
Bosimni o‘lchash texnologik jarayonlarni boshqarish va ishlab chiqarish xavfsizligini ta’minlash uchun zarur. Bundan tashqari, ushbu parametr boshqa texnologik ko‘rsatkichlar — sath, sarf, harorat, zichlik va hokazolarni bilvosita o‘lchashda ham qo‘llanadi. Xalqaro birliklar tizimida (SI) bosim birligi sifatida paskal (Pa) qabul qilingan.
Ko‘p hollarda bosimning birlamchi o‘zgartkichlari kuch yoki siljish ko‘rinishidagi elektr bo‘lmagan chiqish signaliga ega bo‘ladi va o‘lchash asbobi bilan bitta blokka birlashtiriladi. Agar o‘lchash natijalarini masofaga uzatish zarur bo‘lsa, bu elektr bo‘lmagan signal oraliq bosqichda standartlashtirilgan elektr yoki pnevmatik signalga aylantiriladi. Bunda birlamchi va oraliq o‘zgartkichlar birlashtirilib, yagona o‘lchash o‘zgartkichi hosil qilinadi.
O‘lchanayotgan muhit (OM) — gaz, bug‘ yoki suyuqlik turiga qarab, bosimni olishning turli usullari qo‘llanadi. Agressiv, qovushqoq, yuqori yoki past haroratli, ifloslangan muhitlarda, shuningdek, havo quvurlari, tutun yo‘llari, chang quvurlari va hokazolarda bosimni o‘lchashning o‘ziga xos jihatlari mavjud.
Bosimni o‘lchash uchun manometrlar, vakuummetrlar, manovakuummetrlar, bosim balandligi o‘lchagichlari, tortish o‘lchagichlari, tortish va bosim o‘lchagichlari, bosim datchiklari, differensial manometrlar.
Aksariyat asboblarda o‘lchanayotgan bosim elastik elementlarning deformatsiyasiga aylantiriladi. Shu sababli ular deformatsion asboblar deb ataladi.
Deformatsion asboblar tuzilishi sodda, ishlatish qulay va xavfsiz bo‘lgani sababli texnologik jarayonlarda bosimni o‘lchash uchun keng qo‘llanadi. Barcha deformatsion asboblarda o‘lchanayotgan bosim ta’sirida shakli o‘zgaradigan elastik element mavjud: naychasimon prujina (Burdon naychasi), membrana yoki silfon.
Shuningdek, yuk-porshenli manometrlar ham mavjud bo‘lib, ularda hech qanday element deformatsiyalanmaydi.
Eng keng tarqalganlari naychasimon prujinali asboblardir. Ular ko‘rsatuvchi manometrlar va vakuummetrlar ko‘rinishida, maksimal o‘lchash chegarasi bilan ishlab chiqariladi. Bunday asboblarda o‘lchanayotgan p bosim o‘zgarganda, naychasimon prujinaning egriligi o‘zgaradi. Uning erkin uchi tortqi orqali tishli sektor va u bilan ilashgan tishli g‘ildirakni aylantiradi. Tishli g‘ildirak bilan birga unga mahkamlangan, shkala bo‘ylab harakatlanadigan ko‘rsatkich strelkasi ham aylanadi. Ko‘rsatkichlarni masofadan uzatish uchun tok yoki pnevmatik chiqishga ega oraliq o‘zgartkichli (MP-E, MP-P), shuningdek, differensial-transformatorli o‘zgartkichli (MED) manometrlar ishlab chiqariladi.
Sanoatda, shuningdek, membranali differensial manometrlar ham ishlab chiqariladi. Ularning oraliq o‘zgartkichlari standartlashtirilgan tok yoki pnevmatik signallarni hosil qiladi.
Membrana deformatsiyasini standartlashtirilgan tok signaliga aylantirish uchun tenzorezistorli oraliq o‘zgartkichlar ham qo‘llanadi. Bunday o‘zgartkichlarda rezistor cho‘zilganda yoki siqilganda uning elektr qarshiligi o‘zgaradi. Bu asboblarda tenzorezistor qattiq o‘lchash membranasiga mahkamlanadi. Deformatsiya membranaga ta’sir etuvchi bosimga mutanosib bo‘lib, tenzorezistorning deformatsiyalanishiga va uning qarshiligi o‘zgarishiga olib keladi. Bu qarshilik muvozanatlanmagan ko‘prikdan iborat o‘lchash sxemasi orqali o‘zgarmas tokli chiqish signaliga aylantiriladi. Qattiq membrananing deformatsiyasi kichik bo‘lgani uchun sezgirligi yuqori bo‘lgan kremniyli yarimo‘tkazgich tenzorezistorlar qo‘llanadi.
Differensial manometrlarda sezgir element vazifasini shtok orqali o‘zaro bog‘langan ikkita noelastik membranadan iborat blok bajaradi. Bosimlar farqi ta’sirida shtokning siljishi richagning egilishiga va o‘lchash membranasining deformatsiyalanishiga olib keladi. Membranalar korroziyaga chidamli materialdan tayyorlanadi, bu esa differensial manometrdan kuchli agressiv muhitlarda o‘lchash uchun foydalanish imkonini beradi.
Agressiv muhit bosimini o‘lchash uchun korroziyaga chidamli materialdan tayyorlangan himoya membranasi bilan jihozlangan datchiklar qo‘llanadi. O‘lchanayotgan bosim o‘lchash membranasiga silikon moyi orqali uzatiladi. Datchikning ichki bo‘shlig‘i shu moy bilan to‘ldirilgan.
Sanoat uchun mo‘ljallangan tenzorezistorli o‘zgartkichlar bosim, siyraklanish va bosimlar farqini ularga mutanosib o‘zgarmas tokli chiqish signaliga aylantirish uchun mo‘ljallangan.
Bosim o‘lchash asboblaridan foydalanishning o‘ziga xos jihatlari
Bosim o‘lchash asboblarini ishlatishda ularni muhitning agressiv va issiqlik ta’siridan himoyalash ko‘pincha zarur bo‘ladi.
Agar muhit asbob materialiga nisbatan kimyoviy faol bo‘lsa, asbob ajratuvchi idishlar yoki membranali ajratkichlar yordamida himoyalanadi.
Ajratuvchi idish asbob, biriktiruvchi quvurlar va idishning o‘z materiali bilan reaksiyaga kirishmaydigan inert suyuqlik bilan to‘ldiriladi. Bundan tashqari, ajratuvchi suyuqlik o‘lchanayotgan muhit bilan kimyoviy reaksiyaga kirishmasligi yoki unga aralashmasligi kerak. Ajratuvchi suyuqlik sifatida glitserinning suvli eritmalari, etilenglikol, texnik moylar va boshqalar qo‘llanadi.
Membranali ajratkichda o‘lchanayotgan muhit asbobdan zanglamaydigan po‘latdan yoki ftoroplastdan tayyorlangan, qattiqligi past membrana orqali ajratiladi. Bosimni membranadan asbobga uzatish uchun ular orasidagi bo‘shliq suyuqlik bilan to‘ldiriladi.
Asbobni muhitning yuqori harorati ta’siridan himoyalash uchun sifon naychalari qo‘llanadi.
Deformatsion asboblar vaqti-vaqti bilan qiyoslashdan o‘tkaziladi. Ulardan foydalanish sharoitida shkaladagi nol va ishchi nuqtalar tekshiriladi. Buning uchun uch yo‘lli jo‘mraklar qo‘llanadi. Nol nuqtani qiyoslashda asbob atmosfera bilan tutashtiriladi. Asbob strelkasi nol belgisiga qaytishi kerak. Ishchi nuqtani qiyoslash yon flanesga o‘rnatilgan nazorat manometri yordamida bajariladi. Jo‘mrakdan foydalanishda asbobni ulash va uzish jarayonlari albatta ravon bajarilishi lozim.
Shuningdek, uch yo‘lli jo‘mrak yordamida biriktiruvchi liniyani puflab tozalash ham mumkin.
Adabiyotlar
- Issiqlik-fizik va mexanik parametrlar datchiklari: uch jildli ma’lumotnoma. 1-jild / Umumiy tahrir: Yu. N. Koptev. Moskva: IPRJR, 1999. — 548 bet.
- Mexanik kattaliklarni o‘lchash datchiklarini loyihalash / Umumiy tahrir: Ye. P. Osadchiy. — Moskva: Mashinostroyeniye, 1979. — 480 bet.