Chad (frans. Tchad, arab. تشاد), rasmiy nomi — Chad Respublikasi (frans. République du Tchad [ʁe.py.bˈlik dy tʃa(d)], arab. جُمْهُورِيَّة تشاد [d͡ʒumhuːrijjat tʃaːd]) — davlat bo‘lib, u Markaziy Afrikada joylashgan. 2021-yil iyun holatiga ko‘ra, mamlakat aholisi 17 414 108 kishi deb baholangan. Mamlakat maydoni 1 284 000 km², aholi zichligi esa har kvadrat kilometrga taxminan 13,56 kishini tashkil etadi.
Poytaxti — Njamena. Davlat tillari — fransuz tili va arab tili.
Unitar davlat, prezidentlik respublikasi. Davlat rahbari — Mahamat Debi.
Davlat Markaziy Afrikaning cho‘l va chala cho‘l hududlarida joylashgan. U qit’adagi eng yirik dengizga chiqish imkoniga ega bo‘lmagan mamlakatdir. G‘arbda Niger, Nigeriya, Kamerun, janubda Markaziy Afrika Respublikasi, sharqda Sudan , shimolda esa Liviya bilan chegaradosh.
Mamlakat etnomadaniy va diniy xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Aholining qariyb yarmi islomga (asosan sunniylikning molikiy mazhabiga), yarmidan sal kamrog‘i esa xristianlikka (asosan katoliklikka) e’tiqod qiladi. Mamlakatda dinga ishonmaydiganlar va majusiylarham oz miqdorda mavjud. Asosiy xalqlar — sara xalqi (negroidlar-xristianlar mamlakat janubida) va arablar (semitlar-musulmonlar mamlakat shimolida), biroq bu ikki xalq birgalikda ham aholining yarmidan kamini tashkil qiladi.
Qishloq xo‘jaligiga tayanadigan mamlakat bo‘lib, undagi inson taraqqiyoti indeksijuda past; u dunyodagi eng qashshoq va korrupsiyalashgan mamlakatlardan biridir. YAIM hajmi xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha 32,375 milliard AQSH dollarini tashkil etgan (2023-yil, aholi jon boshiga 1806 dollar, 179-o‘rin). Pul birligi — KFA franki.
Etimologiya
Toponim «Chad» nomi shu nomdagi gidronimdan , ya’ni Chad ko‘linomidan kelib chiqqan. Bu gidronim arablarga XIV asrdan ma’lum; uning taxminiy ma’nosi kanuri tilida «katta suv havzasi», «ko‘l» deganidir.
Tabiiy-geografik tavsif


Chad hududi asosan tekislikdan iborat. Shimoliy qismi Sahroi Kabircho‘li doirasida joylashgan. Shimolda Tibesti tog‘ligi bo‘lib, mamlakatning eng baland nuqtasi 3415 m ga yetadi. Shimoli-sharqda Erdi va Ennedi platolari (balandligi 1450 m gacha), janubi-sharqda esa Vaday massivi (balandligi 1666 m gacha) joylashgan.
Mamlakat shimolining iqlimi tropik cho‘l iqlimi, janubining iqlimi esa ekvatorial musson iqlimidir.
Mamlakat shimolida doimiy daryolar yo‘q. Janubida esa daryo tarmog‘i ancha zich. Chadko‘liga quyiladigan asosiy Shari daryosida kemalar qatnay oladi. Yomg‘irli mavsumda daryolar keng yoyilib, katta hududlarni suv bosadi va ular yaxlit botqoqliklarga aylanadi, quruq mavsumda esa daryolardagi suv keskin kamayadi.
Landshaft mamlakatning Sahroi Kabirga tutash shimoliy qismida deyarli o‘simliksiz toshloq cho‘llardan iborat bo‘lib, ular siyrak o‘simlikli qumli cho‘llar bilan almashinadi (tamariks, past bo‘yli akatsiyalar, yantoq). Vohalarda xurmo palmalario‘sadi, uzum va bug‘doyyetishtiriladi. Janubroqda, Sahelmintaqasida chala cho‘llar va cho‘llashgan savannalar uchraydi. Ularda o‘t qoplami siyrak, tikanli butalar (asosan akatsiyalar) ko‘p; dum palmalari va baobablarham o‘sadi. Eng janubda baland bo‘yli g‘allasimon o‘tlar qoplagan odatiy savannalar va o‘rmonlar mavjud. Daryo qayirlarida va ko‘l sohillarida keng o‘tloqli botqoqliklar tarqalgan.
Cho‘llarning hayvonot dunyosi kambag‘al. Savannalarda yirik sutemizuvchilar ko‘p — fillar, karkidonlar, buyvollar, jirafalar, antilopalar. Yirtqichlardan sherlar, qoplonlar, chiyabo‘rilar, sirtlonlaruchraydi. Savannalarning ayrim hayvonlari cho‘l mintaqasi chekkalarida ham yashaydi. Shari daryosining yuqori oqimida maymunlar (pavianlar va kolobuslar) uchraydi. Ilonlar va kaltakesaklar, shuningdek, hasharotlar ko‘p.
Tarix
Mustamlakachilikdan oldingi davr

Hozirgi Chad hududi odamlarning miloddan avvalgi taxminan 7000 yilda yuz bergan ommaviy ko‘chishi natijasida o‘zlashtirilgan. Bunga bo‘lajak davlat hududidagi tabiiy sharoitlarning yaxshilanishi sabab bo‘lgan. Chaddagi eng muhim arxeologik yodgorliklar sobiq Borku-Ennedi-Tibesti mintaqasida (hozir 3 ta alohida mintaqa) joylashgan. Bu yodgorliklarning ayrimlari miloddan avvalgi 2000 yildan ham qadimiydir. Chad havzasida taxminan o‘sha davrdan beri o‘troq aholi yashab kelgan. Mintaqa sivilizatsiyalar va madaniyatlar chorrahasiga aylangan. Ularning eng qadimiysi — Sao sivilizatsiyasi bo‘lib, u oz sonli arxeologik topilmalar va og‘zaki tarixBu sivilizatsiyani Kanem imperiyasi mag‘lub etgan. Kanem Chadning Sahel mintaqasida taxminan milodiy 1000 yilda vujudga kelgan birinchi va eng uzoq hukmronlik qilgan imperiya edi.
Milodiy XVI–XVII asrlarda Chad hududida ikkita yangi davlat — Bagirmi sultonligi va Vaday imperiyasivujudga kelgan. Bu davlatlarning qudrati Sahroi Kabir orqali o‘tuvchi savdo yo‘llariustidan nazoratga asoslangan edi. Ular musulmondavlatlar bo‘lgan. Bu davlatlar ajdodlar ruhiga sig‘inishan’analariga amal qilgan negroid qabilalar yashaydigan hozirgi Chad janubiga hech qachon o‘z hokimiyatini yoymagan, ammo qul tutish maqsadida u yerlarga bosqinlar uyushtirgan. Qullar bu davlatlar aholisining uchdan bir qismini tashkil qilgan.
Mustamlakachilik davri
Fransiyaning mustamlakachilik ekspansiyasi natijasida 1900-yilda bu hududda Territoire Militaire des Pays et Protectorats du Tchaddeb atalgan mustamlaka tashkil etildi. 1920-yilga kelib bu hududlar fransuzlar tomonidan to‘liq zabt etilib, Fransuz Ekvatorial Afrikasi tarkibiga qo‘shildi. Bu ma’muriyat hududni birlashtirish va milliy-diniy birlikni shakllantirishga qaratilgan siyosatning yo‘qligi, shuningdek, Fransiyaning boshqa mustamlakalariganisbatan modernizatsiyaning sust kechishi bilan ajralib turgan. Fransiya hukumati mustamlakani birinchi navbatda xom paxtayetishtirish uchun arzon va malakasi past ishchi kuchi manbai deb bilgan: Fransiya 1929-yilda bu xomashyoni keng ko‘lamda ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘ygan. Mustamlaka ma’muriyatida xodimlar yetishmagan, mavjud xodimlar esa Fransiya davlat tizimining boshqa joyga yuborib bo‘lmaydigan «keraksiz» vakillari hisoblangan. Faqat katoliklikni qabul qilgan sara xalqi yashaydigan mamlakat janubida boshqaruv nisbatan samarali bo‘lgan; musulmonlar yashaydigan shimolda esa Fransiya hokimiyati deyarli nomigagina mavjud edi.
Ikkinchi jahon urushidan keyin Fransiya Chadga o‘z tarkibidagi dengizorti hududi maqomini berdi. Mamlakat aholisiga Fransiya va Chadmilliy assambleyalariga (parlamentlariga) o‘z vakillarini saylash huquqi berildi. Eng yirik siyosiy kuch Chad taraqqiyot partiyasibo‘lib, uning bosh qarorgohi mustamlakaning xristianlar yashaydigan janubiy qismida joylashgan edi. Aynan shu partiya va uning vakili Fransua Tombalbay— millati sara, dini xristian bo‘lgan siyosatchi — rahbarligida Chad 11-avgust 1960-yilda mustaqillikka erishdi.
Mustaqillik davri
Mustaqillikka erishganidan ikki yil o‘tib, Chad prezidenti muxolifat partiyalarini taqiqlab, bir partiyali boshqaruv tiziminijoriy etdi. Uning avtoritar boshqaruvi va nihoyatda xo‘jasizlarcha yuritilgan siyosati mamlakatdagi millatlararo va dinlararo ziddiyatlarni kuchaytirdi. 1965-yilda mamlakat shimolida musulmon isyonchilar guruhi — Chad milliy ozodlik fronti (frans. Front de libération nationale du Tchad, FROLINAT) fuqarolar urushini boshladi. 1975-yilda prezident Tombalbay harbiy to‘ntarishnatijasida hokimiyatdan ag‘darilib, o‘ldirildi. Mamlakatga general Feliks Mallumrahbarlik qila boshladi va u fuqarolar urushini tugatishga urindi. Biroq qo‘zg‘olon davom etdi. 1979-yilda Hissen Xabre boshchiligidagi isyonchilar poytaxtni egallagach, mamlakatda boshqaruv izdan chiqdi. Shimolda hokimiyat uchun o‘zaro kurashgan ko‘plab guruhlar paydo bo‘ldi. Mamlakat amalda parchalanib ketdi. Bu xristian hukumatiga tayangan Fransiya hokimiyatining qulashiga olib keldi. Hosil bo‘lgan «bo‘shliq»ni Muammar Qazzofiyto‘ldirishga urindi. Shu sababli Liviya mamlakatdagi fuqarolar urushiga aralashib qoldi. Liviya hukumatining bu siyosiy sarguzashti 1987-yilda katta mag‘lubiyat bilan yakunlandi: Fransiya oxir-oqibat Hissen Xabreni qo‘llab-quvvatladi. Xabre turli tarqoq guruhlarning ko‘pini, jumladan xristianlarni ham o‘z nazorati ostida birlashtirdi va liviyaliklarni Chad hududidan quvib chiqardi.

Xabre avvalgi rahbardan ham qattiqqo‘l va totalitar rejim o‘rnatdi. Uning hokimiyati Chadni dunyodagi eng korrupsiyalashgan mamlakatlardan biriga aylantirgan harbiylar va yaqin safdoshlar guruhiga tayangan. Ular ommaviy zo‘ravonlik yordamida ham hokimiyatni saqlab qolgan. Hisob-kitoblarga ko‘ra, harbiy xunta hukmronligi davrida o‘n minglab odamlar o‘ldirilgan. Prezident o‘z millati — tubuvakillariga ustunlik berib, ilgari ittifoqchisi bo‘lgan musulmon zagavaxalqini kamsitib, milliy ziddiyatlarni kuchaytirdi. O‘z generali — Idris Debi tomonidan 1990-yilda hokimiyatdan ag‘darildi. Keyinchalik Debi Xabreni qilmishlari uchun javobgarlikka tortishga urindi. Chadning sobiq hukmdori Senegalda 2005-yilda uy qamog‘iga olindi. 2013-yilda Xabrega hukmronligi davomida sodir etilgan harbiy jinoyatlar bo‘yicha rasmiy ayblov qo‘yildi. 2016-yil may oyida u insoniyatga qarshi jinoyatlar, jumladan zo‘rlash, jinsiy qullikka majburlash va 40 mingdan ortiq odamning o‘ldirilishini uyushtirishda aybdor deb topilib, umrbod qamoq jazosiga hukm qilindi.
Hokimiyatga kelgach, Debi isyonchi guruhlarni bir-biri va o‘z hukumati bilan yarashtirishga urindi. Shu maqsadda ko‘p partiyali tizimqayta joriy etildi. Referendumda yangi konstitutsiya ma’qullandi va 1996-yilda mustamlaka davridan buyon ilk bor raqobatli saylovlar o‘tkazildi. Ularda Debi g‘alaba qozondi. Besh yildan so‘ng u yana saylovda g‘olib chiqib, konstitutsiyaga muvofiq ikkinchi muddatga prezident bo‘ldi. 2003-yilda Chadda neft konlarini o‘zlashtirish boshlandi. Biroq bu farovonlik olib kelmadi — aksincha, siyosiy va millatlararo nizolarni kuchaytirib, yangi fuqarolar urushiboshlanishiga sabab bo‘ldi. Shu davrda Debi referendum o‘tkazmasdan va parlament roziligini olmasdan, mamlakat konstitutsiyasini bir tomonlama o‘zgartirib, prezidentlik muddatlari soniga qo‘yilgan cheklovnibekor qildi. Bu qaror jamiyat va muxolifatda keskin norozilik uyg‘otdi.
2006-yilda fuqarolar urushi davom etayotgan paytda yangi saylovlar o‘tkazildi. Muxolifat ularni boykot qildi. O‘sha paytga kelib mamlakatdagi umumiy o‘lim holatlarida etnik zo‘ravonlik qurbonlarining ulushi oshgan edi. BMT Oliy komissari Chadda etnik tozalash yoki genotsidboshlanishi mumkinligidan, bu holat Darfurdagi voqealargao‘xshab ketishi mumkinligidan ogohlantirdi. O‘sha yili isyonchilar mamlakat poytaxtini egallashga urindi, biroq muvaffaqiyatsizlikka uchradi. Ikki yildan keyin hokimiyatni egallashga ikkinchi urinish ham muvaffaqiyatsiz tugadi. Bu urushda Sudan ham ishtirok etdi. Bu 15-yanvar 2010-yilda o‘t ochishni to‘xtatish to‘g‘risidagi bitim imzolangunga qadar davom etdi. Shundan so‘ng chegarani qo‘riqlash uchun ikki davlatning qo‘shma kuchlari joylashtirildi, bir qator chadlik va sudanlik harbiylar uylariga qaytdi. 2013-yilda prezident Debiga qarshi bir necha oydan beri tayyorlanayotgan harbiy to‘ntarishning oldi olindi.
20-aprel 2021-yilda Chad prezidenti isyonchilar bilan to‘qnashuvda , ya’ni O‘zgarish va murosa frontia’zolari bilan jangda halok bo‘ldi. Uning o‘g‘li Mahamat Idris Debi Itnokonstitutsiya amal qilishini to‘xtatib, O‘tish davri harbiy kengashigarahbarlik qildi hamda bir vaqtning o‘zida prezident va qurolli kuchlar bosh qo‘mondoni vakolatlarini o‘z zimmasiga oldi.
Davlat tuzumi
Davlat rahbari — prezident, u ayni paytda qurolli kuchlar bosh qo‘mondonihisoblanadi. 6-iyun 2005-yildagi referendumda qabul qilingan konstitutsiyaviy o‘zgartirishlarga muvofiq, prezident umumiy, to‘g‘ridan-to‘g‘ri va yashirin ovoz berish yo‘li bilan 5 yilga saylanadi hamda cheklanmagan marta qayta saylanishi mumkin edi. Biroq prezident Idris Debi vafot etgach, ushbu konstitutsiya uning o‘g‘li Mahamat tomonidan bekor qilindi. Mahamat harbiy O‘tish davri kengashining rahbari sifatida davlatni boshqargan.
Qonun chiqaruvchi hokimiyat Milliy assambleyagategishli. Uning tarkibidagi 155 nafar deputatumumiy, to‘g‘ridan-to‘g‘ri va yashirin ovoz berish yo‘li bilan 4 yilga saylanadi. Qonun chiqaruvchi organga so‘nggi saylovlar 2002-yil aprelda bo‘lib o‘tgan. 2005-yilda qabul qilingan konstitutsiyaviy o‘zgartirishlar parlamentning yuqori palatasi — Senatni tugatdi.
Chadning ichki siyosiy vaziyatiga aholining afrikalik va arab guruhlari o‘rtasidagi qurolli to‘qnashuvlar, shuningdek, guruhlarning o‘z ichidagi ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy sabablarga bog‘liq nizolar xosdir. 90-yillarning boshidan respublikada bir nechta hukumatga qarshi guruh faoliyat yuritmoqda. Ular hukumat bilan vaqti-vaqti bilan tinchlik bitimlari tuzib, keyin ularni buzadi. Muxolifatning ko‘plab fraksiyalarga bo‘linishga moyilligi barqaror tinchlik o‘rnatishga to‘sqinlik qiladi. Yirik muxolif harakatlardan «Demokratiya va taraqqiyot uchun kuchlar birlashmasi» 90-yillarning boshida eng katta va kuchli harakat deb hisoblangan hamda Xabre, «tarafdorlarini birlashtirgan. «Federativ respublika uchun qurolli kuchlar» janubliklar manfaatlarini himoya qilishga da’vo qiladi, «Chad adolat va demokratiya harakati» esa mamlakat shimolidagi etnik guruhlarning davlat boshqaruvida ko‘proq vakillarga ega bo‘lishini istashini bildiradi. Chad sharqidagi vaziyat Sudanning g‘arbiy Darfurmintaqasidagi qurolli mojaro tufayli ham beqarorlashgan. Oqibatda Chadga 200 ming nafargacha darfurlik qochoqko‘chib kelgan. Bundan tashqari, darfuriyalik isyonchilar Chad hududidan orqa tayanch baza sifatida foydalanadi, chadlik isyonchilar esa ko‘pincha Darfurda yashirinadi.
Tashqi siyosat
Chad hali mustamlakachilik tiziminingqoldiqlaridan to‘liq xalos bo‘lmagan, biroq Chad hukumatining tashqi siyosati tobora yagona yo‘nalishga ega bo‘lmoqda. 1970–1980-yillarda Chad tashqi siyosati qo‘shnilar bilan nizolarni hal qilishga qaratilgan edi. Bu nizolar ko‘pincha isyonchi guruhlarni o‘zaro qo‘llab-quvvatlashga olib kelgan.
Mustaqillikka erishgach, Chad tashqi moliyalashtirishga, asosan G‘arb davlatlari, birinchi navbatda AQSH va Fransiyabergan mablag‘larga katta darajada bog‘liq bo‘lib qoldi. Bu mamlakat tashqi siyosatining yo‘nalishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatdi.
Qurolli kuchlar
Chad qurolli kuchlari quruqlik qo‘shinlari, jandarmeriya va harbiy-havo kuchlaridan iborat. Ular davlat erkinligi, mustaqilligi va hududiy yaxlitligini himoya qilishga mo‘ljallangan.
Ma’muriy bo‘linish
Mamlakat 23 ta mintaqaga bo‘lingan. Ma’muriy tuzilish 2008-yilda o‘zgargan; bungacha 18 ta prefektura mavjud edi.
Eng yirik shaharlar (2010-yil ma’lumotlari):
Aholi

Aholisi 16 877 357 kishi (2020-yil iyul holatiga ko‘ra baholangan).
Yillik o‘sish — 3,18 %.
Tug‘ilish ko‘rsatkichi — 41,7 ta (har 1000 kishiga) (tug‘ish koeffitsiyenti — har bir ayolga 5,68 ta tug‘ilish).
O‘lim ko‘rsatkichi — 10 ta (har 1000 kishiga), chaqaloqlar o‘limi esa 68,6 ta (har 1000 kishiga).
Emigratsiya — 4 kishi (har 1000 aholiga).
O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi: erkaklarda 53 yosh, ayollarda 57 yosh.
Immunitet tanqisligi virusi (OIV) — 1,3 % (2018-yilgi baho).
Eng yirik etnik guruhlar: sara (30,5 %) va arablar (9,7 %); jami mamlakatda 200 dan ortiq etnik guruh yashaydi (2015-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra).
Tillar: fransuz tili va arab tili — rasmiy tillardir, janubda sara tillarikeng tarqalgan; mamlakatda jami 120 ta til va sheva mavjud.
Savodxonlik — erkaklarda 31,3 %, ayollarda 14 % (2016-yilgi baho).
Shahar aholisi — 23,5 % (2020-yilda).
Diniy tarkib

Chad aholisining aksariyati musulmonlar (57,8 %). Mamlakatda sunniylikning asosan molikiy va shofi’iy mazhablariga e’tiqod qilinadi. Shimolda qodiriya, janubda tijoniyatariqatlarining ta’siri keng tarqalgan, mamlakatning ayrim hududlarida sanusiylar ham bor.
Eng yirik xristian konfessiyalari — katoliklar (2,5 mln), yevangellik xristianlar , ya’ni Chad Yevangelik cherkovi a’zolari (437 ming), Plimut birodarlari (300 ming) va pentikostallar (187 ming).
Mahalliy an’anaviy e’tiqodlarga ergashuvchilar soni izchil kamaymoqda. Chadda bahoi dinining izdoshlari ham ma’lum yutuqlarga erishgan (98 ming). Agnostiklar va ateistlar soni 2010-yilda 6,5 ming kishi deb baholangan.
Iqtisodiyot

Tabiiy resurslar — neft, boksit, uran, oltin, berilliy, qalay, tantal, miskonlari, kaustik soda, tuz.
YAIM 2009-yilda aholi jon boshiga 1,6 ming dollarni tashkil etgan (dunyoda 196-o‘rin). Aholining 80 % kambag‘allik chegarasidan pastda yashaydi. Chad chet el yordami va investitsiyalariga kuchli bog‘liq.
Mamlakat iqtisodiyotida qishloq xo‘jaligi sektori ustunlik qiladi (YAIMning 57 %). Ishlovchilarning 80 % natural xo‘jalikda, asosan chorvachilikda (qo‘y, echki va tuya boqishda) band. Shuningdek, g‘o‘za, jo‘xori (sorgo), tariq, yeryong‘oq, sholi, kartoshka ham yetishtiriladi.
2003-yil oxiridan boshlab neft qazib olishsezilarli darajada yo‘lga qo‘yildi, 2004-yildan esa neft eksport qilinmoqda. Neft qazib olish sanoatini rivojlantirishda Amerika kompaniyalari va Xitoyfaol qatnashmoqda. 2013-yilda neft qazib olish hajmi 5,0 mln tonnani (kuniga 94,0 ming barrel) tashkil etdi. 2018-yilda Chad OPEKtashkilotiga kuzatuvchi sifatida qo‘shildi. Mamlakat «qora oltin» zaxiralari bo‘yicha 41-o‘rinda turadi, zaxiralar hajmi 1.500.000.000 barrel deb baholanadi.
Sanoat — neft qazib olish, paxtani qayta ishlash, go‘shtni qayta ishlash, pivo ishlab chiqarish, sovun va sigareta tayyorlash.
Tashqi savdo
Chad hududidan uchta transafrika avtomobil yo‘li o‘tadi:
2016-yil ma’lumotlariga ko‘ra, eksport 1,52 mlrd dollarni, import 541 mln dollarni tashkil etgan; tashqi savdoning ijobiy saldosi taxminan 0,975 mlrd dollar bo‘lgan.
Asosiy eksport mahsulotlari — xom neft (umumiy qiymatning 82 % gacha, 1,25 mlrd AQSH dollari), oltin, xom paxta va boshqa qishloq xo‘jaligi mahsulotlari. Asosiy xaridorlar: AQSH (847 mln dollar), Birlashgan Arab Amirliklari (168 mln dollar), Hindiston (126 mln dollar), Xitoy (101 mln dollar) va Fransiya (92 mln dollar).
Asosiy import mahsulotlari — mashinasozlik mahsulotlari, kimyoviy moddalar (shu jumladan dori vositalari), to‘qimachilik mahsulotlari, poyabzal, oziq-ovqat va tamaki mahsulotlari. Asosiy yetkazib beruvchilar — Fransiya (119 mln dollar), Xitoy (93,2 mln dollar), Birlashgan Arab Amirliklari (69 mln dollar), Hindiston (37,3 mln dollar).
Xalqaro tashkilot — AKT mamlakatlari guruhiga a’zo.
Sog‘liqni saqlash
Chadda sog‘liqni saqlashning ahvoli juda og‘ir. Yuqumli va parazitar kasalliklar keng tarqalgan.
Toza ichimlik suvi yetishmasligi (aholining taxminan 27 % undan doimiy foydalanish imkoniga ega) ichak yuqumli kasalliklari avj olishiga sabab bo‘ladi. O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — 55 yil.
2000-yilda aholining 29 % tibbiy xizmatdan foydalanish imkoniga ega bo‘lgan, sog‘liqni saqlash xarajatlari YAIMning 3,1 % ini tashkil etgan. 2003-yilda OITSga chalingan va OIV yuqtirgan 200 ming kishi qayd etilgan, 18 ming kishi vafot etgan. OITS bilan kasallanishning o‘sish sur’ati yiliga 4,8 % ni tashkil etadi (2003). Abortlar taqiqlangan.
Shifokorlar xorijda hamda universitetning tibbiyot fakultetida tayyorlanadi. Bu universitet Njamenada joylashgan.
Davolash muassasalari faqat Njamena va Abeshe kabi yirik shaharlarda bor. Ular asosan fransuz shifokorlari ishlaydigan Qizil Xoch muassasalaridan iborat. Njamenada ikkinchi darajali xususiy shifoxona (hospital level 2, BMT tasnifi bo‘yicha).
Ta’lim
Chad janubida protestant maktablarining 1920-yillarda tashkil etilishi mamlakatga G‘arb ta’limining kirib kelishiga asos bo‘ldi. Mustamlaka ma’muriyati boshidanoq diniy darslardan tashqari barcha ta’lim fransuz tilidaolib borilishini talab qilgan. Davlat subsidiyalari hisobidan standart o‘quv dasturi istagan kishiga ochiq edi.
Chadda ta’lim asosan boshlang‘ich bosqichga qaratilgan edi. 1942-yilgacha o‘rta ta’lim olishni istagan chadlik o‘quvchilar Brazzavil, Kongo Respublikasidajoylashgan maktablarda o‘qishga majbur bo‘lgan. Chadda davlat o‘rta maktablari 1942-yilda ochilgan, biroq o‘quv dasturi faqat 1950-yillarning o‘rtalarida rasman tasdiqlangan.
1960-yilda mustaqillikka erishgach, hukumat umumiy boshlang‘ich ta’limni ta’minlashni maqsad qildi va o‘n ikki yoshgacha maktabda o‘qishni majburiy etdi. Biroq ko‘plab maktablar uchun yagona standart o‘quv dasturini ishlab chiqish qiyin kechdi: odatiy besh va yetti yillik kollej hamda litseylar bilan bir qatorda ikki va uch yillik o‘quv muassasalari ham mavjud edi. Aholi umumta’lim maktablarini musulmon maktablaridanafzal ko‘rardi. Shunga qaramay, 1960-yillarning o‘rtalariga kelib olti yoshdan sakkiz yoshgacha bo‘lgan bolalarning 17 % maktabda o‘qirdi. Musulmon maktablarida fanlar arab tilidao‘qitilgan. Chaddagi birinchi musulmon maktabi — Ecole Mohamed Illech1918-yilda tashkil etilgan.
Hukumat sa’y-harakatlariga qaramay, mustaqillikning birinchi o‘n yilligi oxirida mamlakatda ta’lim darajasi umuman pastligicha qoldi. 1971-yilda o‘n besh yoshdan katta erkaklarning taxminan 88 foizi va ayollarning 99 foizi fransuz tilida o‘qish, yozish yoki gapirishni bilmagan (o‘sha paytda fransuz tili yagona rasmiy davlat tili edi); arab tilini bilish darajasi 7,8 % ni tashkil etgan. 1982-yilda umumiy savodxonlik darajasi taxminan 15 % edi. Mustaqillikdan keyin Chad ta’limining rivojlanishiga to‘sqinlik qilgan asosiy muammolar yetarli moliyalashtirishning yo‘qligi va o‘qituvchilar sonining cheklanganligi bo‘lgan. Sinflarning haddan tashqari to‘lib ketishi katta muammo edi: ayrim sinflarda 100 nafargacha o‘quvchi o‘qigan. Mustaqillikdan keyingi yillarda boshlang‘ich maktab o‘qituvchilarining ko‘pi yetarli malakaga ega bo‘lmagan. O‘rta ta’limda esa vaziyat bundan ham yomon edi.
1970–1980-yillarda Chad ta’limdagi mavjud muammolarni hal qilishda sezilarli yutuqlarga erishdi. Boshlang‘ich maktablar uchun o‘qituvchilar tayyorlash dasturi ishlab chiqildi. O‘rta ta’limda ham chadlik o‘qituvchilar soni ko‘paya boshladi. Bundan tashqari, 1971–72-yillarda Njamenada universitet ochildi.
Yana bir muammo Chad maktablari uchun Fransiya o‘quv dasturlarining samarasizligi edi. Boshlang‘ich maktablarda darslar fransuz tilida o‘tilardi, biroq ko‘pchilik bola maktabga kirganida fransuzcha gapira olmasdi. Bundan tashqari, fransuzlardan meros qolgan akademik dasturlar Chadda talab bo‘lmagan mutaxassisliklar bo‘yicha kadrlar tayyorlardi. 1960-yillarning oxiridan hukumat bu muammolarni hal qilishga urindi. Fransiyaning klassik ta’lim tizimiga asoslangan maktab modeli o‘rniga bolalarni Afrika davlati sharoitida yashashga o‘rgatuvchi yangi model joriy qilindi.
Chaddagi fuqarolar urushi hukumatning ta’lim islohotlari borasidagi barcha yutuqlarini barbod qildi. Mamlakatning keng hududlarida xavfsizlik ta’minlanmagani sababli o‘qituvchilar poytaxtdan chekka hududlarga ishlash uchun borishdan bosh tortdi. Urush mamlakatda tartibsizlikka ham olib keldi va bolalar maktabdagi darslarga muntazam qatnashmay qo‘ydi. Hukumat resurslarini urushda g‘alaba qozonishga sarflab, ta’limni moliyalashtirishni deyarli to‘xtatdi. Nihoyat, mamlakatdagi zo‘ravonlik o‘qituvchilar va o‘quvchilarga bevosita ta’sir ko‘rsatdi.
Urush tugagach, hukumat ta’lim muammolarini bartaraf etish uchun jiddiy harakat qildi. 1983-yilda Rejalashtirish va qayta tiklash vazirligi 1982–83-o‘quv yilida maktablarning ochilishi 1979-yilda urush boshlanganidan beri eng muvaffaqiyatli jarayon bo‘lganini ma’lum qildi. 1984-yilda Njamena universiteti qayta ish boshladi.
2005-yilda Chadda yana fuqarolar urushiboshlanib, iqtisodiyotning turli sohalarini moliyalashtirish qurolli kuchlar foydasiga qisqartirildi.
Madaniyat va san’at
Ommaviy axborot vositalari
Davlat teleradio kompaniyasi — ONRTV (Office National Radio et Télévision Tchadien — «Chad milliy radio va televideniye boshqarmasi») 10-avgust 1963-yilda tashkil etilgan. Uning tarkibiga Radio Tchad radiostansiyasi (1956-yilda SORAFOM tomonidan ishga tushirilgan) va Télé Tchad telekanali (1987-yilda ishga tushirilgan) kiradi.
Davlat bayramlari
- 1-yanvar — Yangi yil
- sanasi o‘zgaruvchan — Tabaski (musulmonlarning Iyd al-Adho bayramining Afrikadagi nomi — Qurbon hayiti)
- sanasi o‘zgaruvchan — Toza dushanba
- 1-may — Mehnat kuni
- 11-avgust — Mustaqillik kuni (1960)
- sanasi o‘zgaruvchan — Ramazon (Iyd al-Fitr, Ro‘za hayiti), musulmonlarning ro‘za ochish bayrami
- 1-noyabr — Barcha avliyolar kuni
- 28-noyabr — Respublika e’lon qilingan kun
- 1-dekabr — Ozodlik va demokratiya kuni
- 25-dekabr — Rojdestvo
Adabiyot
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / mas’ul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — M.: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 bet — 3000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
- Central Intelligence Agency. Chad // The World Factbook. — Langli: Hukumat nashriyoti, 2021.
- Dekalo S. Chadning tarixiy lug‘ati. — 2-nashr, qayta bosilgan. — Metuchen, Nyu-Jersi: The Scarecrow Press, Rowman & Littlefield, 1987. — 532 bet — (Afrikaning tarixiy lug‘atlari). — ISBN 978-0-810-81937-5.
- Nolutshungu S. C.[ingl.]. Anarxiya chegaralari: Chaddagi aralashuv va davlat shakllanishi. — 1-nashr. — Sharlotsvill, Virjiniya: University of Virginia Press[ingl.], 1995. — 348 bet — (Qora tanlilar tadqiqotlari instituti turkumi). — ISBN 978-0-8139-1628-6.