| Niger Respublikasi | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| hausa Jamhuriyar Nijar | |||||
| |||||
|
Shior: «fransuzcha Fraternité, Travail, Progrès» «Birodarlik, mehnat, taraqqiyot» |
|||||
|
Madhiya: «L'Honneur de la Patrie» |
|||||
|
Nigerning dunyo xaritasidagi o‘rni |
|||||
| Mustaqillikka erishgan sana | 3-avgust 1960-yil (quyidagidan: Fransiya) | ||||
| Rasmiy tillar | hausa | ||||
| Poytaxt | Niamey | ||||
| Yirik shaharlar | Niamey, Zinder, Maradi | ||||
| Boshqaruv shakli | prezidentlik respublikasi sharoitida harbiy diktatura | ||||
| Prezident va quyidagi tashkilot prezidenti: Vatanni himoya qilish milliy kengashi | Abdurahmon Tchiani | ||||
| Vatanni himoya qilish milliy kengashi vitse-prezidenti | Salifu Modi | ||||
| Bosh vazir | Ali Lamin Zeyn | ||||
| Hudud | |||||
| • Jami | 1 267 000 km² (dunyoda 21-o‘rin) | ||||
| • suv yuzasi, % | 0,03 | ||||
| Aholi | |||||
| • Baholash (2021) | ▲23 470 530 kishi (63-o‘rin) | ||||
| • Aholini ro‘yxatga olish (2021) | 25 959 499 kishi | ||||
| • Zichligi | 11 kishi/km² | ||||
| YIM (xarid qobiliyati pariteti) | |||||
| • Jami (2019) | 23,832 mlrd AQSH dollari (142-o‘rin) | ||||
| • Aholi jon boshiga | 1 062 AQSH dollari (183-o‘rin) | ||||
| YIM (nominal) | |||||
| • Jami (2019) | 9,299 mlrd AQSH dollari (140-o‘rin) | ||||
| • Aholi jon boshiga | 414 AQSH dollari (182-o‘rin) | ||||
| Inson taraqqiyoti indeksi (2020) | ▲ 0,400 (past; 189-o‘rin o‘rin) | ||||
| Aholining nomlanishi | nigerlik erkak, nigerlik ayol, nigerliklar | ||||
| Pul birligi | BCEAO CFA franki | ||||
| Internet domeni | .ne | ||||
| ISO kodi | NE | ||||
| Telefon kodi | +227 | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+1 | ||||
| Avtomobil harakati | o‘ng tomonlama | ||||

Niger, shuningdek Niger (fransuzcha Niger Xalqaro fonetik alifbo: fayl haqida), rasmiy nomi — Niger Respublikasi (hausa Jamhuriyar Nijar) — dengizga chiqish imkoniyatiga ega bo‘lmagan mamlakat ; u G‘arbiy Afrikada joylashgan.
Mamlakat hududining 80 % dan ortiq qismi Sahroi Kabircho‘lida joylashgan, qolgan qismini esa chala cho‘l — Sahelegallaydi; bu hudud doimiy ravishda qurg‘oqchilik va cho‘llanish xavfi ostida bo‘lib, keng ko‘lamli ocharchilikka olib kelishi mumkin.
Poytaxt — Niamey. 2025-yildan beri rasmiy til — hausa; milliy tillar — arab tili, buduma, gurmanchema, zarma, kanuri, tamashek, tasavak, tubu, fula, songay tillari.
Niger — dunyodagi eng kambag‘al mamlakatlardan biri bo‘lib, muntazam ravishda inson taraqqiyoti indeksibo‘yicha eng quyi o‘rinlardan birini egallaydi. 23 milliondan sal ko‘proq aholi mamlakatning eng janubiy va g‘arbiy hududlarida jamlangan. Iqtisodiyotning asosiy tarmoqlari — qishloq xo‘jaligi va foydali qazilmalarni qazib olish , asosan, uran.
Etimologiya
Toponim «Niger» nomi shu nomdagi gidronim , yaʼni mamlakatdan oqib o‘tuvchi Niger daryosi (tuaregcha ⴻⴳⴻⵔⴻⵡ ⵏⵉⴳⴻⵔⴻⵡⴻⵏ Egerew n-Igerewen — «buyuk daryo» yoki «daryolar daryosi» maʼnosini bildiradi, til: tamashek).
Geografiya

Mamlakatning shimoliy qismini cho‘l Sahroi Kabiregallagan bo‘lib, uning o‘rtasida toshloq yassi tog‘lik Airjoylashgan. Airning sharqiy qismi ulkan qumli Tenerecho‘liga tik tushadi; uning maydoni qariyb 400 ming km². Shimoli-sharqda Jadoyassi tog‘ligi joylashgan. Mamlakat janubini chala cho‘l — Sahelegallaydi. Mamlakatning janubi-g‘arbidan Nigerdaryosi oqib o‘tib, unumdor tekislikni hosil qiladi.
Geografik joylashuvi
Niger Respublikasi G‘arbiy Afrikaning shimoli-sharqida joylashgan. U shimol va shimoli-g‘arbda Jazoir, shimoli-sharqda Liviya, sharqda Chad, janub va janubi-g‘arbda Nigeriya, janubi-g‘arbda Benin va Burkina-Faso, g‘arbda esa Malibilan chegaradosh. Mamlakat dengizga chiqish imkoniyatiga ega emas. Davlat 11°37′ va 23°33′ shimoliy kengliklar (shimoldan janubga 1300 km) hamda 0°06′ va 16° sharqiy uzunliklar (g‘arbdan sharqqa 2000 km) oralig‘ida joylashgan.
Nigerning umumiy maydoni 1 267 000 km² bo‘lib, u Afrikada bu ko‘rsatkich bo‘yicha oltinchi o‘rinda turadi (undan oldinda Jazoir, Kongo Demokratik Respublikasi, Sudan, Liviya va Chad), shuningdek, mamlakat maydoni ushbu mintaqada eng kattadir: G‘arbiy Afrika.
Geologiya
Niger to‘liq Afrika platformasihududida joylashgan; platforma tokembriy davriga oid kristall jinslar — granitlar va slaneslardan tuzilgan. Hududning katta qismida kristall jinslarni turli yoshdagi cho‘kindi qoplama qoplab turadi. Bu cho‘kindilar paleozoy, mezozoy, uchlamchi va to‘rtlamchi davrlarga mansub..
Yer yuzasiga chiqib turgan kristall jinslarning uchta hududi foydali qazilmalarga boy. Ularning eng kattasi — Air yassi tog‘ligibo‘lib, maydoni 60 ming km². Niger daryosining o‘ng qirg‘og‘ida tokembriy jinslari qoyali tepaliklar shaklida yuzaga chiqib, Liptakoyassi tog‘ligini hosil qiladi; uning maydoni 30 ming km².
Janubda, Zinderyaqinida qadimiy jinslar 7 ming km² maydondagi ikki granit tepalik tizmasini hosil qiladi. Qoldiq granit tepaliklar Tenere cho‘li va Kavarhududida ham uchraydi. Mamlakatning g‘arbiy, janubiy va sharqiy qismlaridagi cho‘kindi qoplama dengiz, ko‘l va quruqlik yotqiziqlaridan, shimoliy qismida esa qalin qum qatlamlaridan iborat. Kuchli eroziya va geologik jarayonlarning uzoq davom etishi Niger hududining katta qismini tekislagan.
Relyef

Mamlakat relyefida dengiz sathidan 200–500 m balandlikdagi tekisliklar ustunlik qiladi. Shimoli-g‘arbda Air massivi — shimoldan janubga 400 km, g‘arbdan sharqqa 250 km cho‘zilgan turli balandlikdagi yassi tog‘liklar tizimi joylashgan. Eng baland nuqtasi — Idukaln-Tages tog‘i — 2022 m balandlikka yetadi. Yassi tog‘lik g‘arbga tomon qiyalashgan, uning g‘arbiy qismi ko‘plab vadi — yomg‘ir mavsumida suvga to‘ladigan quruq daryo o‘zanlari bilan kesilgan.
Airning sharqiy qismi ulkan qumli Tenere cho‘liga tik tushadi; uning maydoni qariyb 400 ming km². Shimoliy (Tenere-Tafasaset) va markaziy Tenereqismlarida, Air va Jadoo‘rtasida ko‘chma qum barxanlari joylashgan. Tenerening markazida Kavar — ko‘plab vohalari bo‘lgan tik yonbag‘irli hudud joylashgan. Tenerening janubiy qismida siyrak o‘tlar va butalar qumlarni tutib, turg‘un barxanlarni hosil qiladi. Air yassi tog‘ligidan g‘arbda Talak tekisligi — ko‘chma barxanlar bilan qoplangan, maydoni 2–3 ming km² bo‘lgan cho‘l joylashgan. Airga tutash tekislik qismi gil jinslardan tarkib topgan va yomg‘ir mavsumida vadi suvlari bilan sug‘oriladi; bu uni quyidagilar uchun yaxshi yaylovga aylantiradi: ko‘chmanchilar.
Shimoli-sharqda qumtoshlardan tuzilgan Jado va Mangeniyassi tog‘liklari joylashgan. Ulardan sharqda, Chad bilan chegarada Afafi va Chigayyassi tog‘liklari joylashgan. Bu yassi tog‘liklarning yonbag‘irlari tik bo‘lib, kanyonlar bilan kesilgan va odamlar uchun o‘tish qiyin. Janubi-sharqda chala cho‘l — Manga , yaʼni qurigan Chad ko‘lihavzasi joylashgan. Mamlakatning janubini kristall jinslar ayrim joylarda yuzaga chiqqan tekisliklar egallaydi.
Foydali qazilmalar

Asosiy foydali qazilma konlari Air yassi tog‘ligi va Liptakohududidagi yer yuzasiga chiqqan kristall jinslarda, shuningdek, mamlakatning markaziy va sharqiy qismlaridagi cho‘kindi jinslarda joylashgan.
Mamlakatning eng asosiy tabiiy boyligi — uran rudasibo‘lib, uning zaxiralari bo‘yicha Niger dunyoda to‘qqizinchi o‘rinda (qazib olish bo‘yicha oltinchi o‘rinda) turadi. Uran rudasi (uran oksidi)ning aniqlangan zaxiralari 200 ming tonna deb baholanadi. Uranning asosiy konlari Air yassi tog‘ligining g‘arbida joylashgan. Qazib olish ishlari Arlit va Akutashaharlarida olib boriladi. Uran qidiruv ishlari Jado yassi tog‘ligidaham olib borilmoqda; katta zaxiralar Kavarvohalarida aniqlangan. Nigerda uran ancha keng hududda tarqalgan, degan taxmin mavjud.
Uranga qo‘shimcha ravishda mamlakat boshqa foydali qazilmalarga ham boy. Agades shahridan shimolda Anu-Araren toshko‘mir koni joylashgan bo‘lib, uning zaxirasi qariyb 6 mln tonnani tashkil etadi. Ko‘mir sifatining pastligi konning yer yuzasiga yaqin (taxminan 40 m) joylashgani bilan qoplanadi. Nigerning sharqida, Manga havzasi va Chad ko‘lining cho‘kindi jinslarida neftli qatlamlar mavjud. Say shahri yaqinidagi temir rudasi konida 600–700 mln tonna xomashyo bor.
Shahar yaqinida: Tapoa yirik fosforit koni (500 mln tonna) o‘zlashtirilmoqda. Quyidagi qishloqlar atrofida: Timia va Elmeki tarkibida kassiterit, yaʼni volfram va tantalbo‘lgan ruda qazib olinadi; konlar Zinder shahriyaqinida ham topilgan. Shahar yaqinida: Malbaza katta ohaktosh va gipszaxiralari mavjud. Quyidagi vohalarda: Bilma, Fashi va Tegiddan-Tesum osh tuzi konlari o‘zlashtirilgan. Quyidagi daryo yotqiziqlarida: Sirba kichik sochma oltin konlari aniqlangan.
Ayrim geologik tekshiruvlarda mis, niobiy, litiy, marganes, kobalt, nikel va boshqa foydali qazilmalar ham aniqlangan. Geologik qidiruv, mamlakat yer osti boyliklarini o‘rganish va o‘zlashtirish iqtisodiy taraqqiyotning muhim va istiqbolli vazifalaridan biridir.
Tuproqlar

Tuproqlar Nigerda ancha unumdorligi past. Nigerning shimolida, toshloq yassi tog‘liklar va qumli cho‘llarda tuproq qoplami deyarli mavjud emas. Faqat suv uchraydigan joylarda tikanli butalar va qurg‘oqchilikka chidamli boshoqli o‘simliklar sodda qumli tuproqlarni hosil qiladi. Nigerning janubida, Saheldatuproqlarning tarqalishi namlik miqdoriga bog‘liq. Asosan, qizil tuproqlar va qumli tuproqlar turli qalinlikda uchraydi. Sahelning qumli tuproqlarida chirindi kam bo‘lgani uchun ular shamol eroziyasiga moyil. Mamlakat sharqida, Chad ko‘li havzasida sho‘rxoklartarqalgan. Daryo vodiylari, vadio‘zanlari va suv yig‘iladigan pastqamliklarda allyuviy bilan boyigan, qishloq xo‘jaligi uchun qulay gil tuproqlar uchraydi. Niger yerlariga tuproq degradatsiyasi va eroziya xos bo‘lib, ular yerlarning cho‘llanishiga olib keladi. Shu sababli tuproqlarni tiklash va asrash mamlakatning eng muhim vazifalaridan biridir.

Ichki suvlar
Niger gidrografik tarmog‘ining asosini mamlakatning janubi-g‘arbidan oqib o‘tuvchi Niger daryosi va uning irmoqlarihamda janubi-sharqda joylashgan oqimsiz Chad ko‘li va unga quyiluvchi Komadugu-Yobedaryosi tashkil etadi. Mamlakatning boshqa hududlarida esa faqat mavsumiy suv oqimlari (vadi) mavjud bo‘lib, ular faqat qisqa yomg‘ir mavsumida suvga to‘ladi.

Afrikadagi uzunligi bo‘yicha uchinchi daryo bo‘lgan Niger mamlakat hududidan qariyb 600 km oqib o‘tadi va uning asosiy oziq-ovqat yetishtiriladigan hududi hisoblangan keng unumdor tekislikni hosil qiladi. Daryo Mali bilan chegarani kesib o‘tganda, cho‘llarda suvining katta qismi bug‘langani uchun nisbatan kam suvli bo‘ladi. Daryo 200 km davomida Liptako yassi tog‘liginingkristall jinslari orasidan oqadi. Niger daryosi bo‘yida mamlakat poytaxti Niamey joylashgan; shaharda daryodan o‘tuvchi kam sonli ko‘priklardan biri — Kennedi ko‘prigiqurilgan. Niameydan janubroqda daryo o‘zani zich qumtoshlardan o‘tadi va toshqin paytida 5 kilometrgacha kengayib, katta hududga yoyiladi. Benin bilan chegarada Niger Atakora tog‘ massiviningtarmoqlarini aylanib o‘tadi. Daryoning «Ikki V»harfiga o‘xshash burilishlari shu yerdagi milliy bog‘ga nom bergan. Niger daryosi mamlakat hududida bir necha irmoqni qabul qiladi; o‘ng qirg‘og‘idan quyiladigan eng yiriklari: Goruol, Dargol, Sirba, Gorubi, Tapoa, Alibori, Sota va Mekru. O‘ng qirg‘oq irmoqlarining aksariyati dekabrdan iyungacha davom etadigan quruq mavsumda quriydi. Yomg‘ir mavsumi tugagach, ular suv uzoq vaqt saqlanadigan ko‘llar tizmasiga aylanadi. Chap qirg‘oqdan Nigerga faqat mavsumiy suv oqimlari quyiladi; ularning eng yiriklari — dassollar (vadi), Boso va Mauri.
Chad ko‘li va unga quyiladigan yirik Komadugu-Yobe daryosi mamlakat sharqidagi daryo tarmog‘ini tashkil qiladi. Komadugu-Yobe Nigeriyada boshlanadi; uning so‘nggi 150 kilometri Niger va Nigeriya o‘rtasidagi tabiiy chegarani hosil qiladi. Quruq mavsumda daryo ancha sayozlashadi, yanvarda esa toshqin kuzatiladi. Afrikadagi eng yirik suv havzalaridan biri bo‘lgan Chad ko‘lining qariyb 3 ming km² suv yuzasi Nigerga tegishli. Ko‘l maydoni 10 mingdan 26 ming km² gacha, chuqurligi esa 1 metrdan 4 metrgacha o‘zgaradi. Iyulda kuchli bug‘lanish sabab suv kamayadi, yanvarda esa suv sathi eng yuqori bo‘ladi. Chad ko‘li baliqqa boy, biroq o‘simliklar, botqoqlanish va qirg‘oq chizig‘ining o‘zgarishi tufayli uning sohillariga borish qiyin.
Mamlakat shimoli va markazida faqat vadi, kori, magjiya va gulbideb ataladigan mavsumiy suv o‘zanlari mavjud. Iyul–avgust oylaridagi yomg‘ir mavsumida ular bir necha soat ichida suvga to‘ladi va baʼzan toshqin keltirib chiqaradi. Bu mahalliy aholini balandroq joylarga o‘rnashishga majbur qiladi. Yomg‘irdan keyin suv o‘zanlarda bir muddat saqlanib, dehqonchilik va chorvachilik uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Masalan, Nmaradi gulbisining Nigerdagi uzunligi 150 kilometr bo‘lib, u mamlakatdagi eng yirik mavsumiy suv oqimi hisoblanadi. Quyidagi hududlarda yer osti suvlari: yassi tog‘liklar Air, Jado va Kavar yer yuzasiga juda yaqin joylashib, vohalar hosil qiladi. Boshqa hududlarda ular 650 metrgacha chuqurlikda yotadi. Mamlakat qurg‘oqchil bo‘lgani uchun yer osti suvlarini qidirish va ulardan foydalanish juda muhim vazifadir.
Iqlim

O‘rtacha harorati bo‘yicha Niger dunyodagi eng issiq mamlakatlardan biridir. Uning iqlimi materik ichkarisida joylashgani, Sahroi Kabir va ekvatorgayaqinligi bilan belgilanadi. Yillik o‘rtacha harorat kamida +25 °C bo‘lib, sutka davomidagi o‘rtacha harorat tebranishlari katta. Ertalab salqin — taxminan +15 °C, tushga borib harorat +35 °C va undan yuqoriga ko‘tarilishi mumkin.
Nigerda fasllar haroratga emas, yog‘inlar rejimiga qarab ajratiladi. Uch fasl mavjud: quruq va salqin, quruq va issiq hamda yomg‘irli.
Sahroi Kabirdan keladigan shimoliy kontinental havo oqimi sabab yuzaga keladigan quruq-salqin fasl noyabrdan fevralgacha davom etadi. Tunda harorat yilning eng past ko‘rsatkichi — +8 °C gacha tushadi, kunduzi esa +30 °C gacha ko‘tariladi. Bu yilning eng mo‘tadil davri, sayyohlik mavsumining avj pallasi hisoblanadi. Fevraldan iyulgacha davom etadigan quruq-issiq faslda kunduzgi harorat +40 °C ga yetadi, tungisi esa kamida +25 °C bo‘ladi. Bu paytda sharqdan esadigan Harmatanshamoli hukmronlik qiladi; uning tezligi 10 m/s ga yetadi. Harmatan ko‘pincha chang bo‘ronlari va chang tumanini keltirib chiqarib, mamlakatning hatto janubiy hududlarini ham bir necha kunga qoplaydi.
Aprel–mayda, mamlakat shimolida esa iyun–iyulda yomg‘ir mavsumi boshlanadi. Shamol janubi-g‘arb tomondan esa boshlaydi, momaqaldiroqli yomg‘irlar kuniga bir necha soat yog‘ib, suv toshqinlarini yuzaga keltiradi. Yog‘in eng ko‘p avgustda tushadi. U hududlar bo‘yicha notekis taqsimlanadi. Masalan, shimolda, Sahroi Kabirda, yomg‘ir 2–4 kun davomida atigi bir necha soatdan yog‘adi va jami 20 mm atrofida yog‘in tushadi. Ayrim hududlarda bir necha yil yomg‘ir yog‘masligi ham mumkin. Mamlakat markazidagi Sahelda o‘rtacha yillik yog‘in 200–250 mm bo‘lib, yomg‘ir ikki–to‘rt oy davomida yog‘adi, biroq kech boshlanishi yoki juda kam yog‘ishi mumkin. Mahalliy qurg‘oqchilik tez-tez uchraydi. Faqat eng janubda, Benin bilan chegarada, yiliga 600–800 mm yog‘in tushadi; yil davomida yomg‘irli kunlar 65 taga yetadi.
Niger hududining asosiy qismi arid va semiarid, yaʼni qurg‘oqchil va yarim qurg‘oqchil mintaqalarga kiradi. Yillik potensial bug‘lanish 2000–3000 mm ga yetib, yog‘in miqdoridan bir necha baravar oshadi. Mamlakat vaqti-vaqti bilan uzoq davom etadigan qurg‘oqchilikka duch keladi. Bunday holatlar 1910–1915, 1940–1944, 1968–1974 va 1984–1985-yillarda kuzatilgan. Hamma joyda yer osti suvlari sathi pasayib, quduqlar quriydi, dehqonchilik va chorvachilik zarar ko‘radi.
O‘simlik va hayvonot dunyosi
O‘simliklar dunyosi

Quyidagi hududlarda — cho‘llar va chala cho‘llar — o‘simlik qoplami juda siyrak. Mamlakat sharqidagi vohalarda xurmo palmalari o‘sadi. Air yassi tog‘ligining vodiylarida yer osti suvlari va mavsumiy suv oqimlari yaqin bo‘lgani uchun o‘simliklar ko‘proq, baland o‘tlar va ko‘plab daraxtlar mavjud.O‘simliklar dunyosi savannalarda turli xil akatsiyalar , past bo‘yli yovvoyi boshoqli o‘tlar,shuvoq bilan namoyon bo‘ladi..
O‘tlar va butalar tuyalar, qo‘ylar va echkilarning asosiy ozuqasidir. Savannadagi daraxt va butalarning aksariyati quruq mavsum boshida barglarini to‘kadi. Yomg‘ir mavsumida savanna tez o‘sib, bo‘yi ikki metrgacha yetadigan o‘tlar bilan qoplanadi: andropogon (borodach) va fil o‘ti.
Chala cho‘llar o‘simliklari chorva boqilishi va yoqilg‘i uchun kesilishi tufayli qattiq zarar ko‘radi. Savannaning janubiga yomg‘ir mavsumida ko‘proq suv tushadi, shu sababli bu yerda o‘simliklar mo‘lroq: Hindistondan keltirilgan nim daraxti, seyba yoki paxta daraxti, baobablar, shi daraxtio‘sadi. Niger daryosi sohillaridagi o‘simliklar dunyosi eng boy va xilma-xil. Bu yerda mango va papayyakabi shirali meva beruvchi daraxtlar, akatsiyalar va palmalar o‘sadi. Daryoning qayirida bambuk.
Hayvonot dunyosi
Hayvonot dunyosi asosan Niger daryosi yaqinidagi janubi-g‘arbiy hududda tarqalgan; bu yerda Niger: sherlar, begemotlar, jirafalar, zebralar, flamingolar, timsohlar va boshqa hayvonlar uchraydi.
Nigerda ko‘plab hasharotlar yashaydi, xo‘jalikka katta zarar yetkazadiganlari — chivinlar, chigirtkalar va termitlar. Niger va boshqa daryolar, shuningdek ko‘llar baliqqa boy. Savanna sudralib yuruvchilari xilma-xil: ilonlar va kaltakesaklar, jumladan, gekkonlar dan tortib yirik varanlargacha uchraydi. Niger daryosida timsohlar yashaydi. Qushlar orasida tuyaqushlar, burgutlar, oqbosh kalxatlar, qarchig‘aylar. Janubiy savannada o‘rdaklar, g‘ozlar, loyxo‘raklar, qarqaralar, turnalar, ibislar, laylaklar va marabularyashaydi. Oktabrdan martgacha Nigerda shimoldan, jumladan Yevropadan keladigan ko‘chib yuruvchi qushlar qishlaydi.
Cho‘lda antilopalar oriks va addaks, savannada esa g‘izollar — dama jayroni va korin, gepardlar, giyenalar va chiyabo‘rilarham uchraydi. Janubiy savannada inson faoliyati natijasida yirik sutemizuvchilarning yashash joylari kamaygan. Shunga qaramay, bu yerda jirafalar, so‘galli cho‘chqalarva sherlarni uchratish mumkin. Chad ko‘li va Niger daryosining o‘ng qirg‘og‘i atrofida fillarning ikkita podasi ko‘chib yuradi, daryoning o‘zida esa begemotlar yashaydi.
- Niger daryosidagi begemotlar
- «Ikki V» milliy bog‘idagi fillar
- Jirafalar
- «Ikki V» milliy bog‘idagi antilopa
Tarix
Tarixdan oldingi davr
Hozirgi Sahroi Kabir hududida iqlim nisbatan nam bo‘lgan davrlarda Niger aholisi hozirgilardan farq qilgan. Miloddan avvalgi 7–6 ming yilliklarda Nigerda Kifiya madaniyatimavjud bo‘lgan; uning vakillari baland bo‘yli, gavdali odamlar edi. Miloddan avvalgi 5–3 ming yilliklarda uning o‘rnini Tenere madaniyatiegalladi, u Sahroi Kabir qurib borgach izsiz yo‘qoldi. Ehtimol, tirik qolgan vakillari namroq hududlarga ko‘chib ketgan.
Afrika davlatlari
Nigerning sharqiy qismi uzoq vaqt Kanem imperiyasi, keyinchalik esa Bornu qirolligiboshqaruvida bo‘lgan. Nigerning g‘arbiy hududini XIII–XV asrlarda qisman Mali imperiyasibosib olgan. Ammo uning inqirozidan so‘ng qo‘shni Songayknyazligi kuchayib, qirollik darajasiga ko‘tarildi va Niger daryosi vodiysining g‘arbiy qismini nazorat qildi. Biroq 1591-yilda Songay davlati Marokash sultoni qo‘shini tomonidan zabt etildi, hozirgi Niger hududidagi janubiy mintaqalar esa mustaqilligini saqlab qoldi. Bu yerda Dendi knyazligi vujudga keldi. U Lulanidan turib hukmronlik qilgan Askiya Nuha boshchiligida edi; Marokash bilan chegara hozirgi Mali va Niger chegarasi bo‘ylab o‘tgan. Keyinchalik Dendi knyazligi bir necha kichik knyazlikka bo‘linib ketdi; ularning har birini Askiyaning avlodi boshqargan.
XVIII asrda Niger hududining katta qismi tuareglar — VII asrdan beri hozirgi Niger shimolida yashagan ko‘chmanchi qabilalar hukmronligiga o‘tdi. Ular Agades sultonligini tashkil etib, Niameydasavdo bazasiga ega bo‘lgan. Tuareglar markazlashgan hukumat tuzmagan; faqat turmush tarzlariga xavf tug‘ilganda ular erkin konfederatsiyagabirlashgan. Hozirgi Niger janubida o‘troq dehqonchilik xalqlari yashagan. Niger daryosi vodiysida songaylarga oid Dendi knyazligi va Doso qirolligijoylashgan. Sharqda hausa shahar-davlatlaribo‘lgan, ularning Niger hududidagi eng yiriklari Maradi va Damagaramedi. Fulani jihodidan va Sokoto xalifaligi tashkil topgach, Nigerning hausa davlatlari aholisi zabt etilgan janubiy shaharlardan kelgan qochoqlar hisobiga sezilarli ko‘paydi.
Mustamlakachilik davri
Niger hududiga kelgan birinchi yevropalik shotlandiyalik Mungo Parkbo‘lib, u 1805–1806-yillarda Niger daryosini tadqiq qilgan. Genrix Bart va Eduard Fogel 1853–1855-yillarda Niger daryosidan Chad ko‘ligacha ekspeditsiya o‘tkazgan. Ular Se, Sokoto, Zinder, Gure va Bornuga borgan. 1870-yilda Kanem-Bornuga Sahroi Kabir orqali sayohat qilgan Gustav NaxtigalNiger hududidan o‘tib, Bilma va NgigmiQuyidagi Berlin konferensiyasida 1884-yilda Niger fransuzlar taʼsir doirasiga kiritildi. Bunda aniq chegaralar «samarali bosib olish» tamoyili bo‘yicha belgilanishi kerak edi. 1897-yilda fransuzlar kapitan Kazamaju missiyasini Zinderga, yaʼni Damagaram sultonligipoytaxti Zinderga yuborgan. Dastlab yaxshi kutib olingan Kazamaju fransuzlar taʼsiridan xavfsiragan sulton saroyidagi guruhlardan biri tomonidan o‘ldirilgan. Damagaram aholisini jazolash va Chad ko‘ligacha bo‘lgan hududni o‘rganish uchun kapitanlar Pol Vule va Sharl Shanuan boshchiligida harbiy ekspeditsiya tashkil etilgan. Vule–Shanuan missiyasi shafqatsizligi va qonli xatti-harakatlari bilan Niger tarixida qolgan: minglab mahalliy aholi o‘ldirilgan, hausalarning ko‘plab qishloqlari yoqib yuborilgan.

1900-yilda fransuzlar «Zinder harbiy hududi»ni tashkil etdi. Keyinchalik bu hudud Fransiya G‘arbiy Afrikasi tarkibidagi Yuqori Senegal–Niger mustamlakasiga qo‘shildi. 1905–1906-yillarda musulmon targ‘ibotchilar va mahalliy sultonlar fransuzlarga qurolli qarshilik ko‘rsatishga urindilar.
1920-yillardan boshlab fransuz mustamlakachilari Niger hududida turli qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirishni faol joriy etdilar, infratuzilmani (avvalo yo‘l tarmog‘ini) jadal rivojlantirdilar va mahalliy aholini boshqa qirg‘oqbo‘yi mustamlakalaridagi sanoat korxonalarida ishlash uchun yolladilar; bu mustamlakalar quyidagi birlashmaga kirgan: Fransiya G‘arbiy Afrikasi.
1946-yilda Niger dengizorti hududi maqomini oldi va Fransuz Ittifoqitarkibiga kirdi. Saylanadigan Bosh kengash — mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish organi tuzildi. Undagi o‘rinlarning asosiy qismini mahalliy qabila boshliqlari egalladi.
1958-yilda Fransiya mustamlaka imperiyasining inqirozi boshlandi. Prezident Sharl de Goll Afrika mustamlakalariga to‘liq mustaqillik yoki Fransiya tarkibida o‘zini o‘zi boshqarish huquqini tanlashni taklif qildi. Barcha mustamlakalarda ovoz berish o‘tkazilib, natijada Niger Fransuz Hamjamiyatining avtonom respublikasiga aylandi.
Mustaqillik
- 1960-yil — mustaqillikka erishish; parlament Hamani Diorini mamlakat prezidenti etib sayladi. Diori mamlakatda bir partiyali diktatorlik tuzumini o‘rnatdi va 1965 hamda 1970-yillarda muqobilsiz saylovlarda prezident bo‘ldi. Barcha sohalardagi rahbarlik lavozimlarining aksariyatini jerma-va songay xalqlarining vakillari (aholining qariyb 20 % i) egallagan, holbuki hausa xalqi doimo aholining yarmidan ko‘pini tashkil qilgan.
- 1968–1973-yillarda kuchli qurg‘oqchilik yuz berdi — chorva ommaviy qirildi va hosil nobud bo‘ldi.
- 1974-yilda Hamani Diorining hokimiyatdan ag‘darilishiga harbiy to‘ntarish sabab bo‘ldi; uning rahbari — leytenant Seyni Kunche.
- 1987-yilda Kunche bosh miya saratonidan vafot etdi. Uning o‘rniga Ali Seybu, shtat qurolli kuchlari rahbari keldi.
- 1989-yilda yangi konstitutsiyaga muvofiq Niger fuqaroviy boshqaruvga qaytdi, ammo mamlakatda bir partiyali tizimsaqlanib qoldi. Seybu prezident etib saylandi.
- 1990-yilda Seybu ish tashlashlar va namoyishlar to‘lqinidan so‘ng siyosiy tizimga quyidagini joriy qildi: ko‘ppartiyaviylik.
- 1990-yilda shimolda quyidagi hodisa yuz berdi: tuareglar qo‘zg‘oloni.
- 1991-yil iyulda Konstitutsiyaviy forum Seybuni vakolatlaridan mahrum etib, boshchiligiga quyidagi shaxs kelgan muvaqqat hukumatni tuzdi: Andre Salifu.
- 1992[aniqlashtirish kerak] — yangi Konstitutsiyaga ko‘ra, mamlakat tarixida ilk ko‘ppartiyaviy saylovlar o‘tkazildi.
- 1993-yilda prezident etib Mahaman Usmonsaylandi. Uni qo‘llab-quvvatlagan koalitsiya — O‘zgarish kuchlari alyansi (Alliance of the Forces of Change) — parlamentda ko‘pchilik o‘rinni egalladi.
- 1995-yilda hukumat va Sahroi Kabir tuareglarining Inqilobiy qurolli kuchlari o‘rtasida sulh tuzildi.
- 1996-yil yanvarida Nigerda ikkinchi harbiy to‘ntarish bo‘lib o‘tdi; unga polkovnik Ibrohim Bare Maynassararahbarlik qildi. Prezident Mahaman Usmon mamlakatdan quvib chiqarildi. 1996-yil mayida referendumda prezidentga qo‘shimcha vakolatlar beradigan va mamlakatdagi siyosiy faoliyatni cheklaydigan yangi Konstitutsiya qabul qilindi. 1996-yil iyulida Maynassara prezidentlik saylovlarida g‘alaba qozondi. Ammo saylovlar qonunbuzarliklar bilan o‘tdi: qolgan barcha nomzodlar uy qamog‘iga olindi. Maynassara repressiv harakatlari uchun qoralandi, unga bir necha bor suiqasd qilindi.
- 1999-yil aprelida mayor Dauda Malam Vanke prezidentlik hokimiyatini quyidagi hodisadan so‘ng egalladi: Maynassaraning o‘z qo‘riqchilari tomonidan o‘ldirilishi.
- 1999-yil avgustida referendumda maʼqullangan yangi Konstitutsiya qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatlar o‘rtasidagi muvozanatni tikladi.
- 1999-yil oktabr–noyabrda prezident etib Mamadu Tanjasaylandi; uning partiyasi — Jamiyatni rivojlantirish milliy harakati (inglizcha National Movement for the Society in Development) parlamentda ko‘pchilik o‘rinni egalladi.
- 2001-yil yanvarida Nigerda bir qator hayvonlarni, jumladan sherlar va jirafalarni ovlash taqiqlandi.
- 2004 — Mamadu Tanja ikkinchi muddatga prezident etib saylandi.
- 2009-yil avgustida Tanja vakolatini topshirishdan bosh tortdi va Konstitutsiyaga o‘zgartirishlar kiritish bo‘yicha referendum o‘tkazishga erishdi. O‘zgartirishlar prezidentlik muddatlari soniga qo‘yilgan cheklovni bekor qilish va unga qo‘shimcha vakolatlar berishni ham nazarda tutgan. Muxolifat noroziligiga qaramay, tuzatishlar qabul qilindi. Ularni noqonuniy deb topgan Konstitutsiyaviy sud tarqatib yuborildi; parlament ham tarqatildi. Mamlakatda prezidentdan norozilik kuchayib bordi.
- 2010-yil 18-fevralda Niger harbiylari davlat to‘ntarishini amalga oshirdi. Quyidagi organ tuzilgani eʼlon qilindi: Demokratiyani tiklash oliy kengashi; mamlakat Konstitutsiyasining amal qilishi to‘xtatildi. Prezident Tanja qo‘lga olindi, mayor Salu Jibo qonuniy prezidentlik saylovlarini tashkil etishi kerak bo‘lgan harbiy xunta rahbari deb eʼlon qilindi. Harbiylar o‘zlari ham, muvaqqat hukumat aʼzolari ham saylovlarda qatnashmaslikka vaʼda berdi.
31-oktabrdagi konstitutsiyaviy referendumda 90,2 % ovoz bilan (saylovchilarning 52 % i qatnashgan) yettinchi respublikani eʼlon qilgan yangi Konstitutsiya qabul qilindi. - 2011-yil 31-yanvar va 12-martda prezidentlik saylovlariparlament saylovlari bilan birgalikda bo‘lib o‘tdi. Yangi prezident Mahamadu Issufubo‘ldi. 7-aprelda inauguratsiya marosimi bo‘lib o‘tdi, unda Salu Jibo hokimiyatni qonuniy saylangan prezidentga topshirdi. May oyida Niger hukumati qariyb 14 oy qamoqda bo‘lgan sobiq prezident Mamadu Tanjani ozod qildi.
Quyidagi saylovlarda: 2016-yil Issufu qayta saylandi. - 31-mart, 2021-yilda saylangan prezident Muhammad Bazumning inauguratsiyasidan bir necha kun oldin davlat to‘ntarishiga urinish yuz berdi; 2-aprelda Bazum qasamyod qilib, lavozimiga kirishdi.
- 26-iyul, 2023-yilda Niger harbiylari qonuniy saylangan prezident Bazumni ag‘darishdi, bunga go‘yoki uning «o‘z vazifalarini yomon bajargani» sabab qilib ko‘rsatildi. Prezident qo‘riqlash kuchlari mamlakat chegaralarini yopdi, davlat muassasalari faoliyatini to‘xtatdi va komendantlik soatini eʼlon qildi. Prezident gvardiyasi qo‘mondoni general Abdurahmon Tchiani o‘zini yangi harbiy xunta yetakchisi deb eʼlon qildi. To‘ntarish xalqaro hamjamiyat va G‘arbiy Afrika mintaqaviy bloki — ECOWAS tomonidan keng ko‘lamda qoralandi.
- 2024-yil iyulda Niger, Burkina-Faso va Mali quyidagi birlashmani tuzdilar: Sahel davlatlari konfederatsiyasi.
- 29-avgust, 2026-yilda Niger armiyasining ayrim qismlarida qurolli qo‘zg‘olon yuz berdi. Qo‘zg‘olon Niameydagi xalqaro aeroport yaqinidagi 101-bazada boshlandi va keyin prezident saroyi hamda davlat telekanali hududiga tarqaldi. Niger hukumati maʼlumotiga ko‘ra, ko‘p soatlik otishmadan so‘ng qo‘zg‘olon bostirilgan, o‘nlab askarlar halok bo‘lgan. Hukumat tomonida Rossiyaning Afrika korpusi.
Siyosiy tuzum
Davlat tuzumi
Nigerning davlat tuzumi — respublika. Davlat boshlig‘i — prezident Muhammad Bazum (2-aprel, 2021-yildan).
Parlament — bir palatali Milliy assambleya (113 deputat aholi tomonidan 5 yil muddatga saylanadi; bir marta qayta saylanish mumkin).
Niger Konstitutsiyasi (167-modda) anʼanaviy boshliqlarni quyidagi huquqning vakillari deb tan oladi: odat huquqi.
Siyosiy partiyalar
2011-yil yanvaridagi parlament saylovlari natijalariga ko‘ra siyosiy partiyalar:
- Niger demokratiya va sotsializm partiyasi (Tarayya) — 39 deputat
- Jamiyatni rivojlantirish milliy harakati (Nassara) — 26 deputat
- Afrika federatsiyasi uchun Niger demokratik harakati (Moden/Lumana) — 24 deputat
- Niger demokratiya va taraqqiyot alyansi (Zaman Laxiya) — 8 deputat
- Demokratiya va taraqqiyot birlashmasi (Jamaa) — 7 deputat
- Demokratiya va respublika uchun ittifoq (Tabbat) — 6 deputat
- Demokratik va ijtimoiy konvent (Raxama) — 2 deputat
- Mustaqil nigerliklar ittifoqi — 1 deputat
- Sotsial-demokratik birlashma (Gaskiya) — 0 deputat
Tashqi siyosat
17-sentabr, 2023-yilda Sahel davlatlari alyansi.
Qurolli kuchlar

Niger Qurolli kuchlari (Forces Armées Nigériennes, FAN) 5300 nafar doimiy harbiy xizmatchi va taxminan 5400 nafar yordamchi xodimdan iborat. Harbiy xizmatga tanlab chaqirish tartibi mavjud. 17–21 yoshdagi turmush qurmagan erkaklar 2 yilga chaqiriladi, ayollar esa istagiga ko‘ra tibbiy-sanitariya bo‘linmalarida xizmat qilishi mumkin. Harbiy ehtiyojlarga YIMning 1,1–1,3 % i sarflanadi, bu nisbatan past ko‘rsatkichdir.
Maʼmuriy-hududiy bo‘linish

Maʼmuriy jihatdan mamlakat poytaxt okrugi Niamey va 7 ta mintaqaga bo‘lingan; ular o‘z navbatida 36 departamentga ajratiladi. Departamentlar shahar va qishloq kommunalaridan iborat.
| № | Mintaqa | Maʼmuriy markaz | Maydoni, km² |
Aholisi, kishi (2012) |
Zichligi, kishi/km² |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Agades | Agades | 667 799 | 487 620 | 0,73 |
| 2 | Diffa | Diffa | 156 906 | 593 821 | 3,78 |
| 3 | Doso | Doso | 33 844 | 2 037 713 | 60,21 |
| 4 | Maradi | Maradi | 41 796 | 3 402 094 | 81,40 |
| 5 | Niamey | Niamey | 255 | 1 026 848 | 4026,85 |
| 6 | Taxua | Taxua | 113 371 | 3 328 365 | 29,36 |
| 7 | Tillaberi | Tillaberi | 97 251 | 2 722 482 | 27,99 |
| 8 | Zinder | Zinder | 155 778 | 3 539 764 | 22,72 |
| Jami | 1 267 000 | 17 138 707 | 13,53 | ||
Aholi


Demografiya
- Aholi soni — 23 mln (2019-yilgi baholash).
- Yillik o‘sish — 3,7 % (2010-yilda dunyoda 1-o‘rin).
- Tug‘ilish ko‘rsatkichi — 51,1 ta (har 1000 kishiga). Umumiy tug‘ilish koeffitsiyenti — dunyodagi eng yuqori ko‘rsatkich — har bir ayolga 6,49 tug‘ilish (2017).
- O‘lim ko‘rsatkichi — 14,5 ta (har 1000 kishiga).
- O‘rtacha umr davomiyligi: erkaklarda 52 yosh, ayollarda 54 yosh.
- O‘rtacha yosh — 15 yosh; aholining 68 % i 25 yoshga yetmagan.
- Go‘daklar o‘limi — 115 ta (har 1000 tug‘ilishga, dunyoda 3-o‘rin).
- Odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish — 0,8 % (2007-yilgi baholash).
- Aholining savodxonligi — taxminan 28 % (erkaklar 43 %, ayollar 15 %, 2005-yilgi baholash).
- Shahar aholisi — 16 % (2008-yil).
Etnografiya

Hausa Jerma Tuareglar Fulbe
Kanuri Tubu Arablar Gurma
Niger — ko‘p millatli davlat. Mamlakat hududidan yevropoid va negroid irqiy guruhlarning tarqalish chegarasi o‘tadi. Mamlakat aholisining 90 % dan ortig‘i negroid irqiga mansub. Tuareglarshimolda yashab, O‘rta yer dengizi tipiga mansub yevropoid irq vakillari hisoblanadi. Fulbe aralash kelib chiqishga ega xalqdir.
Niger aholisining ko‘pchiligini (55,4 %) hausaxalqi tashkil etadi; ular mamlakat janubida, Nigeriyabilan chegara bo‘ylab, g‘arbdagi Dogonduchidan sharqdagi Zindergacha yashaydi. Maradi va Zinder mintaqalari «hausa mamlakati» deb ham ataladi. Hausa Taxua mintaqasi va Niamey aholisining ham salmoqli qismini tashkil etadi. Og‘zaki rivoyatlarga ko‘ra, hausalar Air yassi tog‘ligidan kelib chiqqan. Ular o‘tmishda ko‘plab amirliklar, sultonliklar va shahar-davlatlarga asos solgan. Hausa xalqining turli etnografik guruhlari o‘zlarini o‘tmishda mavjud bo‘lgan yoki anʼanaviy shaklda saqlanib qolgan davlatlar nomi bilan ataydi. Niger hausalariga gobirava (Gobir shahar-davlati; uning anʼanaviy hukmdori — sarkin Gobira — Nigeriyada istiqomat qiladi), katsinava yoki maradava (Katsina davlati; hukmdori — sarkin Katsina — fulbe xalqi tomonidan Maradiga quvilgan), damagarava (Damagaram sultonligi), daurava (Daura davlati), konnava (Birnin-Konnie shahri), aderava, mauri va boshqalar kiradi. Hausalar dehqonchilik, hunarmandchilik va savdo bilan shug‘ullanadi.

Nigerda songaylarham juda ko‘p bo‘lib, ular o‘zlariga qarindosh jerma, dendi, kurtey va vogo xalqlari bilan birga Niger aholisining 21 % ini tashkil etadi. Nigerdan tashqari, ko‘plab songaylar qo‘shni Malida, dendilar esa Beninda yashaydi. Nigerda songay va jermalar mamlakat g‘arbini, Niger daryosi vodiysini egallagan. Jermalar Niamey aholisining ko‘pchiligini tashkil qiladi. O‘tmishda jermalar harbiy mahorati bilan mashhur bo‘lgan, ularning harbiy zodagonlari hanuz yuksak obro‘ga ega. Dosoda barcha jermalarning anʼanaviy yo‘lboshchisi — jermakoy qarorgohi joylashgan. Mustamlakachilik davrida jermalar fransuzlarga boshqa xalqlar qo‘zg‘olonlarini bostirishda yordam bergan. Jerma va songay xalqlari g‘arb madaniyatini boshqa xalqlarga qaraganda ko‘proq qabul qilgan.
Tuareglar mamlakat aholisining 9,3 % ini tashkil etadi. Ular asosan mamlakat shimolida, Agades mintaqasida, qo‘shni mintaqalarning chegaradosh departamentlarida, shuningdek, Niger daryosivodiysida yashaydi. Tuareglar Nigerga qo‘shni Mali, Jazoir va Liviyada ham yashaydi. Ko‘plab tuareglar ko‘chmanchi turmush kechirib, asosan chorvachilik bilan shug‘ullanadi. Tuareglar Nigerga X asrda, arablar tomonidan Shimoliy Afrikadan siqib chiqarilgach kelgan. Ular qabilalar konfederatsiyalariga birlashgan; harbiy zodagonlar katta obro‘ga ega bo‘lib, o‘z orasidan qabila va konfederatsiya boshliqlarini, shuningdek barcha Niger tuareglarining anʼanaviy rahbari — Air sultonini saylaydi.
Fulbe (hausa tilida fulani) Nigerning boshqa xalqlari orasida tarqalib yashaydi va mamlakat aholisining 8,5 % ini tashkil etadi. Butun G‘arbiy Afrikada tarqalgan fulbelar mohir cho‘ponlar sifatida tanilgan. Ular dehqonchilik bilan shug‘ullanuvchi xalqlar, ayniqsa hausalar orasida yashab, chorvani boqish uchun ulardan olib turadi va chorvachilik mahsulotlarini dehqonchilik mahsulotlariga ayirboshlaydi. Fulbelar ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi turmush kechiradi. O‘troqlashgan fulbelar chorvachilikni dehqonchilik bilan birga olib borib, hosil yig‘im-terimi vaqtida ona qishloqlariga qaytadi.
Kanuri va ularga qarindosh manga xalqi Niger aholisining 4,7 % ini tashkil etadi. Ular mamlakat janubi-sharqida, Diffa mintaqasida, Chad ko‘liyaqinida yashaydi. Kanurilarning aksariyati Nigeriya va Chadda yashaydi. O‘rta asrlarda ular Kanem va Bornu[inglizcha]davlatlariga asos solgan. Hozirgi yashash joylariga ko‘plab migratsiyalar natijasida kelishgan; turli guruhlar o‘z kelib chiqish joylarini eslab qolgan. Kanurilar asosan dehqonchilik bilan shug‘ullanadi, lekin ayrim qabilalar chorvachilik qilib, yarim ko‘chmanchi turmush kechiradi. Hunarmandchilikda charm buyumlar tayyorlash eng keng tarqalgan.
Tubu mamlakat sharqidagi chorvador aholining asosiy qismini tashkil etadi. Ular Jado, Kavar vohalari va Termit yassi tog‘ligidayashaydi. Nigerning boshqa ko‘chmanchilari — tuareglar va fulbelardan farqli ravishda, tubular negroid irqiga mansub deb tasniflanadi. Ular «Sahroi Kabirning qora tanli ko‘chmanchilari» deb ataladi. Tubularning aksariyati Chad va Liviyada yashaydi, Nigerda esa ular qariyb 40 ming kishi (aholining 0,4 % i). Niger tubularining anʼanaviy yo‘lboshchisi — Kavar sultoni. Tubular ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi hayot kechirib, tuya va echki boqadi. Vohalarda o‘troqlashgan tubular xurmo daraxtzorlari va tuz ishlab chiqarish maskanlariga egalik qiladi, shuningdek arpa, tariq va bug‘doy yetishtiradi. Ko‘plab tubular karvon savdosi bilan ham shug‘ullanadi.
Arablar Nigerda ozchilikni tashkil etadi; ular taxminan 40 ming kishi (aholining 0,4 % i). Ko‘pchiligi Uled Sliman, Shoa va Kanemi urug‘lariga mansub. Ular Nigerga XX asr boshida ko‘chib kelib, Liviya bilan chegaradosh hududlarda, shuningdek mamlakat janubi-g‘arbida joylashgan. Nigerda yana 5–6 ming nafar yevropalik, asosan fransuzlaryashaydi. Ularning aksariyati maʼlum muddat mamlakatda ishlaydigan o‘qituvchilar va texnik mutaxassislardir. Yevropaliklarning eng yirik guruhlari Niamey va boshqa yirik shaharlarda yashaydi.
Tillar
2025-yildan beri Nigerning rasmiy tili — hausa. 2025-yilgacha bu maqom fransuz tiligategishli edi. Mamlakatda boshqa ko‘plab mahalliy tillar ham ishlatiladi. Xususan, arab tili, fula, buduma, zarma, gurmanchema, kanuri, tamashek, tasavak, tubu va songay tillari milliy tillar sifatida tan olingan.
Din
Mamlakatda hukmron din — islom ning sunniylik yo‘nalishi (aholining 80 % i). Niger musulmonlari orasida molikiylik fiqh maktabieng keng tarqalgan. Mamlakat janubida so‘fiylik tariqati — tijoniya, markaziy hududlarda esa qodiriya.
Xristianlar soni (110 ming, 2010-yil) so‘nggi o‘n yilliklarda sezilarli oshgan (1970-yilda Nigerda 17 ming, 2000-yilda 58 ming xristian yashagan). Xristianlarning aksariyati protestantlar (80 ming), ulardan tashqari katoliklar (30 ming) jamoalari ham bor. Eng yirik protestant yo‘nalishlari — yevangelistlar va pentikostallar (shu jumladan Xudo assambleyalari). Shuningdek, quyidagi diniy guruh ham faoliyat yuritadi: Yahova guvohlari.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, mamlakat aholisining 7 % i mahalliy Afrika eʼtiqodlariga amal qiladi; ularning jami aholidagi ulushi muntazam kamayib bormoqda. Mamlakatda bahoiylar (5,7 ming) va sikxlar (3,3 ming) guruhlari ham mavjud.
Shaharlar
Niger dunyoda urbanizatsiya darajasi eng past mamlakatlardan biri: aholining 16 % i shaharlarda, 84 % i esa qishloq joylarda yashaydi.
Iqtisodiyot


Afzalliklari: uranning katta zaxiralari (qazib olish bo‘yicha dunyoda 5-o‘rin — 2983 tonna, 2019-yil). 90-yillarning oxirida neft va gaz konlari topilgan.
Zaif tomonlari: xorijiy yordamga qaramlik. 80-yillarda uran narxi pasayganidan keyin qarzlar oshdi. Yerlarning faqat 3 % i qishloq xo‘jaligiga yaroqli. Infratuzilma rivojlanmagan, qurg‘oqchilik tez-tez takrorlanadi, beqarorlik mavjud.
Tabiiy resurslar — uran, temir rudasi, fosforit, ko‘mir, qalay, volfram, tantal, molibden, oltin va marganes konlari.
Niger dunyodagi eng kambag‘al mamlakatlardan biridir. 2009-yilda aholi jon boshiga YAIM 700 AQSH dollarini tashkil etgan (dunyoda 222-o‘rin). Aholining 41,4 % i kambag‘allik chegarasidan pastda yashaydi. Mamlakatda dunyodagi eng past ko‘rsatkichlardan biri qayd etilgan: inson taraqqiyoti indeksi.
Niger — uran qazib olish sanoati rivojlanayotgan agrar mamlakat. Uran rudasi va kassiterit qazib olinadi. Ko‘chmanchi chorvachilik, hunarmandchilik, qishloq xo‘jaligi xomashyosini qayta ishlash korxonalari va baliqchilik mavjud. Quyidagi ekinlar yetishtiriladi: shakarqamish, yeryong‘oq, jo‘xori, g‘o‘za, tariq, maniok.
Qazib olish sanoati

Uran qazib olish mamlakat iqtisodiyotining muhim tarmog‘idir. Uran rudasi konlari mutlaqo tasodifan Fransiya atom energiyasi komissiyasi tomonidan 1958-yilda aniqlangan. Quyidagi joydagi konni: Arlit1966-yilda o‘rganish va baholash ishlari uni iqtisodiy jihatdan o‘zlashtirish mumkinligini tasdiqladi; 1971-yilda Niger 400 tonna uran rudasining dastlabki partiyasini eksport qildi. Uran qazib olish hajmi muntazam oshib, 4,5 ming tonnaga yetdi (1980-yilda), natijada Niger bu sohada dunyoda ikkinchi o‘ringa chiqdi, uning eksportidan tushgan daromadlar esa davlat budjetining 50 % igacha yetdi.
1980-yillarda uran sanoatida inqiroz yuz berdi: jahon talabining pasayishi va boshqa mamlakatlarda ortiqcha ishlab chiqarish jahon narxlarini tushirib yubordi. Nigerda uran qazib olish 2 ming tonnagacha kamaydi (1990-yillarning boshida). 1990-yilga kelib mamlakatni xorijliklarning 80 % igachasi tark etdi; ularning aksariyati uran qazib olish sohasi bilan bog‘liq edi. Hozir uran sanoati sekin-asta tiklanmoqda, uran rudasini yillik qazib olish 3,5 ming tonnadan oshdi, davlat daromadlaridagi tegishli ulush esa 8 % gacha ko‘tarildi.
Qayta ishlash sanoati
YIM tarkibida sanoat ishlab chiqarish sektorining ulushi 17,76 % ni tashkil qiladi. Mamlakatda sement ishlab chiqariladi, to‘qimachilik sanoati yo‘lga qo‘yilgan, shuningdek sovun va ichimliklar tayyorlanadi.
Qishloq xo‘jaligi xomashyosini qayta ishlovchi korxonalar mavjud: yeryong‘oqni tozalash bo‘yicha bir necha zavod, Maradi, Magariya va Matameye shaharlaridagi moy ishlab chiqarish korxonalari, kichik guruch va paxta tozalash fabrikalari, alkogolsiz ichimliklar zavodi va sut zavodi, to‘qimachilik fabrikasi, Zinder hamda Maradidagi ko‘nchilik zavodlari, plastmassa buyumlar fabrikasi va Niameydagi metall buyumlar fabrikasi. Ichki bozor uchun mahsulot yetkazib beradigan hunarmandchilik ham muhim ahamiyatga ega.
Qishloq xo‘jaligi
Mehnatga layoqatli aholining 80–90 % i qishloq xo‘jaligida band bo‘lib, bu tarmoq YIMning 39 % ini beradi. Issiq iqlim va cho‘l hududlari sabab mamlakat maydonining faqat 3,5 % iga ishlov beriladi. Qishloq xo‘jaligi yog‘in miqdoriga va tez-tez yuz beradigan qurg‘oqchilikka to‘liq bog‘liq. Asosiy oziq-ovqat ekini — tariq (2,1 mln tonna); shuningdek jo‘xori, maniok, guruch, batat va yams yetishtiriladi. Quyidagilar yig‘ib olinadi: arab yelimi, kapok, shuningdek quyidagi daraxt urug‘larining mag‘izlari — karite.
Asosiy eksport ekini — yeryong‘oq bo‘lib, uni sotib olish va tashqi bozorlarda sotishni Milliy yeryong‘oq jamiyati amalga oshiradi. Eksport uchun paxta, tamaki, xurmo va sabzavotlar ham yetishtiriladi. Asosan ko‘chmanchi va yarim ko‘chmanchi, qisman uzoq yaylovlarga haydab boqiladigan chorvachilik Niger aholisining 20 % ini tirikchilik vositasi bilan taʼminlaydi.
Transport

Nigerda temiryo‘l yo‘q. Eksport va import tovarlari avtomobillarda Benin dagi Paraku hamda Nigeriyadagi Kano shaharlariga, u yerdan esa temiryo‘l orqali Kotonu va Lagos portlariga yetkaziladi. Temiryo‘llar qurish va dengizga chiqish yo‘lini taʼminlash Niger transportini rivojlantirishning eng muhim vazifasidir.
Benin va Nigeriyadan temiryo‘l tarmoqlarini uzaytirish, shuningdek transsahro va transsahel temiryo‘llarini qurish loyihalari mavjud.
Aloqa va telekommunikatsiyalar
Nigerning xalqaro telefon kodi +227. Mamlakat internet domeni —ne.
Mobil aloqa operatorlari: Orange Niger, Airtel, MOOV, Sahelcom.
2017-yilda Nigerda internet foydalanuvchilari soni ikki baravar oshdi; bungacha, 2013-yil holatiga ko‘ra, foydalanuvchilar ulushi 1,41 % deb baholangan.
AQSH Markaziy razvedka boshqarmasi maʼlumotlari asosida 2016-yilda Nigerdagi mobil aloqa abonentlari soni 9 791 ming deb baholangan (dunyoda 88-o‘rin).
Turizm
Har yili mamlakatga 60 mingdan ortiq kishi tashrif buyuradi (2006-yil maʼlumotlari): 36 ming (60 %) — Afrikaning boshqa mamlakatlaridan, 17 ming — yevropaliklar, asosan fransuzlar.
Niameyda bir kunlik yashash xarajati 128 AQSH dollarini tashkil etadi, poytaxtdan tashqarida esa ancha past. Viza olish uchun quyidagi kasalliklarga qarshi emlanish talab etiladi: sariq isitma va vabo.
- Agadesdagi loydan qurilgan masjid
- Zinder shahridagi anʼanaviy uy
- Sahroi Kabirdagi petrogliflar
Tashqi savdo
2017-yil maʼlumotlariga ko‘ra
- Eksport taxminan 603 mln AQSH dollarini tashkil etgan: uran konsentratlari (qiymatning 55 % igacha), neft mahsulotlari (16 % igacha), moyli o‘simliklar xomashyosi, oltin, yeryong‘oq va chorvachilik mahsulotlari.
Niger mahsulotlarining asosiy xaridorlari — Fransiya 45 %, Mali 16 %, Xitoy Xalq Respublikasi 16 %, Janubiy Koreya 11 %.
- Import taxminan 931 mln AQSH dollarini tashkil etgan: oziq-ovqat mahsulotlari, mashinasozlik va kimyo sanoati mahsulotlari, transport uskunalari, neft mahsulotlari va sanoat tovarlari.
Asosiy yetkazib beruvchilar — Fransiya 18 %, Hindiston 12 %, Gana 11 %, Xitoy 10 %.
Quyidagi xalqaro tashkilot aʼzosi: AKT mamlakatlari.
Ommaviy axborot vositalari
Niger davlat teleradiokompaniyasi — ORTN (Office de radiodiffusion télévision du Niger — «Niger radioeshittirish va televideniye boshqarmasi») 11-fevral, 1967-yilda tashkil etilgan. Birinchi radiostansiya — Voix du Sahel (ORTN tarkibiga kiradi) 31-iyul, 1958-yilda ishga tushirilgan, birinchi telekanal — Télé Sahel (ORTN tarkibiga kiradi) 1964-yilda, ikkinchi davlat telekanali — Tal TV — 18-dekabr, 2001-yilda.
Madaniyat va jamiyat


Fan
Nigerda birinchi ilmiy muassasa 1949-yilda tashkil etilgan Fransiya Qora Afrika institutining Niger filiali bo‘lib, unga birinchi nigerlik tarixchi Bubu Xamarahbarlik qilgan. Mustaqillikka erishilgan vaqtda bu filial mamlakatdagi yagona ilmiy muassasa edi.
Diqqatga sazovor joylar
Poytaxtda milliy muzey, Agadesda esa loydan qurilgan masjid joylashgan.
Taʼlim

1969-yilda aholining 75 % dan ortig‘i savodsiz edi. Savodlilar ulushi 19 % (2018-yil holatiga ko‘ra).
Nigerning maktab taʼlimi tizimi fransuz modeli taʼsirida shakllangan. Taʼlim fransuz tilida olib boriladi. 1994/1995-o‘quv yilida boshlang‘ich maktablarda taxminan 450 ming, o‘rta maktablarda esa taxminan 90 ming bola o‘qigan. Sinflarda o‘g‘il va qiz bolalar nisbati 2:1 bo‘lgan.
Qonunga ko‘ra, 7 yoshdan 15 yoshgacha bo‘lgan bolalar majburiy taʼlim olishi kerak bo‘lsa-da, ularning ko‘pchiligi, ayniqsa qishloqlarda, maktabga bormaydi. Tegishli yoshdagi bolalarning atigi 30 % i boshlang‘ich maktabda, 10 % dan kami o‘rta maktabda o‘qiydi. Boshlang‘ich taʼlim tugagach, o‘rta maktabda o‘qishni davom ettirishga munosib o‘quvchilarni aniqlash uchun imtihon o‘tkaziladi.
1973-yilda Niameyda Davlat universiteti ochildi. Eng qobiliyatli o‘quvchilar G‘arbiy Afrika mamlakatlari va Fransiyada taʼlim olish uchun davlat stipendiyalariga ega bo‘ladi. Niger aholisining yarmi 15 yoshdan kichik bo‘lgan mamlakatdir, biroq oliy taʼlim olayotganlar soni Afrikadagi eng past ko‘rsatkichlardan biri — 127 talaba har o‘n ming aholiga (2015-yil). Niger oliy taʼlimining yirik yutuqlaridan biri 2010-yilda birdaniga uch universitet — Maradi universiteti, Zinder universiteti va Taxua universitetining ochilishi bo‘ldi.
Niger yoshlari musulmon taʼlim muassasalarida ham o‘qishi mumkin. 1987-yilda Say shahrida Islom universiteti ochilgan.
Sport
Niger mamlakati Olimpiya o‘yinlarida 1964-yildan beri ishtirok etadi. 1972-yilda Issaka Dabore boks musobaqasida bronza medalini qo‘lga kiritdi. 2016-yilda Issufu Abdulrazak kumush medalni qo‘lga kiritdi: 2016-yilgi yozgi Olimpiya o‘yinlarida taekvondo bo‘yicha (80 kg dan yuqori vazn toifasi); 2017-yilda esa jahon chempioni bo‘ldi.
Bayramlar
- 1-yanvar — Yangi yil
- 9–11-fevral — Shahidlar kunlari
- 8-mart — Xotin-qizlar kuni
- 24-aprel — Totuvlik kuni; 1995-yilda tuareglar bilan tinchlik shartnomasi tuzilgan kun munosabati bilan nishonlanadi
- 25-may — Afrika ozodligi kuni
- 3-avgust — Mustaqillik kuni
- 16-oktabr — Armiya kuni
- 18-dekabr — Respublika eʼlon qilingan kun
Adabiyotlar
- Nizskaya L. O. Niger Respublikasi. Maʼlumotnoma. — Moskva: Nauka, 1989. — 227 bet — 3950 nusxa — ISBN 5-02-016972-2.
- Dekalo, Samuel. Nigerning tarixiy lug‘ati (3-nashr). — Boston va Folkston: Scarecrow Press, 1997. — 486 bet — ISBN 978-0810831360.
- Kevin Shillington, muharrir. Afrika tarixi ensiklopediyasi. — Fitzroy Dearborn, 2005. — Jild. 1. — ISBN 1-57958-245-1.
Havolalar
Vikimedia ombori: Atlas: Нигер
- Niger havolalar katalogida: Curlie (dmoz)
- Niger profili saytda: BBC News (inglizcha)
- Syuzan J. Rasmussen. Niger // Mamlakatlar va ularning madaniyatlari, 2001 (inglizcha)