
Taxometr (yunoncha τάχος — «tezlik» + μέτρον — «o‘lchov») — o‘lchash asbobi. U turli aylanuvchi qismlarning aylanish chastotasini (vaqt birligidagi aylanishlar sonini) o‘lchaydi. Bunday qismlarga rotorlar, vallar, disklar va boshqalar kiradi; ular turli agregatlarda, mashinalarda hamda mexanizmlarda uchraydi.
Odatda taxometrlar aylanish tezligi datchigidan tashqari ko‘rsatuvchi asbob — indikatorni ham o‘z ichiga oladi. Shunday qilib, ular elektr yoki boshqa turdagi aloqa orqali bog‘langan ikki qismdan iborat bo‘ladi.
Ko‘pincha taxometr — tirsakli val ichki yonuv dvigatelida qanday chastotada aylanishini o‘lchaydigan asbobdir. Uning indikatori (ko‘rsatkich, ikkilamchi asbob) odatda avtotransport vositasining asboblar panelida, spidometr yonida joylashadi. Avtomobil taxometrini 1903-yilda amerikalik muhandis Kertis Vider ixtiro qilgan (ingl. Curtis Hussey Veeder).
Odatda taxometr shkalasi daqiqadagi minglab aylanishlar soniga qarab darajalanadi — ayl/min; min−1; rpm (ingl. revolutions per minute — daqiqadagi aylanishlar soni).
Ishlash prinsipi

1 — shkala;
2 — ferromagnit bo‘lmagan metall disk;
3 — aylanuvchi doimiy magnit;
4 — ko‘rsatkich strelkasi;
5 — prujina.
Taxometrlar bir necha xil ishlash prinsipiga asoslanadi:
- «aylanish chastotasi — strelkaning og‘ish burchagi» ko‘rinishiga o‘zgartirishga asoslangan taxometrlar (mexanik va elektromexanik taxometrlar; ularning ishlashi strelkaga bog‘langan, prujinaning elastik kuch momenti bilan ushlab turiladigan ferromagnit bo‘lmagan metall diskning aylanuvchi doimiy magnit ta’sirida ergashib aylanishiga asoslanadi. Bu diskdagi Fuko toklarining aylanuvchi magnit maydon bilan o‘zaro ta’siri tufayli yuz beradi);
- datchik sifatida taxogeneratorlardan foydalanadigan, ishlash prinsipi turlicha bo‘lgan taxometrlar;
- belgilangan vaqt oralig‘idagi aylanishlar sonini hisoblashga asoslangan taxometrlar; ko‘pincha bunday taxometrlarda valning har bir aylanishida bir nechta impuls hosil bo‘ladi;
- bitta aylanish davomiyligini yoki bir aylanish davomida hosil bo‘ladigan qo‘shni impulslar orasidagi vaqt oralig‘ini o‘lchab, teskari funksiya orqali aylanish chastotasini hisoblashga asoslangan taxometrlar: F = 1/T, F — aylanish chastotasi; T — bitta aylanish davomiyligi.
Taxometrlarning qo‘llanilishi
Taxometrlar deyarli barcha turdagi transport vositalari (avtomobillar, traktorlar, teplovozlar, kemalar, samolyotlar, vertolyotlar) dvigatellari vallari aylanish chastotasini o‘lchashda keng qo‘llaniladi. Shuningdek, texnologik mashinalar, dastgohlar va agregatlar ishchi qismlarining aylanish chastotasini nazorat qilishda ham ishlatiladi (masalan, prokat stanlari valiklari, turbinalar).
Bundan tashqari, taxometr boshqa maqsadlarda, masalan, konveyerda xomashyo va materiallar sarfini, quvurlardagi suyuq hamda gazsimon muhitlar sarfini rotatsion sarf o‘lchagichlar yordamida aniqlashda, sinovlar va chiniqtirish jarayonida uskunalar, mashinalar hamda mexanizmlarning ishlash vaqtini hisoblashda ham qo‘llanishi mumkin. O‘lchash natijasini amaliy o‘lchov birliklarida (soat, daqiqa, metr, tezlik, dona, qadoqlar soni, kg/s va hokazo) ifodalash mumkin. Masalan, avtomobil spidometri taxometr prinsipi asosida ishlaydi — yetaklanmaydigan g‘ildirakning aylanish tezligini o‘lchaydi, spidometrning ikkilamchi asbobi esa harakat tezligi birliklarida, masalan, km/soat ko‘rinishida darajalangan. Kontaktli o‘t oldirish tizimiga ega avtomobillarda taxometr raqamli signalni uzgich-taqsimlagichdan oladi. Dizel avtomobillarida esa analog signal generator chulg‘amidan olinadi.