Gravitatsion manyovr nima

Gravitatsion manyovr, kamroq hollarda perturbatsion manyovr, — kosmik apparatning uchish trayektoriyasi va tezligini maqsadli o‘zgartirishdir. Bunda kosmik apparatning harakatiga gravitatsion maydonlar ta’sir etadi; bu maydonlarning manbai — osmon jismlari.

Bu manyovr ilk bor 1959-yilda Sovet Ittifoqining avtomatik sayyoralararo stansiyasi (ASS) Luna-3 tomonidan muvaffaqiyatli amalga oshirilgan. U uzoqdagi obyektlarga yuboriladigan avtomatik sayyoralararo stansiyalar tezligini oshirish uchun, jumladan, Quyosh tizimining olis hududlariga va undan tashqariga uchishda yoqilg‘ini tejash hamda parvoz vaqtini qisqartirish maqsadida tez-tez qo‘llanadi. Bunday qo‘llanish «gravitatsion palaxmon» ( inglizcha gravitational slingshot) nomi bilan ham ma’lum. Undan kosmik apparat tezligini kamaytirish uchun ham foydalanish mumkin, ayrim hollarda esa apparatning harakat yo‘nalishini o‘zgartirish eng muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Eng samarali gravitatsion manyovrlar ulkan sayyoralar yaqinida bajariladi, biroq ko‘pincha Venera, Yer, Mars va hatto Oy yaqinida ham shunday manyovrlar bajariladi.

Manyovrni amalga oshirish tamoyili

Gravitatsion manyovr orbital kosmik parvozni amalga oshirayotgan apparatning o‘sha bir xil massa markazi (mos ravishda yulduz yoki sayyora) atrofida aylanadigan, yetarlicha katta massali osmon jismiga (sayyoraga yoki uning yo‘ldoshiga) yaqinlashishini nazarda tutadi. Masalan, Yer yaqinida Oyga yaqinlashib gravitatsion manyovr bajarish mumkin. Quyosh tizimi doirasidagi parvozlarda esa Quyosh atrofida aylanadigan sayyoralar yaqinida shunday manyovrlar bajarilishi mumkin.

Gravitatsion manyovr sxemasi: 1) kirishdagi tezliklar uchburchagi, 2) chiqishdagi tezliklar uchburchagi, 3) ∆V — gravitatsion manyovr natijasida geliosentrik tezlikning o‘zgarishi.

Soddalashtirilgan tasavvurda Quyosh tizimidagi sayyoralardan biri yaqinidagi gravitatsion manyovr quyidagicha kechadi: kosmik apparat sayyoraning ta’sir doirasiga unga nisbatan vвх tezlik bilan kiradi. Bu tezlik apparatning Vвх va sayyoraning Vпл Quyoshga nisbatan harakat tezliklari farqi bilan aniqlanadi (rasmdagi 1-uchburchakka qarang). Sayyora markaziga bog‘langan koordinatalar tizimida kosmik apparat sayyorani giperbolik trayektoriya bo‘ylab aylanib o‘tadi va uning ta’sir doirasidan vвых tezlik bilan chiqadi. Bunda vвх va vвых tezliklarning modullari teng, ammo yo‘nalishlari o‘zaro φ burchakka farq qiladi. Apparat sayyora ta’sir doirasidan chiqqach, uning geliosentrik tezligi Vвых Vпл va vвых tezliklar yig‘indisiga teng bo‘ladi (2-uchburchakka qarang). ΔV deb belgilangan Vвых va Vвх tezliklar farqi (3-rasmga qarang) tezlik orttirmasi deb ataladi va gravitatsion manyovrning natijasi hisoblanadi.

Tezlik orttirmasi yaqinlashishning nisbiy tezligi vвх, sayyora massasi hamda mo‘ljal masofasi b ga bog‘liq: kosmik apparat trayektoriyasi sayyoraga qanchalik yaqin o‘tsa, og‘ish burchagi φ shunchalik katta va tezlik orttirmasi shunchalik sezilarli bo‘ladi. Mo‘ljal masofasining eng kichik qiymati kosmik apparatning sayyora bilan (agar atmosferasi bo‘lsa, atmosfera bilan ham) to‘qnashib ketmasligi zarurati bilan cheklanadi. Shunday qilib, ayni bir osmon jismi yaqinida tezlik orttirmasi apparatning tezligi va trayektoriyasiga qarab sezilarli darajada farq qilishi mumkin.

Osmon mexanikasi qonunlariga ko‘ra, eng katta mumkin bo‘lgan tezlik orttirmasiga vвх qiymati sayyoraga eng yaqinlashish nuqtasidagi aylana orbital tezlikka teng bo‘lganda erishiladi. Bunda og‘ish burchagi φ 60° ga teng bo‘ladi. Quyidagi jadvalda Quyosh tizimining ayrim sayyoralari yaqinida gravitatsion manyovr bajarilganda tezlik orttirmasi vektorining mumkin bo‘lgan eng katta moduli (km/s) keltirilgan:

MerkuriyVeneraYerOyMarsYupiterSaturnUranNeptun
3,0057,3287,9101,6803,55542,7325,6215,1816,73

Amalda erishiladigan tezlik orttirmasi bajarilayotgan manyovrning maqsadiga bog‘liq.

Kosmik fazoni tadqiq etishda gravitatsion manyovrlarning o‘rni

Gravitatsion manyovrlar amalda o‘zlashtirilmaguncha Quyosh tizimining katta qismini tadqiq etish murakkab vazifa bo‘lib qolgan. Kimyoviy raketalar yordamida Yerdan uchishda erishiladigan tezlik faqat Yerga eng yaqin sayyoralar — Venera va Marsga yetib borib, ular atrofida sun’iy yo‘ldosh orbitasiga chiqish imkonini bergan. Merkuriy, Yupiter va Saturn uchun esa nazariy jihatdan sayyora yaqiniga qisqa muddatli tashrif buyurishgina mumkin edi. Kimyoviy raketalar yordamida Quyosh tizimining yanada olis hududlarini tadqiq etish va uning chegarasidan chiqish imkonsiz yoki amaliy jihatdan nomaqbul deb hisoblangan. Bunga energiya tejamkor elliptik (Goman) trayektoriyalari bo‘ylab parvozning haddan tashqari uzoq davom etishi sabab bo‘lgan. Shu bois Quyosh tizimining Yerdan olis hududlarini o‘rganish 50-yillarning oxiri — 60-yillarning boshida, XX asrda olimlar nazarida uzoq kelajak vazifasi edi. Buning uchun, avvalo, samaraliroq reaktiv dvigatellarni ishlab chiqish zarur deb hisoblangan (masalan, yadroviy yoki elektr dvigatellar).

Orbita bo‘ylab harakatlanayotgan katta massali osmon jismi — sayyora yoki uning yirik tabiiy yo‘ldoshi yaqinida bajarilgan gravitatsion manyovr kosmik apparatning kinetik energiyasini yoqilg‘i sarflamasdan o‘zgartirish imkonini beradi. Aslida bu osmon jismi bilan kosmik apparat o‘rtasida kinetik energiyaning qayta taqsimlanishidir. Apparatning kinetik energiyasi qancha o‘zgarsa, osmon jismining orbita bo‘ylab harakat kinetik energiyasi ham shuncha miqdorda teskari yo‘nalishda o‘zgaradi. Sun’iy kosmik apparat massasi gravitatsion manyovr uchun yaroqli istalgan osmon jismining (jumladan, sayyora yo‘ldoshlarining) massasiga nisbatan nihoyatda kichik bo‘lgani uchun, bu jism orbitasidagi o‘zgarish deyarli sezilmaydi. Demak, mavjud raketa texnologiyalari bilan butun Quyosh tizimini va undan tashqarini o‘rganishda gravitatsion manyovr kosmik apparatlarni tezlatish, sekinlatish yoki harakat yo‘nalishini o‘zgartirishning «bepul» hamda samarali usulidir.

Tarixi

Astronomlar bundan yuzlab yillar avval ham kometalar, masalan, Yupiter kabi katta massali jismlarga yaqinlashganda ularning trayektoriyasi va kinetik energiyasi o‘zgarishini bilishgan. Kosmik apparatlarning parvoz yo‘nalishi va tezligini o‘zgartirish uchun yirik osmon jismlarining tortishish kuchidan maqsadli foydalanish g‘oyasi XX asrda turli mualliflar tomonidan, ko‘pincha bir-biridan mustaqil ravishda ilgari surilgan.

1938-yilda kosmonavtika asoschilaridan biri Yu. V. Kondratyuk aviatsiya tarixchisi B. N. Vorobyovga «Qurish uchun o‘qiydiganlarga» nomli qo‘lyozmasini topshirgan. Unda sayyoralararo parvozda sayyora yo‘ldoshlarining tortishish kuchidan foydalanib, kosmik apparatni yo‘l boshida qo‘shimcha tezlatish va yo‘l oxirida sekinlatish g‘oyasi ilgari surilgan. Kondratyukning o‘zi qo‘lyozma sanasini 1918—19-yillar deb ko‘rsatgan, biroq T. M. Melkumov bu sananing to‘g‘riligiga shubha bildirgan.

F. A. Sander 1924—25-yillarga oid va 1961-yilda e’lon qilingan «Boshqa sayyoralarga parvozlar (sayyoralararo sayohatlar nazariyasi)» maqolasida sayyoralar va ularning yo‘ldoshlarini aylanib o‘tishda kosmik apparat yo‘nalishi hamda tezligini o‘zgartirish tamoyillarini batafsil bayon qilgan.

1930-yillardan boshlab gravitatsion manyovrlar ilmiy-fantastik asarlarda ham uchray boshladi. Bunga Lester del Reyning ilk bor 1939-yilda nashr etilgan «Habit» hikoyasi misol bo‘ladi. Hikoya qahramoni Yupiterning tortishish kuchi yordamida kemasini tezlikni yo‘qotmasdan burib, kosmik poygada g‘olib chiqadi.

1954-yilda Britaniya sayyoralararo jamiyati a’zosi, matematik Derek Lauden [inglizcha] turli mualliflar Quyosh tizimidagi jismlarning tortishish kuchidan foydalanib, boshqa sayyoralarga parvozda yoqilg‘i sarfini kamaytirishni taklif qilayotganini, ammo bunday manyovrlarni hisoblash usullari yetarlicha o‘rganilmaganini qayd etgan.

1956-yilda yettinchi Xalqaro astronavtika kongressida italiyalik olim Gaetano Krokko Yer — Mars — Venera — Yer yo‘nalishi bo‘ylab qo‘nmasdan amalga oshiriladigan boshqariladigan parvoz rejasini taqdim etgan. Trayektoriya shunday hisoblanganki, Mars yaqinidan kichik masofada o‘tishda uning tortishish kuchi yuzaga keltirgan og‘ishni Veneraning tortishish kuchi kompensatsiyalaydi. Rejada kemaga reaktiv dvigatel yordamida faqat bir marta tezlik berish ko‘zda tutilgan, umumiy parvoz davomiyligi esa aniq bir yil bo‘lgan. Bu Marsga Goman trayektoriyalari bo‘ylab uchishga nisbatan ancha qulay edi. Reja «Krokkoning buyuk sayohati [italyancha]».

1957-yilda Amaliy matematika bo‘limining (Matematika instituti, V. A. Steklov nomidagi SSSR Fanlar akademiyasi) (AMB MI) aspiranti V. A. Yegorov «Oyga parvoz dinamikasining ayrim masalalari haqida» nomli maqolasini chop ettirib, dunyo miqyosida e’tirof qozongan. Ishda kosmik apparatni tezlatish yoki sekinlatish uchun Oy yaqinida gravitatsion manyovrlardan foydalanish tadqiq etilgan. Yegorovning xulosalari Sanderning xulosalariga yaqin bo‘lgan.

Gravitatsion manyovr amalda ilk bor 1959-yilda Sovet Ittifoqining «Luna-3» kosmik stansiyasi tomonidan bajarilgan. Stansiya Oyning ko‘rinmas tomonini suratga olgan. Oy tortishishi ta’sirida apparat orbitasining o‘zgarishi shunday hisoblanganki, uning Yerga qaytish trayektoriyasi Sovet kuzatuv stansiyalari to‘plangan Shimoliy yarimshar ustidan o‘tgan. Manyovr hisobi M. V. Keldish rahbarligidagi SSSR FA Amaliy matematika bo‘limi tadqiqotlariga asoslangan bo‘lib, ularda Yegorov ishining natijalaridan foydalanilgan.

1961-yilda sayyoralararo parvozlarda gravitatsion manyovrlardan foydalanish masalasini Kaliforniya universitetining Los-Anjelesdagi bo‘limi aspiranti Maykl Minovich o‘rganishni boshlagan. U NASAning Reaktiv harakat laboratoriyasida (JPL) amaliyot o‘tayotgan edi. U sonli usulda yechish zarur bo‘lgan uch jism masalasini o‘sha davr uchun rekord darajada tez ishlagan IBM 7090 kompyuterida hisoblagan. 1963-yilda Minovich «Bir necha sayyoraning tortishish ta’siri ostidagi ballistik sayyoralararo trayektoriyalarni aniqlash va ularning xususiyatlari» («The Determination and Characteristics of Ballistic Interplanetary Trajectories Under the Influence of Multiple Planetary Attractions») ishini e’lon qilgan. Unda bir missiya davomida bir necha bor gravitatsion manyovr bajarish imkoniyatini ham o‘z ichiga olgan sayyoralararo parvoz usullari ko‘rib chiqilgan.

Minovichning tadqiqotlari JPLdagi hamkasblari tomonidan darhol tan olinmagan. Uning dasturi va hisoblash natijalaridan bevosita foydalanilmagan, biroq ular 1964-yilda Merkuriyga Venera yaqinidagi gravitatsion manyovr orqali parvoz qilishning amaliy imkoniyatini tekshirishga turtki bo‘lgan. Shu yili uning ishlari JPLdagi yana bir amaliyotchi — Gari Flandro [inglizcha]ning e’tiborini tortgan. U Quyosh tizimining tashqi sayyoralariga avtomatik zondlar yuborishda yoqilg‘i va vaqtni tejash uchun gravitatsion manyovrlardan foydalanishni o‘rganayotgan edi. Minovichning ishlari bilan tanishishdan oldin Flandro Goman va Krokko asarlariga, shuningdek, 1962-yilda nashr etilgan Krafft Erike [inglizcha]ning «Space Flight» («Kosmik parvoz») kitobiga tayangan. Ushbu kitobda gravitatsion manyovrlar konsepsiyasi bayon etilgan.

Flandro foydali yuk massasi va kosmik apparatning kafolatlangan ishlash muddati ma’lum bo‘lganda, Yupiter yaqinidagi gravitatsion manyovr yordamida uzoq sayyoralarga yetib borish imkonini beradigan «haqiqiy missiya profillari»ni mustaqil hisoblashga kirishgan. Uchirish «oynalari»ni hisoblar ekan, u Minovichdan mustaqil ravishda 1980-yillarning boshida bitta apparat bilan Yupiter, Saturn, Uran va Neptun yonidan uchib o‘tish imkoniyati yuzaga kelishini aniqlagan. Bunga ushbu sayyoralarning orbitalarida kamdan-kam — 176 yilda bir marta — bir-biriga nisbatan qulay joylashishi sabab bo‘lgan. Bundan foydalanish uchun kosmik apparat 1970-yillarning oxirida Yerdan uchirilishi kerak edi. Flandro tadqiqot natijalarini 1965-yilda JPLning ichki nashrida taqdim etgan, 1966-yilda esa «Yupiter gravitatsion maydonidan olingan energiya yordamida tashqi Quyosh tizimiga tezkor razvedka missiyalari» («Fast Reconnaissance Missions to the Outer Solar System Utilizing Energy Derived from the Gravitational Field of Jupiter») maqolasini chop ettirgan.

1965-yilda Stenli Kubrik bilan «2001: Kosmik odisseya» filmi ustida ishlayotgan ingliz fantast yozuvchisi Artur Klark «Diskaveri-1» kosmik kemasining Saturnga yetib borishi uchun Yupiterning tortishish maydonida gravitatsion manyovr bajarishini tasvirlashni taklif qilgan. Biroq Saturnni real ko‘rsatish uchun zarur maxsus effektlar murakkabligi sababli bu g‘oya filmda amalga oshirilmagan. Shunga qaramay, u Klarkning shu nomdagi romaniga kiritilgan. Roman 1968-yilda nashr etilgan.

1969-yilda NASA tashqi sayyoralarni o‘rganishga qaratilgan yirik kosmik dastur loyihasini ishlab chiqqan. Loyiha Flandro tadqiqotlariga asoslangan, «Grand Tour» («Katta sayohat») nomi Krokkoning g‘oyasidan olingan. Yuqori xarajatlar sababli dastur 1977-yilda faqat qisman amalga oshirildi; uning nomi «Voyajer». «Voyajer» apparatlari uchirilishidan oldin ham Merkuriyga yetib borish uchun Veneraning tortishish maydonida sekinlashtiruvchi gravitatsion manyovr muvaffaqiyatli bajarilgan. Bu ish «Mariner-10» missiyasida amalga oshirilgan; missiya 1973-yilda boshlangan.

Keyinchalik turli kosmik agentliklarning sayyoralararo missiyalarida gravitatsion manyovrlardan keng foydalanilgan.

Obert effekti bilan birgalikda qo‘llash

Ba’zan gravitatsion manyovr deganda «Obert effekti»dan foydalanib, kosmik apparat tezligini oshirishning birlashtirilgan usuli ham tushuniladi. Bu usulning mohiyati shundaki, gravitatsion manyovr paytida apparat sayyora atrofidagi trayektoriyasining peritsentri yaqinida dvigatelini ishga tushiradi. Bu yoqilg‘i energiyasidan maksimal samaradorlik bilan foydalanib, apparatning kinetik energiyasini oshirishga xizmat qiladi.

Qo‘llanishiga misollar

«Luna-3» trayektoriyasi va gravitatsion manyovr
«Kassini» zondining sayyoralararo trayektoriyasi

Gravitatsion manyovr ilk bor 1959-yilda Luna-3 avtomatik sayyoralararo stansiyasi (ASS) tomonidan muvaffaqiyatli amalga oshirilgan. O‘shandan buyon gravitatsion manyovrlar sayyoralararo parvozlarda keng qo‘llanadi. Masalan, 1974-yilda Mariner-10 avtomatik sayyoralararo stansiyasi gravitatsion manyovr bajargan: apparat Veneraga yaqinlashganidan keyin uning keyingi manzili Merkuriy bo‘lgan.

ASS Voyajer-1 va Voyajer-2 apparatlari Yupiter va Saturn yaqinida gravitatsion manyovrlardan foydalangan va buning natijasida Quyosh tizimidan chiqib ketishdagi rekord tezliklarga erishgan. 2006-yilda uchirilgan Yangi ufqlar avtomatik sayyoralararo stansiyasi esa Yupiter yaqinida atigi bir marta gravitatsion manyovr bajargan. Shu sababli, boshlang‘ich tezligi yuqoriroq bo‘lishiga qaramay, uning Quyosh tizimidan chiqish tezligi «Voyajer»larnikidan past.

Gravitatsion manyovrlarning murakkab kombinatsiyasidan Kassini (tezlanish uchun apparat uch sayyora — Venera (ikki marta), Yer va Yupiterning gravitatsion maydonidan foydalangan) va Rozetta (Yer va Mars yaqinida jami to‘rtta gravitatsion manyovr bajargan) avtomatik sayyoralararo stansiyalari foydalangan.

1998-yilda orbitaga chiqarish bosqichida nosozlikka uchragan PAS-22 aloqa sun’iy yo‘ldoshi uchun maxsus parvoz dasturi ishlab chiqilib, amalga oshirilgan. Oy yaqinidagi ikkita gravitatsion manyovr yordamida cheklangan yoqilg‘i zaxirasiga ega sun’iy yo‘ldosh rejalashtirilmagan cho‘ziq elliptik geoo‘tish orbitasidan chiqib, geosinxron orbitaga o‘tkazilgan; uning parametrlari tijorat maqsadlarida foydalanishga mos bo‘lgan. Oyning tortishish maydonidan foydalanib geostatsionar orbitaga o‘tish nazariyasi avvalroq Rossiya Fanlar akademiyasining M. V. Keldish nomidagi Amaliy matematika institutida ishlab chiqilgan edi. Aynan shu tadqiqotlar sun’iy yo‘ldoshni qutqarish dasturiga asos bo‘lgan.

Adabiyotlar

Havolalar