Burkina-Faso (shuningdek, defissizyozilishi ham uchraydi: Burkina Faso; moore Burkĩna Faso, fula 𞤄𞤵𞤪𞤳𞤭𞤲𞤢 𞤊𞤢𞤧𞤮𞥅 / Burkina Faso, diula ߓߙߎߞߌߣߊ߫ ߝߊ߬ߛߏ߫ Burukina Faso, frans. Burkina Faso [buʁkiˈna faˈso]) — G‘arbiy Afrikada joylashgan davlat, 4-avgust 1984-yilgacha Yuqori Volta Respublikasi (frans. République de Haute-Volta). Mamlakat konstitutsiyasining 31-moddasiga ko‘ra, «Faso — davlatning respublika shaklidir», ya’ni «Faso» so‘zi «Respublika» so‘zining sinonimi hisoblanadi.
Uning chegaralari: Mali shimolda, Niger sharqda, Benin janubi-sharqda, Togo va Gana janubda, Kot-d’Ivuar esa janubi-g‘arbda joylashgan. Dengizga chiqish imkoniyati yo‘q.
Maydoni — 274 200 km², aholisi — 20,8 mln kishi (2020-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlari). Poytaxti — Uagadugu.
Etimologiyasi
Mamlakat nomi «halol insonlar vatani» degan ma’noni anglatadi (bunda moore burkina tilidan «to‘g‘ri, halol», diula faso tilidan esa «vatan» deb tarjima qilinadi).
1984-yilgacha mamlakat «Yuqori Volta» deb atalgan. Bu nom uning asosiy daryolari gidronimlari bilan bog‘liq: Oq Volta va Qora Volta qo‘shilib, Volta daryosini hosil qiladi. Biroq xalqaro an’anaga ko‘ra mamlakat nomining birinchi qismi boshqa tillarga tarjima qilingani sabab turlicha nomlar paydo bo‘lgan: masalan, fransuz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda u Ot-Volta (frans. Haute Volta), ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda — Upper Volta, ispan tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda — Alto Volta, rus tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda esa «Yuqori Volta» va hokazo tarzda atalgan. Mamlakat uchun yagona nomni belgilash maqsadida Burkina-Fasonomi qabul qilindi; bu nom butun dunyoda transkripsiya yoki asl shaklda beriladi: Burkina Faso.
Tabiiy-geografik tavsif
Geografiyasi

Mamlakat hududining katta qismi — denudatsion plato bo‘lib, balandligi 200—500 m. Uning tekislanib qolgan yuzasi ustida gumbazsimon alohida tepaliklar qad ko‘taradi. Janubi-g‘arbda balandligi 749 m gacha yetadigan qumtosh platosi (Tena-Kuru tog‘i — Burkina-Fasoning eng baland nuqtasi), janubi-sharqda esa Otidaryosi vodiysi bo‘ylab past akkumulyativ tekisliklar cho‘zilgan. Shimolda mustahkamlangan qum barxanlari tizmalari uchraydi. Mamlakat poytaxti Uagadugu joylashgan va prekembriy davri tog‘ jinslari yer yuzasiga chiqqan markaziy hudud «Markaziy plato».
Daryo tarmog‘i 20 ga yaqin daryodan iborat. Ularning eng yiriklari — Qora Volta va Oq Volta. Quruq mavsumda barcha daryolarning suvi keskin kamayadi yoki ular qurib qoladi.
Odatdagi va baland bo‘yli o‘tli savannaustunlik qiladi; ayrim joylarda siyrak savanna o‘rmonlari va butazorlar uchraydi. O‘rmonlar mamlakat hududining qariyb 9 % ini egallaydi.
Iqlimi
Iqlimi subekvatorialbo‘lib, quruq mavsum yaqqol namoyon bo‘ladi (noyabrdan martgacha; shimoliy hududlarda 8—10 oy davom etadi).
O‘simlik va hayvonot dunyosi
Mamlakatdagi yovvoyi hayvonlar soni kamaymoqda. Bu yerda sherlar, qoplonlar, fillar, buyvollar, antilopalaruchraydi. Qushlar va sudralib yuruvchilar ko‘p. Daryolarning botqoqli qirg‘oqlarida begemotlar, timsohlarva suv toshbaqalari yashaydi. Savannada termit uyumlariko‘p. Mamlakat janubida tarqalgan pashsha — tsetse.
Mamlakatda to‘rtta milliy bog‘ va tabiiy qo‘riqxonalar mavjud. Janubi-sharqda — Arli milliy bog‘i, sharqda esa Benin va Niger bilan chegarada «W» milliy bog‘i (Dubl-Ve).
Tarixi
XI asr boshlarida mosi qabilalari hozirgi Ganahududining shimoli-sharqidan mamlakatga kelgan. Mosi mahalliy nyenese, grusi va busaqabilalarini o‘ziga bo‘ysundirgan; dogon qabilasi esa shimolga chekingan. Hozirgi Burkina-Faso hududida XIV asrdan Uagadugu, Yatenga, Tenkodogo va Fadan-Gurma davlatlari mavjud bo‘lgan. XIV—XVI asrlarda Yatenga davlati qo‘shni hududlarning bir qismini bosib olgan, xususan: Mali va Songay.
XIX asr oxirida hududni fransuzlarmustamlakaga aylantira boshlagan. 1895-yilda ular Yatenga davlati qo‘shinini mag‘lub etgan, 1897-yilda Fadan-Gurma Fransiyaning protektoratini tan olgan. 1904—1919-yillarda Yuqori Volta Fransiyaning Yuqori Senegal — Nigermustamlakasi tarkibiga kirgan, keyin alohida mustamlakaga aylantirilgan. 1915—1917-yillarda mamlakatning katta qismini mustamlakachilikka qarshi Volta-Bani qo‘zg‘oloniqamrab olgan. 1934-yilda Abidjanshahrigacha temiryo‘l qurilgan. 1947-yilda Yuqori Volta mustamlakasi qayta tiklangan. «Afrika demokratik birlashmasi» (ADB) kuchaya boshlagan. Unga dastlab Kulibali, keyin esa Moris Yameogorahbarlik qilgan. 1947—1958-yillarda Fransiya Yuqori Voltasi Fransiyaning dengizorti hududi bo‘lgan. Keyinchalik Yuqori Volta Respublikasi tashkil etilib, u Fransuz hamjamiyati tarkibiga kirgan. 1958-yilda Yuqori Volta o‘sha paytda tashkil etish rejalashtirilgan va 1959—1960-yillarda faoliyat ko‘rsatgan Mali Federatsiyasiga (Mali va Senegal) qo‘shilish istagini bildirgan, ammo unga qo‘shni Fil Suyagi Qirg‘og‘ibosimi ostida federatsiyada qatnashishdan voz kechgan. 1959-yil dekabrida Yameogo respublika prezidenti bo‘lgan va dastlab o‘z partiyasidan boshqa barcha siyosiy partiyalarni taqiqlagan.
5-avgust 1960-yilda Yameogo Yuqori Voltaning mustaqilligini e’lon qilgan va uning prezidenti bo‘lgan.


1966-yil yanvarida umummilliy ish tashlash boshlangan va buning natijasida Yameogo hokimiyatdan ag‘darilgan. Hokimiyat harbiylar qo‘liga o‘tgan. Ularning rahbari podpolkovnik edi: Sangule Lamizana.
1970-yilda yangi konstitutsiya qabul qilinib, siyosiy partiyalarga ruxsat berilgan. Brigada generali bo‘lgan Lamizana umumxalq ovoz berish yo‘li bilan prezident etib saylangan. Biroq 1974-yildagi navbatdagi prezidentlik saylovi arafasida hukmron partiya rahbariyatidagi kelishmovchiliklar kuchaygan va 1974-yil fevralida Lamizana hokimiyatni noqonuniy egallagan . 1977-yilda Lamizana mamlakatni yana fuqaroviy boshqaruvga qaytargan.
Ammo 1980-yil noyabrida Yuqori Voltada polkovnik Saye Zerboboshchiligida yana harbiy rejim o‘rnatilgan. 1977-yilda qabul qilingan Yuqori Volta konstitutsiyasi bekor qilinib, hokimiyat Harbiy qo‘mita qo‘liga o‘tgan.
1982-yil noyabrida navbatdagi harbiy to‘ntarishnatijasida Zerbo hokimiyatdan chetlatilgan va mayor Jan Batist Uedraogohokimiyat tepasiga kelgan. 1983-yilda yangi prezident hukumatdagi «so‘l kuchlar» bilan aloqani uzishga qaror qilgan. Choralardan biri vazirlar mahkamasidan sotsialistik qarashdagi kapitanni chetlatish edi. Ushbu kapitan — Toma Sankara.
Natijada navbatdagi harbiy to‘ntarish ortidan 1983-yil avgustda Sankara davlat rahbariga aylangan va ijtimoiy inqilobyo‘lini e’lon qilgan. 4-avgust 1984-yilda uning tashabbusi bilan mamlakat Burkina-Faso deb qayta nomlangan.
1985-yilda Mali bilan chegaraning belgilanmagan, foydali qazilmalarga boy qismi ustidan nizo kelib chiqqan (bu «Agasher urushi» deb ataladi). Tomonlar murojaat qilgan BMT Xalqaro sudiqaroriga ko‘ra, bahsli hudud taxminan teng ikkiga bo‘lingan.
15-oktabr 1987-yilda Sankara o‘zining yaqin safdoshi amalga oshirgan to‘ntarishnatijasida o‘ldirilgan. Bu safdosh Blez Kompaoreedi. 11-iyun 1991-yilda yangi konstitutsiya qabul qilingan. 1997-yilda prezidentning qayta saylanish soniga qo‘yilgan cheklovlar olib tashlanib, Kompaorega amalda umrbod prezident bo‘lib qolish imkoniyati berilgan.
Konstitutsiyaga tuzatishlar tayyorlanishi sabab boshlangan ommaviy namoyishlarfonida, hokimiyatda 27 yildavomida turgan prezident Kompaore kelasi yili yana prezidentlikka da’vogarlik qilishi va hokimiyatda yana 5 yilqolishi mumkin edi. 30-oktabr 2014-yilda mamlakatda davlat to‘ntarishi yuz berdi va harbiylar yana hokimiyatga keldi. Mamlakatda komendantlik soatijoriy etildi. Hukumat iste’foga chiqarildi, parlament tarqatib yuborildi. Ularning o‘rniga bir yil ichida konstitutsiyaviy tartibni tiklashi lozim bo‘lgan muvaqqat boshqaruv organi tuzildi.
16-sentabr 2015-yilda, saylovlarga to‘rt haftadan kam vaqt qolganida, Burkina-Faso prezident gvardiyasi harbiylari hukumat majlisi o‘tayotgan binoga bostirib kirib, mamlakat prezidenti vazifasini bajaruvchi Mishel Kafandoni hibsga oldi. Bundan tashqari, bosh vazir Itsxak Zida va ikki vazir ham qo‘lga olinib, butun hokimiyatni o‘z zimmasiga oluvchi «Milliy demokratiya kengashi» tuzilgani e’lon qilindi. To‘ntarishchilar o‘z harakatlarini «saylovlar arafasida xavfsizlik sohasida yuzaga kelgan og‘ir vaziyat» va «mamlakatdagi vaziyat beqarorlashuvining oldini olish zarurati» bilan izohladi. Aslida esa to‘ntarishga boshqa sabab turtki bo‘lgan: Burkina-Fasoning muvaqqat hukumati ilgari taxminan 1200 askardan iborat prezident gvardiyasini qayta tashkil etish rejasini e’lon qilgan va aynan shu isyonga sabab bo‘lgan. 23-sentabrda na aholi, na armiya tomonidan qo‘llab-quvvatlanmagan gvardiyachilar to‘ntarish «tugaganini» e’lon qilgan. Prezident vazifasini bajaruvchi Kafando va bosh vazir Zida o‘z vazifalariga qaytgan. 1-oktabrda to‘ntarish rahbari, brigada generali Jilber Denderé hibsga olingan.
24-yanvar 2022-yilda mamlakatda qon to‘kilmasdan harbiy to‘ntarish bo‘lgan. Harbiylar bir sutka ichida butun mamlakat hududini nazoratga olgan, prezident hokimiyatdan chetlatilgan, hukumat va parlament tarqatib yuborilgan.
30-sentabr 2022-yilda Burkina-Fasoda yana harbiy to‘ntarish yuz berdi. Amaldagi muvaqqat prezident Damiba, 2022-yil yanvaridagi to‘ntarish orqali hokimiyatga kelgan edi, lavozimidan chetlatildi. Muvaqqat rahbar etib kapitan Ibrohim Traoretayinlangan. Damiba esa quyidagi mamlakatga qochib ketgan: Togo.
2024-yilda Burkina-Faso, Mali va Niger birgalikda yangi konfederatsiya tuzdi: Sahel davlatlari konfederatsiyasi.
Aholisi



Tub aholi Burkina-Fasoning ikki asosiy etnik guruhiga mansub: gur; ulardan mamlakatning eng yirik xalqi mosi (jami aholining 48,6 % i), shuningdek, sisala, mbuin, ga, bobo (6,8 %), lobi (4,3 %), grusi (6 %), gurma (7 %), senufo (2,2 %); ikkinchi guruh esa mande bo‘lib, unga busa (bisa), samo (sanu) (6,5 %), xausa, soninke, diula, fulbekiradi; shimolda quyidagi xalqlar yashaydi: songay va tuareglar.
2023-yildan beri rasmiy tillar — moore, bisa, fula va diula. Ilgari rasmiy til bo‘lgan til — fransuz tili, ammo 2023-yilda uning maqomi quyidagicha belgilangan: ishchi til.
Diniy tarkibi: musulmonlar sunniylar — 61,5 %, katoliklar — 23,3 %, mahalliy an’anaviy dinlar tarafdorlari — 7,8 %, protestantlar — 6,5 %, boshqalar — 0,9 %.
Shahar aholisi — 30,6 %. Aholi zichligi — 76 kishi/km².
Aholi soni: 20,8 mln (2020-yil iyuldagi ro‘yxatga olish).
Tabiiy o‘sish:
- 2,66 %
Aholining yosh tarkibi:
- 0—14 yosh: 43,58 %
- 15—64 yosh: 53,26 %
- 65 yosh va undan kattalar: 3,16 %
Aholining o‘rtacha yoshi:
- jami — 17,9 yosh, jumladan
- erkaklar 17 yosh
- ayollar 18,7 yosh
Tug‘ilish darajasi:
- 35,1 — har 1000 kishiga (dunyoda 20-o‘rin). Tug‘ilishning yig‘indi koeffitsiyenti — har bir ayolga 4,51 tug‘ilish (dunyoda 23-o‘rin)
O‘lim darajasi:
- 8,2 — har 1000 kishiga (dunyoda 84-o‘rin)
Go‘daklar o‘limi:
- 52 — har 1000 chaqaloqqa (dunyoda 21-o‘rin)
O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi:
- jami — 62,7 yosh (dunyoda 208-o‘rin)
- erkaklar — 60,9 yosh
- ayollar — 64,5 yosh
Odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish — 0,7 % (2018-yilgi ro‘yxatga olish).
Savodxonlik — erkaklarning 50,1 % i, ayollarning 32,7 % i (2018-yilgi ro‘yxatga olish).
Ma’muriy-hududiy bo‘linishi

Burkina-Faso tarkibida 13 ta viloyat, 45 provinsiya va 301 ta hududiy departament bor.
| № | Viloyat | Viloyat (Frans.) |
Ma’muriy markazi |
Provinsiyalar soni | Maydoni km² |
Aholisi (2006), kishi |
Zichligi kishi/km² |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Bukle-du-Muxun | Boucle du Mouhoun | Dedugu | 6 | 34 479 | 1 434 847 | 41,62 |
| 2 | Kaskadlar | Cascades | Banfora | 2 | 16 663 | 524 956 | 31,50 |
| 3 | Markaziy | Centre | Uagadugu | 1 | 2805 | 1 523 980 | 543,31 |
| 4 | Markaziy-Sharqiy | Centre-Est | Tenkodogo | 3 | 14 852 | 1 132 023 | 76,22 |
| 5 | Markaziy-Shimoliy | Centre-Nord | Kaya | 3 | 19 508 | 1 203 073 | 61,67 |
| 6 | Markaziy-G‘arbiy | Centre-Ouest | Kudugu | 4 | 21 853 | 1 183 473 | 54,16 |
| 7 | Markaziy-Janubiy | Centre-Sud | Manga | 3 | 11 313 | 638 379 | 56,43 |
| 8 | Sharqiy | Est | Fada-Ngurma | 5 | 46 256 | 1 209 399 | 26,15 |
| 9 | Yuqori havzalar | Hauts-Bassins | Bobo-Diulaso | 3 | 26 606 | 1 410 284 | 53,01 |
| 10 | Shimoliy | Nord | Uaxiguya | 4 | 17 601 | 1 182 770 | 67,20 |
| 11 | Markaziy plato | Plateau-Central | Ziniari | 3 | 8545 | 693 137 | 81,12 |
| 12 | Sahel | Sahel | Dori | 4 | 36 130 | 969 881 | 26,84 |
| 13 | Janubi-g‘arbiy | Sud-Ouest | Gaua | 4 | 16 576 | 624 056 | 37,65 |
| Jami | 45 | 273 187 | 13 730 258 | 50,26 |
Siyosiy tuzumi
- Davlat rahbari — prezident, umumxalq ovoz berish yo‘li bilan saylanadi.
- Hukumat rahbari — bosh vazir, prezident tomonidan tayinlanadi.
- Parlament bir palatali (de-yure — ikki palatali) — Milliy assambleya (111 deputat umumxalq ovoz berish yo‘li bilan 5 yil muddatga saylanadi).
2002-yilgacha parlamentning yuqori palatasi — Vakillar palatasi (Chambre des Representants, 178 o‘rin, a’zolari 3 yilga saylangan) faoliyat ko‘rsatgan. 2002-yildagi konstitutsiyaviy tuzatishlar uni tugatib, parlamentni bir palatali qilgan. 2012-yilgi tuzatishlar yuqori palatani Senat nomi bilan tiklashni belgilagan, biroq davom etgan hukumat inqirozi tufayli qaror bajarilmagan. Inqiroz quyidagi hodisa bilan yakunlangan: 2014-yilgi qo‘zg‘olon.
O‘tkazilgan 22-noyabr 2020-yilgi saylovlar natijasida eng yirik partiya — «Taraqqiyot uchun xalq harakati» (56 deputat), ikkinchi — «Demokratiya va taraqqiyot uchun kongress» (20 deputat), uchinchi — «Demokratiya uchun yangi davr» (13 deputat). Parlamentda yana 12 ta partiya vakillari (har biridan 1 tadan 12 tagacha deputat) mavjud.
«Economist Intelligence Unit» ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat 2018-yilda demokratiya indeksi bo‘yicha gibrid rejim sifatida tasniflangan.
Tashqi siyosati
Iqtisodiyoti
Burkina-Faso — kam rivojlangan agrar davlat bo‘lib, dunyodagi eng qashshoq mamlakatlardan biridir. Ish bilan band aholining 90 % i o‘z ehtiyojini qondirishga yo‘naltirilgan qishloq xo‘jaligida ishlaydi. Bu soha tez-tez yuz beradigan qurg‘oqchiliklardanjiddiy zarar ko‘radi. Asosiy eksport ekinlari — paxta va yer yong‘oq.
Tabiiy resurslari — marganes va mis rudalari, oltin, fosforitlar, nikel, titan.
Aholi jon boshiga YAIM 2009-yilda 1,2 ming dollarni tashkil etgan (dunyoda 206-o‘rin). Aholining qariyb yarmi o‘ta qashshoqlikda yashaydi.
Qishloq xo‘jaligi — paxta, yer yong‘oq, moyli daraxt, jo‘xori (sorgo), tariq, makkajo‘xori, sholi; shuningdek, qo‘ylar va echkilar.
Sanoat — paxtani qayta ishlash, ichimliklar ishlab chiqarish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash, sovun, sigaret va to‘qimachilik mahsulotlari ishlab chiqarish, oltin qazib olish.
Eksport — 2,36 mlrd dollar (2017-yil). Asosiy eksport tovarlari oltin (79 %), xom paxta (7,7 %) va rux rudasi (5,4 %) bo‘lgan.
Asosiy xaridorlar — Shveytsariya (1,32 mlrd dollar) va Hindiston (0,645 mlrd dollar); ularning ulushi mos ravishda 56 % va 27 %. Shuningdek, Turkiya 2,6 %, Germaniya 2,4 % va Ispaniya 2,2 %.
Import — 2,27 mlrd dollar (2017-yil): mashina va uskunalar (22 %), plastmassa va rezina buyumlar (18,3 %), kimyoviy mahsulotlar (16,9 %), shuningdek, oziq-ovqat, qurilish materiallari va neft mahsulotlari.
Asosiy yetkazib beruvchilar — Gana (21 %), Fransiya (12 %), Xitoy Xalq Respublikasi (8 %), Hindiston (6 %), Togo (5,9 %).
Mamlakat xalqaro tashkilot — AKT mamlakatlari guruhiga a’zo.
Ta’lim
1968-yilda aholining katta qismi savodsiz edi, bolalarning atigi 7,2 % i maktabga qatnardi. Biroq vaziyat yaxshilanib, 2009 va 2012-yillarga kelib maktabga qatnayotgan bolalar ulushi mos ravishda 77,6 va 84,9 % ga yetgan.
Ommaviy axborot vositalari
Davlat teleradiokompaniyasi rtb (Radio Télévision du Burkina — «Burkina radiosi va televideniyesi») tarkibiga Radio Nationale Burkinaradiostansiyasi kiradi. U 1958-yilda SORAFOM tomonidan Radio Haute Volta nomi bilan ishga tushirilgan. Shuningdek, tarkibiga Télévision Nationale du Burkina, 1963-yilda ishga tushirilgan telekanal ham kiradi.
Sport
Mamlakatda har yili xalqaro Tur dyu Faso velopoygasio‘tkaziladi. U quyidagi mashhur poyganing Afrikadagi muqobili hisoblanadi: Tur de Frans.
Burkina-Faso futbol terma jamoasi hech qachon jahon chempionatlariga chiqa olmagan, biroq 1990-yillarning oxiridan beri Afrika miqyosida ancha muvaffaqiyatli o‘ynab keladi. Eng katta yutug‘i — 2013-yilgi Afrika millatlar kubogifinaliga chiqish bo‘lgan. Finalda Burkina-Faso futbolchilari Nigeriya terma jamoasiga 0:1 hisobida yutqazgan. XXI asrda terma jamoaning yetakchi o‘yinchilari orasida Jonatan Pitruapa, Mumuni Dagano, Sharl Kabore, Alen Traorebor. Burkina-Fasoning deyarli barcha yetakchi futbolchilari futbol ta’limini Fransiya klublarida olgan.
Bayramlar
- 1-yanvar — Yangi yil
- 3-yanvar — 1966-yilgi qo‘zg‘olon yilligi
- 8-mart — Xotin-qizlar kuni
- 1-may — Mehnat kuni
- 5-avgust — Mustaqillik kuni (Fransiyadan, 1960)
- 11-dekabr — Milliy kun yoki Respublika kuni (avtonom respublika tashkil etilganining yilligi — Yuqori Volta Fransuz hamjamiyati tarkibida, 1958-yilda)
Adabiyotlar
- Pospelov E. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimlar lug‘ati / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — M.: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 bet — 3000 nusxa — ISBN 5-17-001389-2.
- YUNESKOning fan bo‘yicha ma’ruzasi: 2030-yil sari.
- Afrika mamlakatlari. Siyosiy-iqtisodiy ma’lumotnoma. Siyosiy adabiyot nashriyoti. — Moskva, 1988.
Havolalar
- Burkina-Faso hukumati sayti (frans.). Arxivlangan: asl nusxa 19-oktabr 2008-yilda.
- Prezident sayti (frans.). Arxivlangan: asl nusxa 16-fevral 2009-yilda.
- Mamlakat haqida foydali ma’lumotlar
- Foydali ma’lumotlar
- YUNESKOning fan bo‘yicha ma’ruzasi: 2030-yil sari