O‘zgaruvchan tok generatori nima

O‘zgaruvchan tok generatori («alternator») — bu elektr generatorining bir turi bo‘lib, mexanik energiyanio‘zgaruvchan tok elektr energiyasiga aylantiradi. O‘zgaruvchan tok generatorlarining aksariyatida aylanuvchi magnit maydon.

Hindukush GESining mashina zali, Murg‘ob daryosida. O‘zgaruvchan tok generatori qo‘zg‘atkichli, ishlab chiqarilgan joyi: Budapesht (Vengriya), Ganz Works[vengercha].
Surat: Prokudin-Gorskiy, 1911-yil

Generatorning ishlash prinsipi mexanik energiyani magnit maydonda sim g‘altagini aylantirish orqali elektr energiyasiga aylantirishdan iborat. Harakatlanayotgan magnitning kuch chiziqlari sim g‘altagining o‘ramlarini kesib o‘tganda ham elektr toki hosil bo‘ladi. Elektronlar magnitning musbat qutbi tomon harakatlanadi, elektr toki esa musbat qutbdan manfiy qutbga oqadi. Magnit maydon kuch chiziqlari g‘altakni (o‘tkazgichni) kesib o‘tar ekan, o‘tkazgichda elektr toki induksiyalanadi. Xuddi shu prinsip sim ramkaning magnitga nisbatan harakatida, ya’ni ramka magnit maydon kuch chiziqlarini kesib o‘tganda ham amal qiladi. Induksiyalangan elektr toki shunday yo‘nalishda oqadiki, ramka magnitga yaqinlashganda tokning magnit maydoni magnitni itaradi, ramka uzoqlashganda esa uni tortadi. Ramka magnit qutblariga nisbatan o‘z yo‘nalishini har safar o‘zgartirganda, elektr toki ham o‘z yo‘nalishini teskarisiga o‘zgartiradi. Mexanik energiya manbai o‘tkazgichni (yoki magnit maydonni) aylantirib turgan butun vaqt davomida generator o‘zgaruvchan elektr tokini ishlab chiqaradi.

Tarixi

O‘zgaruvchan tok hosil qiluvchi elektr mashinalari elektr tokining magnit induksiyasi hodisasi kashf etilganidan beri sodda ko‘rinishda ma’lum bo‘lgan. Dastlabki mashinalarni ishlab chiqqanlar — Maykl Faradey va Ippolit Piksi.

Faradey «aylanuvchi to‘rtburchak»ni yaratgan, uning ishlashi ko‘p qutbli edi — har bir faol o‘tkazgich ketma-ket ravishda magnit maydon qarama-qarshi yo‘nalishda bo‘lgan sohalardan o‘tkazilardi. Eng qudratli «alternator tizimi»ning ilk ommaviy namoyishi 1886 yilda bo‘lib o‘tgan. Ikki fazali yirik o‘zgaruvchan tok generatorini britaniyalik elektrik Jeyms Gordon[inglizcha] (inglizcha Jeyms Edvard Genri Gordon) 1882 yilda qurgan. Lord Kelvin va Sebastyan Ferranti[inglizcha] (inglizcha Sebastyan Pyetro Innochentso Ademar Tsiani de Ferranti) ham dastlabki alternatorni yaratdilar; u chastotasi 100 dan 300 gers bo‘lgan o‘zgaruvchan tok ishlab chiqarardi. 1891 yilda Nikola Tesla amaliy «yuqori chastotali» alternatorni (taxminan 15 000 gers chastotada ishlagan) patentladi. 1891 yildan keyin ko‘p fazali alternatorlar ixtiro qilindi. Uch simli yuklamaga ega uch fazali tok generatorini ishlab chiqqan va namoyish etgan rus muhandisi Mixail Dolivo-Dobrovolskiy, Berlin shahridagi AEG kompaniyasida bosh muhandis bo‘lib ishlagan. 1893 yilda u namoyish etgan ixtiro A. N. Shchensnovich tomonidan foydalanilgan birinchi sanoat miqyosidagi uch fazali elektr stansiyasini qurishda, Novorossiysk don elevatori tarkibida.

O‘zgaruvchan tok generatori nazariyasi

To‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi kontur ichida doimiy magnit aylanadi

Generatorning ishlash prinsipi elektromagnit induksiya qonuniga asoslanadi — elektr yurituvchi kuchni induksiyalash to‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi konturda (sim ramkada), bir jinsli aylanuvchi magnit maydonda. Yoki aksincha, to‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi kontur bir jinsli, qo‘zg‘almas magnit maydonda aylanadi.

Faraz qilaylik, doimiy magnit hosil qilgan bir jinsli magnit maydon o‘tkazuvchi kontur (sim ramka) ichida o‘z o‘qi atrofida bir tekis burchak tezlik bilan aylanadi ω. Konturdagi bir-biriga qarama-qarshi joylashgan ikkita teng vertikal tomon (rasmga qarang)faol hisoblanadi, chunki ularni magnit maydon kuch chiziqlari kesib o‘tadi. Konturdagi bir-biriga qarama-qarshi joylashgan ikkita teng gorizontal tomon esa faol emas: magnit maydon kuch chiziqlari ularni kesib o‘tmaydi, balki gorizontal tomonlar bo‘ylab sirpanadi; shu sababli ularda elektr yurituvchi kuch hosil bo‘lmaydi.

Kontur faol tomonlarining har birida induksiyalangan elektr yurituvchi kuch hosil bo‘ladi, uning kattaligi quyidagi formula bilan aniqlanadi:

e1=Blvsin⁡ωt va e2=Blvsin⁡(ωt+π)=−Blvsin⁡ωt,

bu yerda

e1 va e2 — kontur faol tomonlarida induksiyalangan elektr yurituvchi kuchlarning oniy qiymatlari, voltlarda;

B — magnit maydonining magnit induksiyasi o‘lchanadi: volt-sekund/kvadrat metr (T, tesla);

l — kontur faol tomonlarining har biri uzunligi, metrlarda;

v — chiziqli tezlik, kontur faol tomonlari bilan birga aylanadigan tezlik, metr/sekundda;

t — vaqt sekundlarda;

ωt va ωt+π — burchaklar, magnit maydon kuch chiziqlari kontur faol tomonlarini qaysi burchak ostida kesib o‘tishini bildiradi.

Kontur faol tomonlarida induksiyalangan elektr yurituvchi kuchlar bir-biriga mos yo‘nalishda ta’sir qilgani uchun konturda induksiyalanadigan natijaviy elektr yurituvchi kuch

quyidagiga teng e=2Blvsin⁡ωt, ya’ni konturdagi induksiyalangan elektr yurituvchi kuch sinusoidal qonun bo‘yicha o‘zgaradi.

Agar kontur ichida bir jinsli magnit maydon bir tekis burchak tezlik bilan aylansa, unda sinusoidal elektr yurituvchi kuch induksiyalanadi.

Quyidagi formulani e=2Blvsin⁡ωt konturdan o‘tuvchi maksimal magnit oqimi Φm orqali ifodalash mumkin.

Faol tomonlarning nisbiy chiziqli tezligi v aylanish radiusi α2 bilan burchak tezligi ω ko‘paytmasiga teng, ya’ni v=α2ω.

U holda quyidagiga ega bo‘lamiz: e=2Blα2ωsin⁡ωt,

bu yerda

ωΦm — amplituda sinusoidal elektr yurituvchi kuchning;

ωt — faza sinusoidal elektr yurituvchi kuchning;

ω — burchak tezligi sinusoidal elektr yurituvchi kuchning; bu holda u kontur ichidagi magnitning aylanish burchak tezligiga teng.

Kontur ko‘plab sim o‘ramlaridan tashkil topganini hisobga olsak, elektr yurituvchi kuch o‘ramlar soniga w mutanosib bo‘ladi va formula quyidagi ko‘rinishni oladi: e=w2Blα2ωsin⁡ωt.

Agar formulaga maksimal magnit oqimini kiritsak, u holda e=wΦmsin⁡ωt.

O‘zgaruvchan tok generatorining tuzilishi

Bir fazali, 4 qutbli o‘zgaruvchan tok generatorining sxematik tuzilishi. Aylanuvchi magnit qutblari va qo‘zg‘almas statorga ega generator
Avtomobil o‘zgaruvchan tok generatorining kesimdagi ko‘rinishi. Qutb uchlari ko‘rinib turibdi
Uch fazali generatorga («yulduz» usulida ulangan) aktiv yuklama («yulduz» usulida ulangan) ulangan, neytral sim mavjud emas

Konstruksiyasiga ko‘ra quyidagi turlarni ajratish mumkin:

Ikkinchi turdagi generatorlar kengroq tarqalgan, chunki stator chulg‘ami qo‘zg‘almas bo‘lgani sababli rotordan yuqori kuchlanishdagi katta tokni sirpanuvchi kontaktlar (cho‘tkalar) va kontakt halqalari yordamida olish zarurati yo‘qoladi.

Generatorning harakatlanuvchi qismi — rotor, qo‘zg‘almas qismi esa — stator.

Stator alohida temir varaqlardan yig‘iladi; bu varaqlar bir-biridan izolyatsiyalangan bo‘ladi. Statorning ichki yuzasida ariqchalar mavjud bo‘lib, ularga generator stator chulg‘amining simlari joylashtiriladi.

Rotor, odatda, yaxlit temirdan tayyorlanadi; rotorning magnit qutblarining qutb uchlari esa qatlamli temirdan yig‘iladi. Rotor aylanganda stator bilan rotorning qutb uchlari orasida mumkin qadar kichik tirqish bo‘ladi; bu magnit induksiyasini imkon qadar katta qilish uchun zarur. Qutb uchlarining geometrik shakli generator ishlab chiqaradigan tok sinusoidal shaklga imkon qadar yaqin bo‘ladigan qilib tanlanadi.

Qutb o‘zaklariga qo‘zg‘atish g‘altaklari o‘rnatiladi va ular o‘zgarmas tok bilan ta’minlanadi. O‘zgarmas tok generatorning valida joylashgan kontakt halqalariga cho‘tkalar orqali uzatiladi.

Qo‘zg‘atish usuliga ko‘ra o‘zgaruvchan tok generatorlari quyidagi turlarga bo‘linadi:

Konstruktiv jihatdan quyidagi turlarni ajratish mumkin:

  • yaqqol ifodalangan qutbli generatorlar;
  • yaqqol ifodalanmagan qutbli generatorlar.

Fazalar soni bo‘yicha quyidagilarni ajratish mumkin:

Uch fazali generator faza chulg‘amlarini ulash usullari:

  • Tesla olti simli tizimi (amaliy ahamiyatga ega emas);
  • «yulduz» usulida ulash;
  • «uchburchak» usulida ulash;
  • bitta statorda oltita chulg‘amni bitta «yulduz» va bitta «uchburchak» shaklida ulash.

Eng keng tarqalgan usul — neytral simli «yulduz» ulanishi (to‘rt simli sxema). Bu usul fazalar orasidagi nomutanosiblikni oson bartaraf etish imkonini beradi, shuningdek generator chulg‘amlarida energiya yo‘qotilishi va qizib ketishiga olib keladigan o‘zgarmas tashkil etuvchi hamda parazit halqasimon toklar paydo bo‘lishining oldini oladi.

Amalda ko‘plab kichik iste’molchilarga ega elektr tarmoqlarida turli fazalardagi yuklama simmetrik bo‘lmaydi (ularga turli elektr quvvati ulanadi yoki, masalan, aktiv yuklama bir fazaga, boshqa fazaga esa induktiv yoki sig‘imli yuklama ulanadi). Shu sababli «uchburchak» yoki «yulduz» usulida ulanishda, neytral sim bo‘lmasa «fazalar nomutanosibligi» kabi noxush hodisa yuz berishi mumkin. Masalan, fazalardan biriga ulangan cho‘g‘lanma lampalar xira yonadi, boshqa fazalarga esa haddan tashqari yuqori elektr kuchlanishi beriladi va ulangan qurilmalar kuyib ketadi.

Uch fazali generatorga («yulduz» usulida ulangan) neytral simli aktiv yuklama («yulduz» usulida ulangan) ulangan
Uch fazali generatorga («uchburchak» usulida ulangan) aktiv yuklama («uchburchak» usulida ulangan)

Generator ishlab chiqaradigan o‘zgaruvchan tok chastotasi

Bu generatorlar sinxron hisoblanadi, ya’ni burchak tezligi (aylanishlar soni) aylanuvchi magnit maydonning generator rotori burchak tezligiga (aylanishlar soniga) chiziqli bog‘liq bo‘ladi. Boshqa generatorlar esa asinxron bo‘lib, ularda sirpanish, ya’ni statorning magnit maydoni rotorning burchak tezligidan ortda qolishi kuzatiladi. Asinxron generatorlarni boshqarish ma’lum darajada murakkab bo‘lgani sababli ular keng tarqalmagan.

Agar generator rotori ikki qutbli bo‘lsa, uning bir marta to‘liq aylanishida induksiyalangan elektr yurituvchi kuch o‘zgarishining bitta to‘liq sikli yuz beradi.

Demak, chastota sinxron generator elektr yurituvchi kuchining quyidagiga teng bo‘ladi: f=n60,

bu yerda

f — chastota gersda;

n — rotorning bir daqiqadagi.

Agar generatorda qutb juftlari soni p bo‘lsa, mos ravishda bunday generator elektr yurituvchi kuchining chastotasi

marta pikki qutbli generator elektr yurituvchi kuchi chastotasidan katta bo‘ladi: f=pn60.

O‘zgaruvchan tok chastotasielektr tarmoqlarida qat’iy saqlanishi kerak; Rossiya va boshqa mamlakatlarda u sekundiga 50 davrni tashkil etadi (gers). Ayrim mamlakatlarda, masalan, AQSHda, Kanadada, Yaponiyada, elektr tarmog‘iga chastotasi 60 gers bo‘lgan o‘zgaruvchan tok uzatiladi. Samolyotlarning bort elektr tarmog‘ida 400 gers chastotali o‘zgaruvchan tok ishlatiladi.

Jadvalda ishlab chiqariladigan o‘zgaruvchan tok chastotasining magnit qutblari soni va generator aylanishlar soniga bog‘liqligi ko‘rsatilgan

Generatorlarni loyihalashda bu omilni hisobga olish kerak.

Qutblar soni 50 gers chastota uchun rotorning aylanishlar soni,
1 daqiqada
60 gers chastota uchun rotorning aylanishlar soni,
1 daqiqada
400 gers chastota uchun rotorning aylanishlar soni,
1 daqiqada
2 3000 3600 24 000
4 1500 1800 12 000
6 1000 1200 8000
8 750 900 6000
10 600 720 4800
12 500 600 4000
14 428,6 514,3 3429
16 375 450 3000
18 333,3 400 2667
20 300 360 2400
40 150 180 1200

Masalan, bug‘ turbinasi eng maqbul rejimda daqiqasiga 3000 marta aylanadi; generator qutblari soni ikkiga teng bo‘ladi.

Masalan, dizel dvigateli, dizel elektr stansiyalarida ishlatilganda uning eng maqbul ish rejimi daqiqasiga 750 aylanishni tashkil etadi; demak, generator 8 qutbli bo‘lishi kerak.

Masalan, yirik gidravlik turbinalar katta gidroelektr stansiyalarida sekin aylanadi — daqiqasiga 150 marta; bunday holda generator 40 qutbli bo‘lishi kerak.

Bu misollar 50 gers chastotali o‘zgaruvchan tok uchun keltirilgan.

Sinxron generator parametrlari

Sinxron generatorni tavsiflovchi asosiy kattaliklar quyidagilardan iborat:

Generatorning salt ishlash xarakteristikasi

O‘zgaruvchan tok generatorining elektr yurituvchi kuchi quyidagilarga proporsional: magnit oqimi Φ va rotorning nbir daqiqadagi aylanishlar soni

E=cnΦ, bu yerda c — proporsionallik koeffitsiyenti (generator konstruksiyasi bilan belgilanadi).

Sinxron generatorning EYuK qiymati n rotorning aylanishlar soniga bog‘liq bo‘lsa-da, uni rotor aylanish tezligini o‘zgartirish orqali rostlab bo‘lmaydi, chunki generator rotori aylanishlar soni generator ishlab chiqaradigan o‘zgaruvchan tok chastotasi bilan bog‘liq. Generator elektr tarmoqlarida ishlaganda chastota qat’iy saqlanishi kerak (Rossiyada 50 gers).

Demak, sinxron generator EYuK qiymatini o‘zgartirishning yagona usuli — magnit oqimini Φ.

Magnit oqimi Φmutanosib konturdagi tok kuchiga I (A, amper) va induktivlikka L (Gn, genri):

Φ=LI.

Shundan kelib chiqib, sinxron generator EYuK formulasi quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi: E=cnLI.

Magnit oqimini o‘zgartirish orqali EYuKni rostlash qo‘zg‘atish chulg‘amlari zanjiriga ketma-ket ulash usulida reostatlar yoki elektron kuchlanish rostlagichlari yordamida amalga oshiriladi. Generator rotorida kontakt halqalari joylashgan bo‘lib, qo‘zg‘atish toki cho‘tkali uzel (sirpanuvchi kontaktlar) orqali uzatiladi. Agar generator bilan bir valda kichik qo‘zg‘atkich-generator joylashgan bo‘lsa, rostlash bilvosita, ya’ni qo‘zg‘atkich-generatorning qo‘zg‘atish tokini o‘zgartirish orqali amalga oshiriladi.

Doimiy magnitlardan qo‘zg‘atiladigan o‘zgaruvchan tok generatorlari ishlatilganda (masalan, kichik energetika qurilmalarida), chiqish kuchlanishi tashqi qurilmalar yordamida rostlanadi: rostlagichlar va kuchlanish stabilizatorlari. Shuningdek qarang: o‘zgaruvchan kuchlanish stabilizatorlari, impulsli kuchlanish stabilizatori.

Agar generator qisqichlarida qanday chastotali tok hosil bo‘lishi muhim bo‘lmasa (masalan, o‘zgaruvchan tok keyinchalik to‘g‘rilanadigan bo‘lsa, o‘zgaruvchan-o‘zgarmas tok uzatish tizimiga ega teplovozlarda bo‘lgani kabi, jumladan TE109, TE114, TE129, TEM7 va boshqalarda) — EYuK qo‘zg‘atish tokini ham, tortuv generatorining aylanishlar sonini o‘zgartirish orqali ham rostlanadi.

Sinxron generatorlarning parallel ishlashi

Elektr stansiyalarida sinxron generatorlar parallel ravishda birgalikda ishlashi uchun umumiy elektr tarmog‘iga ulanadi. Elektr tarmog‘idagi yuklama kichik bo‘lganda generatorlarning faqat bir qismi ishlaydi, elektr energiyasi iste’moli ortganda («tig‘iz vaqt») zaxira generatorlar ishga tushiriladi. Bu usul foydali, chunki har bir generator to‘liq quvvat bilan ishlaydi va natijada eng yuqori foydali ish koeffitsiyentiga erishiladi.

Generatorni elektr tarmog‘i bilan sinxronlashtirish

Zaxira generator elektr shinalariga ulanayotgan paytda uning elektr yurituvchi kuchi qiymat jihatidan shinalardagi kuchlanishga teng bo‘lishi, u bilan bir xil chastotaga ega bo‘lishi va faza siljishi nolga teng bo‘lishi kerak. Zaxira generatorni shu shartlar bajariladigan ish rejimiga keltirish jarayoni generatorni sinxronlashtirish deb ataladi.

Agar bu shart bajarilmasa (ulanayotgan generator sinxron rejimga keltirilmagan bo‘lsa), tarmoqdan generatorga katta tok oqib kirishi mumkin. Bunda generator elektr dvigateli rejimida ishlay boshlaydi va bu avariyaga olib kelishi mumkin.

Ulanayotgan generatorni elektr tarmog‘i bilan sinxronlashtirish uchun maxsus qurilmalar ishlatiladi; eng sodda ko‘rinishi — sinxronoskop.

Sinxronoskop cho‘g‘lanma lampadan va «nol» voltmetrdan iborat bo‘lib, ular generatorni tarmoq shinalaridan uzib turuvchi rubilnik kontaktlariga parallel ulanadi (fazalar soni qancha bo‘lsa, cho‘g‘lanma lampalar va voltmetrlar soni ham shuncha bo‘ladi).

Rubilnik ochiq holatda bo‘lganda parallel ulanishda «cho‘g‘lanma lampa — «nol» voltmetr» yig‘ilmasi ketma-ket «generator fazasi — elektr tarmog‘i fazasi» zanjiriga ulanadi.

Generator ishga tushirilgach (rubilnik ochiq turgan holda), u nominal aylanishlar soniga chiqariladi va qo‘zg‘atish tokini rostlash orqali elektr kuchlanishi generator qisqichlarida va tarmoq shinalarida taxminan bir xil bo‘lishiga erishiladi.

Generator sinxronlash rejimiga yaqinlashganda cho‘g‘lanma lampalar lipillay boshlaydi va to‘liq sinxronlashishga deyarli erishilgan paytda ular o‘chadi. Biroq lampalar kuchlanish nolga teng bo‘lmaganida ham o‘chadi; kuchlanishning to‘liq nolga tengligini ko‘rsatish uchun voltmetrlar («nol» voltmetrlar). «Nol» voltmetrlar ko‘rsatishi bilanoq 0 volt — generator va elektr tarmog‘i sinxronlashgan hisoblanadi, shundan so‘ng rubilnikni ulash mumkin. Agar ikkita cho‘g‘lanma lampa (ikki fazada) o‘chib, uchinchisi — o‘chmasa, bu generator fazalaridan biri elektr tarmog‘i shinasiga noto‘g‘ri ulanganini anglatadi.

Transportda o‘zgaruvchan tok generatorlari

Avtomobil o‘zgaruvchan tok generatori. Harakatlantiruvchi tasma yechib qo‘yilgan

Ichiga o‘rnatilgan yarimo‘tkazgichli ko‘prikli uch fazali to‘g‘rilagichga ega uch fazali o‘zgaruvchan tok generatorlari zamonaviy avtomobillarda avtomobil akkumulyatorini zaryadlash, shuningdek elektr iste’molchilarini — masalan, o‘t oldirish tizimini, avtomobil yoritish uskunalarini, bort kompyuterini, diagnostika tizimini va boshqa qurilmalarni elektr bilan ta’minlash uchun ishlatiladi. Bort tarmog‘idagi kuchlanishning doimiyligi maxsus kuchlanish rostlagichi yordamida ta’minlanadi.

O‘zgaruvchan tok avtomobil generatorlaridan foydalanish generatorning o‘lchamlari va massasini kamaytirish, ishonchliligini oshirish, shu bilan birga o‘zgarmas tok generatorlariga nisbatan quvvatini saqlab qolish yoki hatto oshirish imkonini beradi.

Masalan, G-12 o‘zgarmas tok generatori (avtomobil GAZ-69) 11 kg og‘irlikka ega, nominal toki 20 amper, G-250P2 o‘zgaruvchan tok generatori esa (avtomobil UAZ-469) 5,2 kg massaga ega bo‘lib, nominal toki 28 amperni tashkil etadi.

O‘zgaruvchan tok generatorlari gibrid avtomobillarda ham ishlatiladi. Bunday avtomobillarda ichki yonuv dvigateli va elektr dvigatelining tortish kuchidan birgalikda foydalanish mumkin. Bu ichki yonuv dvigatelining kichik yuklama rejimida ishlashiga yo‘l qo‘ymaydi, shuningdek kinetik energiyani rekuperatsiya qilish imkonini beradi, natijada kuch qurilmasining yoqilg‘i samaradorligi oshadi.

Teplovozlarda — masalan, TE109, TE114, TE129, TEM7, TEM9, TERA1, TEP150, 2TE25K — o‘zgaruvchan tokni o‘zgarmas tokka aylantiruvchi elektr uzatmasi qo‘llanadi va sinxron uch fazali tortuv generatorlari o‘rnatiladi. Tortuv o‘zgarmas tok elektr dvigatellari ishlatiladi, generator ishlab chiqargan elektr energiyasi esa yarimo‘tkazgichli to‘g‘rilash qurilmasida to‘g‘rilanadi. O‘zgarmas tok generatorining o‘rniga o‘zgaruvchan tok generatorini qo‘llash elektr jihozlarining massasini kamaytirish imkonini berdi; bo‘shagan zaxira yanada kuchliroq dizel dvigatelini. Biroq o‘zgaruvchan tok tortuv generatoridan ichki yonuv dvigatelini ishga tushirishda starter sifatida foydalanib bo‘lmaydi; ishga tushirish esa o‘zgarmas tok generatori yordamida, boshqaruv zanjirlari orqali amalga oshiriladi.

Tajriba tariqasidagi teplovoz 2TE137 va Rossiyaning yangi lokomotivlari 2TE25A, TEM21 da asinxron tortuv elektr dvigatellariga ega o‘zgaruvchan tok–o‘zgaruvchan tok elektr uzatmasi qo‘llanadi.

Asinxron dvigatellarning o‘zgaruvchan tok generatori sifatida ishlashi

Qaytar elektr mashinasi sifatida o‘zgaruvchan tok asinxron elektr dvigatelinigenerator rejimiga o‘tkazish mumkin.

Generator rejimida sirpanish (rotor burchak tezligi bilan aylanuvchi magnit maydon burchak tezligi orasidagi farq) ishorasini o‘zgartiradi, ya’ni asinxron dvigatel asinxron generator sifatida ishlaydi.

Bunday ulanish, asosan, transportda reostatli yoki rekuperativ tormozlash uchun ishlatiladi (bunda tortuv elektr dvigatellari asinxron bo‘ladi).

O‘zgaruvchan tok generatorlarini sovitish

Vodorod bilan sovitiladigan, qizil rangga bo‘yalgan generator

Generator ishlayotganda unda energiya yo‘qotishlari yuz beradi; bu energiya issiqlikka aylanib, generator elementlarini qizdiradi. Zamonaviy generatorlarning foydali ish koeffitsiyenti juda yuqori bo‘lsa-da, mutlaq yo‘qotishlar ancha katta bo‘ladi. Bu faol po‘lat, mis va izolyatsiya haroratining sezilarli oshishiga olib keladi. Konstruktiv elementlar haroratining ko‘tarilishi, o‘z navbatida, ularning asta-sekin yemirilishiga va generator xizmat muddatining qisqarishiga sabab bo‘ladi. Buning oldini olish uchun turli sovitish tizimlari qo‘llanadi.

Sovitish tizimlarining quyidagi turlari mavjud: sirtqi (bilvosita) va bevosita sovitish. Bilvosita sovitish esa o‘z navbatida havo va vodorod yordamida sovitishga bo‘linadi.

Vodorodli sovitish tizimlari ko‘pincha yirik generatorlarda o‘rnatiladi, chunki ular issiqlikni havoga nisbatan samaraliroq chiqarib yuboradi: vodorod ning issiqlik o‘tkazuvchanligi yuqoriroq va zichligi 10 baravar kam. Vodorod yong‘in va portlash xavfini tug‘diradi, shu sababli ventilyatsiya tizimi izolyatsiyalanadi va unda yuqori bosim saqlab turiladi.

Adabiyotlar

  • Tompson, S. P. Dinamo-elektr mashinalari : Elektrotexnika talabalari uchun qo‘llanma : 1-qism : [inglizcha].  — Nyu-York : Collier and Sons, 1902.

Havolalar