Sekundomer nima

SSSRda ishlab chiqarilgan «Agat» mexanik sekundomeri

Sekundomer — vaqt oraliqlarini o‘lchashga mo‘ljallangan asbob bo‘lib, vaqtni soniyaning ulushlarigacha aniqlikda o‘lchaydi. Uni taymer bilan adashtirmaslik kerak. Odatda, 1/10 va 1/100 soniyagacha aniqlikda o‘lchaydigan sekundomerlardan foydalaniladi. Biroq zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan vaqtni soniyaning o‘n mingdan bir ulushigacha va undan ham yuqori aniqlikda o‘lchash imkoniyati paydo bo‘ldi.

Sekundomerning paydo bo‘lishi va rivojlanish tarixi

Soatlar sivilizatsiya rivojlanishining ilk davrlaridan beri mavjud. Vaqtni o‘lchash uchun suv, qum, quyosh va boshqa vositalardan foydalanilgan. Biroq bunday o‘lchashlarda xatolik bir necha daqiqadan yarim soatgacha yetgan. Mexanik soatlar paydo bo‘lishi bilan vaziyat tubdan o‘zgardi. Dastlab vaqtni bir daqiqagacha aniqlikda, soniya mili paydo bo‘lgach esa bir soniyagacha aniqlikda aniqlash mumkin bo‘ldi. Bunday soatlarning sekundomerdan farqi shundaki, aniq o‘lchash uchun ularni istalgan paytda ishga tushirish va to‘xtatishning iloji bo‘lmagan. Shu sababli o‘lchash aniqligi mukammallikdan ancha yiroq edi. Ilk «haqiqiy» mexanik sekundomerlar haqidagi ma’lumotlar XVII asr oxiri — XVIII asr boshlarida uchraydi. Elektronika jadal rivojlana boshlagach, elektron sekundomerlar paydo bo‘ldi.

Mexanik sekundomerlar

Boshqarilishi eng oddiy bo‘lgan bir tugmali sekundomerlarda prujinani burab sozlash mexanizmi bilan birlashtirilgan bitta boshqaruv tugmasi mavjud. Tugma birinchi marta bosilganda sekundomer ishga tushadi, ikkinchi marta bosilganda to‘xtaydi, uchinchi marta bosilganda esa sekundomer millari dastlabki nol holatiga qaytadi. Shu tugmani aylantirish orqali sekundomer prujinasi burab tortiladi.

Murakkabroq modellarda uchta tugma bo‘ladi. Ular sekundomerni ishga tushirish, to‘xtatish, shuningdek, oraliq vaqtlarni (aylana vaqtini) qayd etish imkonini beradi. Ko‘rsatkichlarni nolga qaytarish bitta tugma orqali bajariladi. Mexanik sekundomerlarning aniqligi, odatda, 1/10 soniyani tashkil etadi.

Elektron sekundomerlar

Elektron sport sekundomeri

Ular mexanik sekundomerlarga qaraganda yuqoriroq aniqligi (1/100 soniya) va kengroq funksional imkoniyatlari bilan ajralib turadi. Ayrim sohalarda (masalan, avtomobil poygalarida) marra chizig‘idan o‘tish vaqtini lazer yordamida qayd etadigan sekundomerlar qo‘llanadi. Ularning aniqligi 1/1000 soniya va undan ham yuqori.

Qo‘llanilishi

  • Ilmiy laboratoriyalarda;
  • zavod laboratoriyalarida;
  • oliy ta’lim muassasalari, texnikumlar va maktablarning o‘quv laboratoriyalarida;
  • sportda;
  • kundalik hayotda (masalan, ovqat tayyorlash vaqtini aniqlash uchun);
  • harbiy sohada (torpedaning harakatlanish vaqtini o‘lchash va uning nishonga tegish paytini aniqlash uchun).

Sekundomerlar, avvalo, sportda sportchiga muayyan masofani bosib o‘tish uchun qancha vaqt kerak bo‘lganini, masalan, sprintda yoki suzishda, aniq o‘lchash maqsadida qo‘llanadi. Shuningdek, o‘zgaruvchan tokda ishlaydigan elektromexanik sekundomerlar ham mavjud. Ular relelarning tezkorligini sinashda ishga tushish vaqtini aniqlashga mo‘ljallangan (masalan, ПВ-53Л va ПВ-53Щ modellari). Shuningdek, fotodarvozalar (photogates) va boshqa datchiklarga ulanadigan elektron sekundomerlar maktablar, texnikumlar va oliy ta’lim muassasalaridagi laboratoriya mashg‘ulotlarida ishlatiladi.

Adabiyotlar

  • Sekundomerlar // Tovarlar lug‘ati / I. A. Pugachyov (bosh muharrir). — M.: Savdo adabiyotlari davlat nashriyoti, 1960. — J. VIII. — Ust. 41—44.

Havolalar