, asosan muzdan yoki muz va tog‘ jinslarining 4 ga 1 nisbatidagi aralashmasidan iborat bo‘ladi. Bu planetezimallarning massasini o‘rtacha 4 baravar oshiradi. Biroq Yerga o‘xshash sayyoralarni shakllantira oladigan eng kichik massali tumanlik Yupiter orbitasida Yer massasidagi atigi 1-2 ta yadro hosil qila oladi. Bu orbita yulduzdan 5 a. b. uzoqlikda joylashgan va jarayon 10 million yil davom etadi. So‘nggi son — Quyoshga o‘xshash yulduz atrofidagi gaz diskining o‘rtacha umri. Bu nomuvofiqlikning bir nechta yechimi taklif etilgan: disk massasi kam baholangan bo‘lishi mumkin (uni o‘n baravar oshirish tashqi hududlarda gigant sayyoralar hosil bo‘lishi uchun yetarli); protoplanetalar migratsiya qilib, ko‘proq planetezimallarni yig‘ishi mumkin; nihoyat, protoplanetalarning gaz qobiqlarida aerodinamik qarshilik tufayli akkretsiya kuchayishi mumkin. Bu g‘oyalarning birikmasi Yupiter va hatto Saturn kabi gaz gigantlari yadrolari shakllanishini tushuntirishi mumkin. Uran va Neptun kabi sayyoralarning shakllanishi esa sirliroq, chunki markaziy yulduzdan 20-30 a. b. uzoqlikda ularning yadrolari qanday paydo bo‘lganini hech bir nazariya izohlay olmaydi. Bir gipotezaga ko‘ra, ular ham Yupiter va Saturn joylashgan hududda massa yig‘gan, so‘ng yirik jismlarning gravitatsion ta’sirida orbitasini o‘zgartirib, hozirgi masofalarda qolgan. Yana bir imkoniyat — gigant sayyoralar yadrolarining «mayda toshchalar akkretsiyasi» orqali o‘sishidir. Bunda diametri santimetrdan metrgacha bo‘lgan jismlar yirik jism tomon spiral bo‘ylab tushadi, gazning aerodinamik qarshiligi tufayli sekinlashadi va unga qo‘shiladi. Bunday akkretsiya planetezimallar akkretsiyasidan 1000 marta tezroq kechishi mumkin.
Massasi taxminan 5-10 Yer massasiga yetgach, gigant sayyoralar atrofdagi diskdan gaz yig‘a boshlaydi. Avval bu sekin kechib, bir necha million yil ichida yadro massasi 30 Yer massasigacha yetadi. Yetarli massa to‘plangach, akkretsiya bir necha baravar tezlashadi va gigant sayyora qolgan 90 % massasini taxminan 10,000 yilda yig‘adi. Diskdagi zaxira tugagach, gaz akkretsiyasi ham to‘xtaydi. Bu diskda «bo‘shliqlar» ochilishi va uning umumiy tarqalishi hisobiga asta-sekin yuz beradi. Hukmron modelga ko‘ra, Uran va Neptun gaz zaxiralari deyarli tamom bo‘lganida juda kech gaz yig‘ishni boshlagan, to‘liq rivojlanmagan yadrolardir. Gazning tezkor akkretsiyasidan keyin yangi gigant sayyoralar migratsiyasi va sekin akkretsiya bosqichi boshlanadi. Migratsiya diskdagi tozalangan hududlarga joylashgan sayyoralar bilan diskning qolgan qismi o‘rtasidagi ta’sir tufayli yuzaga keladi. Disk tugagach yoki uning chegarasiga yetilgach, migratsiya to‘xtaydi. Oxirgi holat issiq Yupiterlar uchun xos: ular sayyora tizimining ichki hududlariga yetgach ko‘chishni to‘xtatadi.

Gigant sayyoralar shakllanish davrida Yerga o‘xshash sayyoralarga kuchli ta’sir qilishi mumkin. Ularning mavjudligi protoplanetalar va planetezimallar orbitalarining ekssentrisiteti va orbita qiyaligiga (qarang: Kozai mexanizmi), ayniqsa tizimning ichki hududlarida (Quyosh tizimida 4 a. b. ichkarida) ta’sir ko‘rsatadi. Agar gigant sayyoralar juda erta shakllansa, tizimning ichki qismida akkretsiyaning boshlanishiga to‘sqinlik qilishi yoki uni to‘xtatishi mumkin. Agar ular oligarxik bosqich oxiriga yaqin, ehtimol Quyosh tizimida bo‘lgani kabi, shakllansa, protoplanetalarning birlashishini kuchaytiradi. Natijada Yerga o‘xshash sayyoralar soni kamayadi, massasi esa ortadi. Shuningdek, bunday sayyoralar yulduzga yaqinroq hosil bo‘lgani uchun tizimning ko‘lami kichrayadi. Quyosh tizimidagi gigant sayyoralarning, xususan, Yupiterning ta’siri nisbatan cheklangan edi, chunki ular Yerga o‘xshash sayyoralardan yetarlicha uzoqda joylashgan.
Gigant sayyoralarga tutash hududlarda sayyoralar tizimi ko‘plab ta’sirlarga duch keladi. Aksar hududlarda protoplanetalarning orbital ekssentrisiteti shu qadar katta bo‘lishi mumkinki, gigant sayyoraga yaqin o‘tgan protoplaneta tizimdan chiqib ketishi ehtimoli tug‘iladi. Agar barcha protoplanetalar chiqib ketsa, bu hududda hech qanday sayyora hosil bo‘lmaydi. Bundan tashqari, juda ko‘p mayda planetezimallar qoladi, chunki gigant sayyoralar protoplanetalarsiz butun hududni tozalay olmaydi. Qolgan planetezimallarning jami massasi kichik bo‘ladi: protoplanetalar tizimdan chiqishdan oldin kichik osmon jismlarining taxminan 99 % ini yig‘ib oladi. Oxir-oqibat bunday hudud asteroidlar kamariga o‘xshab qoladi; Quyosh tizimida uning misoli Quyoshdan 2 va 4 a. b. oralig‘idagi kamardir.
Akkretsiyaning ahamiyati
«Akkretsion disk» atamasini protoplanetar diskka nisbatan ishlatish sayyoralar akkretsiyasini tushunishda chalkashlik tug‘diradi. Protoplanetar disklar ko‘pincha akkretsion disklar deb ataladi, chunki yosh T Savr turidagi yulduzlar bosqichida protoyulduzlar hali ham diskning ichki hududlaridan sirtiga tushadigan gazni yutadi. Akkretsion diskda massa tashqi radiuslardan ichki radiuslarga oqadi.
Biroq buni sayyoralarni hosil qiluvchi akkretsiya bilan adashtirmaslik lozim. Bu yerda akkretsiya protoyulduz atrofidagi protoplanetar diskda sovigan va qotgan chang hamda muz zarralarining o‘zaro yopishib birlashishi, shuningdek, yirik planetezimallar o‘rtasidagi to‘qnashish, yopishish va o‘sish, shu jumladan yuqori energiyali to‘qnashuvlar jarayonini ham qamrab oladi.
Bundan tashqari, gigant sayyoralarning o‘zida ham dastlabki ma’nodagi akkretsion disklar mavjud bo‘lishi mumkin. Tortib olingan geliy va vodorod bulutlari cho‘zilib, aylanadi, yassilanadi va ulkan protoplaneta sirtiga cho‘kadi. Bunday diskdagi qattiq jismlar esa keyinchalik gigant sayyoraning yo‘ldoshlariga aylanadi.
Havolalar
- Bronshteyn V. A. «Koinot va gipotezalar haqida suhbatlar». — M.: Nauka, 1968.
- D’Anjelo, G.; Bodenhaymer, P. Protoplanetar disklarga singib ketgan yosh sayyoralar qobiqlarining uch o‘lchamli radiatsion-gidrodinamik hisob-kitoblari (inglizcha) // The Astrophysical Journal : jurnal. — IOP Publishing, 2013. — 778-jild, 1-son. — 77-bet (29 bet). — doi:10.1088/0004-637X/778/1/77. — Bibcode:2013ApJ...778...77D. — arXiv:1310.2211.