Mavritaniya (arab. موريتانيا; rasmiy nomi — Mavritaniya Islom Respublikasi, arab. الجمهورية الإسلامية الموريتانية — al-Jumhuriya al-Islomiya al-Mavritaniya, frans. République Islamique de Mauritanie) — davlat, G‘arbiy Afrikada joylashgan. G‘arb tomondan Atlantika okeani bilan yuviladi. G‘arbiy Sahroi Kabir bilan shimoli-g‘arbda, Senegal bilan janubi-g‘arbda, Jazoir bilan shimoli-sharqda, Mali bilan janubda va sharqda chegaradosh.
Etimologiya
Toponim «Mavritaniya» nomi miloddan avvalgi III ming yillikka borib taqaladi. O‘sha davrda finikiyalik dengizchilar Afrikaning eng g‘arbiy chekkasidagi hududga Mauharim — «G‘arbiy chekka» nomini berganlar. Mustamlakachilik davrida «Mavritaniya» nomi Fransuz G‘arbiy Afrikasining hududlaridan biriga berilgan. Bu hudud 1960-yilda ayni nom bilan mustaqilligini e’lon qilgan.
Geografiya



Mavritaniyaning maydoni 1 030 700 km²ni tashkil etadi. Shu ko‘rsatkich bo‘yicha u dunyoda 30-o‘rinda (Boliviyadan keyin).
Mavritaniyaning g‘arbiy qirg‘oqlarini Atlantika okeani yuvadi (qirg‘oq chizig‘i qariyb 700 km). Mamlakat hududining 60 % dan ortig‘ini toshli va qumli cho‘llar egallaydi. Bu hudud g‘arbiy Sahroi Kabir.
Iqlimi tropik, cho‘l iqlimidir.
Janubiy chegara bo‘ylab oqadigan Senegal daryosidan boshqa doimiy daryolar yo‘q.
Tuproqlari cho‘l tipida. O‘simlik qoplami nihoyatda siyrak, vaqti-vaqti bilan yog‘adigan yomg‘irdan so‘ng o‘sib chiqadigan o‘tlar ustunlik qiladi. Mamlakat janubida butalar va akatsiyalar o‘sadigan chala cho‘llar joylashgan.
Hayvonot dunyosida ko‘plab sudralib yuruvchilar va kemiruvchilar uchraydi. Yirtqichlardan chiyabo‘ri, fenek tulkisi, ayrim hududlarda esa yirik tuyoqli hayvonlar va tuyaqushlar.
Tarix
Qadimgi tarix
Miloddan avvalgi bir necha ming yil ilgari hozirgi Mavritaniyaning janubiy qismida ovchilik va dehqonchilik bilan shug‘ullangan negroid irqqa mansub xalqlar yashagan.
Miloddan avvalgi I ming yillikda shimoldan ko‘chmanchi chorvador berberlar kelib joylasha boshladi va qora tanli aholini janubga siqib chiqardi. Berberlar Sanhaja.
qabilalar ittifoqini tuzdilar. Milodiy IX—XVI asrlarda Janubiy Mavritaniyaning bir qismi Gana, Mali va Gao imperiyalari tarkibida bo‘lgan. Ular niger-kongo xalqlari tomonidan tashkil etilgan. Bu davlatlar yuksak madaniyatga ega bo‘lib, iqtisodiyoti dehqonchilik, savdo va oltin qazib olishga asoslangan edi. Biroq vaqt o‘tishi bilan ular arab va berber qabilalarining bosimi ostida tanazzulga yuz tutgan.
O‘rta asrlar
XI asrdan boshlab aholining arablashuvi va islomlashuvi boshlandi. Arablar mamlakatda hukmron mavqeni egallab, berberlar va qora tanli xalqlar (jumladan, tukulyor, soninke, volof xalqlari) ustidan hokimiyat o‘rnatdilar. Berberlar va qora tanli xalqlar arablardan til va oilaviy turmush tarzini o‘zlashtirdilar. Mamlakatning asosiy markazi Shingetti vohasi bo‘ldi, mamlakat esa Tarb al-Bidon («oqlar yurti») deb atala boshladi. XI asrda Mavritaniya hududida berberlarning lemtuna qabilasi boshlig‘i Abu Bakr ibn Umar rahbarligida diniy hokimiyatga asoslangan siyosiy tuzilma vujudga keldi. 20 yillik jihoddan so‘ng Abu Bakr imperiyasi Senegaldan O‘rta yer dengizi sohillarigacha yoyildi. Davlatni boshqargan sulola Almoraviylar deb ataldi. Abu Bakrning vorisi Yusuf ibn Toshfin bo‘lib, uning faoliyati Pireney yarimoroliga yurishga olib keldi. XI asr oxiriga kelib Almoraviylar imperiyasi janubda Senegal daryosidan shimolda Ebro daryosigacha (Ispaniya) cho‘zilgan edi. Ularning tasarrufida Kanar orollari ham bo‘lgan. XIV asrda berber qabilalari orasida arablarning Bani Hasan qabilasi hukmron mavqega ega bo‘ldi. Bani Hasan urushlarida ularga yordam bergan qabilalar arab harbiy urug‘lari bilan teng maqomga erishdi; qarshilik ko‘rsatmaganlar esa marabut qabilalari (qurol olib yurish huquqiga ega bo‘lmagan tinch qabilalar)ga aylandi. Qarshilik ko‘rsatganlarga «zenaga» — o‘lpon to‘lovchilar maqomi berildi. Natijada Mavritaniyada murakkab urug‘-qabila iyerarxiyasi shakllandi: eng yuqorida hasan arablari, keyin jangchi berberlar, ulardan so‘ng tinch marabut berberlar, o‘lpon to‘lovchi berberlar va nihoyat berberlar tomonidan bo‘ysundirilgan qora tanlilar (qullar va ozod qilingan haratinlar) turardi. Bundan tashqari, Mavritaniya ijtimoiy tuzilmasida kasbga asoslangan alohida kastalar ham vujudga keldi. Bular qo‘shiqchi va musiqachilar (griotlar), hunarmandlar, ovchilar (nemadilar) va baliqchilar (imragenlar) edi.
XVII asr oxiri — XVIII asr boshida Trarza, Brakna, Tagant, Adrar.
Mustamlakachilik davri
XIX asr o‘rtalaridan fransuzlar Senegal daryosi vodiysini (hozirgi Mavritaniyaning janubiy chegarasi) o‘zlashtira boshladi. 1904-yilda Senegal daryosidan shimoldagi hudud Fransiya mulki — Mavritaniya fuqarolik hududi deb e’lon qilindi. Mavritaniyani bo‘ysundirish mustamlakachilar uchun uzoq va mashaqqatli jarayon bo‘ldi. Faqat 1920-yilda Fransiya Mavritaniyani rasman Fransuz G‘arbiy Afrikasi tarkibidagi mustamlakasi deb e’lon qildi. 1934—1936-yillardagi harbiy operatsiyalar davriga kelibgina fransuzlar Mavritaniya orqali o‘zlarining janubiy va shimoliy mulklari o‘rtasida bevosita quruqlik aloqasini o‘rnatib, mamlakatning butun hududi ustidan amalda nazorat o‘rnatishga erishdilar.
1946-yilda Mavritaniya Fransiyaning dengizorti hududi, 1958-yilda esa Fransuz hamjamiyatining muxtor respublikasi maqomini oldi.
Mustaqillik davri
Dastlabki davr
28-noyabr 1960-yilda mamlakat Fransiyadan mustaqillikka erishdi. Mavritaniya Islom Respublikasi e’lon qilindi. 1961-yil avgustidan mamlakatni Muxtor uld Dadda boshqara boshladi. Davlat va hukumat boshida prezident turdi. Bir palatali Milliy majlis tashkil etildi. 1965-yilda qabul qilingan konstitutsiya bir partiyali tizimni o‘rnatdi. 1961-yilda tuzilgan Mavritaniya xalq partiyasi (MHP) mamlakatning yagona va hukmron partiyasiga aylandi.
Yangi tashkil etilgan davlatning Marokash bilan munosabatlari boshidanoq murakkab bo‘ldi: Mavritaniya u bilan G‘arbiy Sahroi Kabir hududi uchun raqobatlashardi. Mavritaniyaning 1961-yilda BMT a’zoligiga qabul qilinishi diplomatik kelishuv (SSSR qo‘llab-quvvatlagan Mo‘g‘ulistonni a’zolikka qabul qilish evaziga) natijasida amalga oshdi.
1964-yilda SSSR bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatildi.
G‘arbiy Sahroi Kabir mojarosi va davlat to‘ntarishi
1970-yillarning o‘rtalariga kelib Mavritaniyaning ichki siyosati va Mag‘ribning ayrim davlatlari bilan munosabatlarida jiddiy o‘zgarishlar yuz berdi. Bunga uning 1975-yilda Marokash tomonida G‘arbiy Sahroi Kabirni ozod qilish uchun kurashayotgan POLISARIO fronti bo‘linmalariga qarshi harbiy harakatlarga qo‘shilgani sabab bo‘ldi. Aslida, 1960-yillarning o‘rtalaridayoq Marokash va Mavritaniya tarixiy, geografik, etnik va boshqa omillarni asos qilib, BMTda G‘arbiy Sahroi Kabirga hududiy da’volarini rasman bildirgan, ayni vaqtda bir-birining bu hududga bo‘lgan huquqini inkor etgan edi. Uzoq davom etgan janglar mamlakat iqtisodiyotini holdan toydirdi, urushning tugashi esa ko‘rinmasdi.
POLISARIO fronti zarbalarini, avvalo, Mavritaniyaga qaratdi. Zueratdagi temir rudasi konlari va temiryo‘l — ruda Nuadibu portiga tashiladigan yo‘l — mamlakat shimolida muntazam jangovar hujumlar nishoniga aylandi. POLISARIO fronti jangchilari yo‘ltanlamas avtomobillarda Atargacha yetib bordilar va hatto poytaxt Nuakshotga 1976 va 1977-yillarda ikki marta hujum qildilar. Temir rudasi qazib olinadigan hududlarda harbiy xarajatlar va jangovar harakatlar tufayli yuzaga kelgan iqtisodiy zarar Mavritaniya uchun og‘ir yuk bo‘ldi. Temir va mis rudasi eksportidan tushum kamaydi, oziq-ovqat importi ko‘paydi, inflyatsiya xavfli sur’atlarda o‘sdi, aholining moddiy ahvoli keskin yomonlashdi.
10-iyul 1978-yilda Mavritaniya armiyasi qo‘mondoni polkovnik Mustafo uld Solih boshchiligidagi bir guruh ofitserlar davlat to‘ntarishini amalga oshirib, uld Daddani hokimiyatdan ag‘dardi va hibsga oldi. Konstitutsiya amal qilishi to‘xtatildi, hukumat, parlament, MHP, yoshlar va boshqa jamoat tashkilotlari tarqatib yuborildi. Yangi hukumat tuzildi. Milliy tiklanish harbiy qo‘mitasi (MTHQ) 13 yil davomida mamlakatning oliy qonun chiqaruvchi organi bo‘ldi. Uning birinchi rahbari Mustafo uld Solih.
bo‘ldi. Yangi tuzum rahbari xalqqa murojaatida «hokimiyat almashinuvi mutlaqo Mavritaniyaning ichki ishi» ekanini hamda bunga «iqtisodiyot, moliya, siyosiy va ijtimoiy hayotdagi tanazzul, korrupsiya» sabab bo‘lganini ta’kidladi. Yangi tuzumning o‘ziga xos dasturi bo‘lgan konstitutsiyaviy xartiya qabul qilindi. Harbiy rahbariyat uch maqsadni belgiladi: G‘arbiy Sahroi Kabirdagi urushni tugatish, iqtisodiyotni tiklash va «haqiqiy demokratiya» o‘rnatish. Bunga javoban POLISARIO fronti 12-iyul 1978-yilda Mavritaniya qo‘shinlariga qarshi harbiy harakatlarni bir tomonlama to‘xtatishini e’lon qildi.
1978-yilgi to‘ntarishdan keyin
Mavritaniya rahbariyati eng avvalo ichki siyosiy va ijtimoiy-iqtisodiy muammolarni hal etishga e’tibor qaratdi. Eng katta muammo 5 yildan ortiq davom etgan qurg‘oqchilik edi. Uning oqibatida butun mamlakat tabiiy ofat hududiga aylandi. Hatto janubda, Senegal daryosi bo‘ylarida shimoldan kelgan chorvadorlar mollari uchun boshpana topgan joylarda ham cho‘l kengaya boshladi. Chorva mollarining deyarli barchasiga qirilib ketish xavfi tug‘ildi. Tinimsiz qisqarayotgan qishloq xo‘jaligi mahsuloti ishlab chiqarish hajmi bir yilning o‘zida 1 % ga kamaydi. Qurg‘oqchilik mamlakat tayyor bo‘lmagan ijtimoiy o‘zgarishlarni ham tezlashtirdi. Qishloq aholisi shaharlarga ommaviy ko‘cha boshladi. Bunday sharoitda qat’iy choralar ko‘rish, ko‘chib kelganlarni ish, oziq-ovqat va boshqa zarur narsalar bilan ta’minlash lozim edi. Ammo MTHQ «mo‘tadil» siyosatchilar va tub islohot tarafdorlariga bo‘linib ketdi.
MTHQ oldidagi eng dolzarb vazifalar urushda izdan chiqqan iqtisodiyotni mustahkamlash, oziq-ovqat inqirozini bartaraf etish, narxlarning nazoratsiz o‘sishi va milliy valyuta qadrsizlanishini to‘xtatish edi. Mamlakat rahbariyati iqtisodiyotni sog‘lomlashtirish bo‘yicha maslahat olish uchun Xalqaro tiklanish va taraqqiyot banki (XTTB) hamda Xalqaro valyuta jamg‘armasi (XVJ)ga murojaat qildi. Natijada qat’iy byudjet rejalashtiruvi va sarmoyani, asosan, qishloq xo‘jaligi hamda sanoat miqyosidagi dengiz baliqchiligiga oqilona yo‘naltirishga asoslangan ikki yillik favqulodda «milliy tiklanish rejasi» joriy etildi. Xorijiy kapitalni jalb etish va mahalliy xususiy tadbirkorlikni rag‘batlantirish uchun 1979-yilda yanada imtiyozli yangi investitsiya kodeksi qabul qilindi. Samarali iqtisodiy va ijtimoiy islohotlarni amalga oshirishga intilish MTHQ a’zolari, tarmoq kasaba uyushmalari hamda milliy kasaba uyushmalari markazi rahbariyati tomonidan qo‘llab-quvvatlandi.
Mamlakatdagi ichki siyosiy vaziyat keskinligicha qoldi. Urush, uzoq qurg‘oqchilik va jahon bozorida temir hamda mis rudasiga oid noqulay vaziyat iqtisodiyotni izdan chiqardi. Inqirozni bartaraf etish maqsadida yangi tuzum 1978-yil sentabrda XTTB tavsiyasiga muvofiq moliyani sog‘lomlashtirish, qishloq xo‘jaligi, konchilik sanoati va dengiz baliqchiligini tez rivojlantirishni ko‘zda tutgan milliy iqtisodiy tiklanish dasturini qabul qilishga majbur bo‘ldi. Biroq asosan xorijiy iqtisodiy yordamga tayanadigan bu dasturni mablag‘ yetishmasligi tufayli amalga oshirish juda qiyin kechdi. Qo‘shimcha sarmoya jalb etish uchun Mavritaniya rahbariyati xususiy tadbirkorlikni rag‘batlantiruvchi yangi investitsiya kodeksini qabul qildi. Shu bilan birga, davom etayotgan qurg‘oqchilik aholini oziq-ovqat bilan ta’minlash muammosini keskinlashtirdi. Olib-sotarlik kuchaydi, kundalik ehtiyoj tovarlari narxi oshdi. Mamlakat bo‘ylab ish tashlashlar to‘lqini tarqaldi.
1979-yilgi davlat to‘ntarishi
Bundan tashqari, MTHQ safida G‘arbiy Sahroi Kabir masalasida yakdillik yo‘q edi. Hukmron harbiy xuntada Marokash tarafdorlari va sahroliklar tarafdorlari degan ikki guruh paydo bo‘ldi. 6-aprel 1979-yilda polkovnik uld Solihni podpolkovniklar uld Buseyf (bosh vazir lavozimini egallagan), uld Luli va uld Haydalla hokimiyatdan ag‘dardilar. Mamlakat boshqaruv organlari qayta tashkil etilib, MTHQ o‘rniga Milliy qutqarish harbiy qo‘mitasi (MQHQ) tuzildi. Uning rahbari etib polkovnik Muhammad Mahmud uld Ahmad Luli — davlat xizmatchilari va kadrlar tayyorlash ishlari bo‘yicha sobiq vazir e’lon qilindi. MQHQ tarkibidan barcha fuqarolik shaxslari chiqarildi. 24-aprel 1979-yilda Mavritaniya Misr bilan diplomatik munosabatlarni uzishini bildirdi. Jazoir bilan diplomatik munosabatlar tiklandi, Liviya, Iroq va boshqa qator davlatlar bilan ikki tomonlama hamkorlik yo‘lga qo‘yildi. Fransiya bilan harbiy hamkorlik qayta boshlandi.
27-may 1979-yilda polkovnik uld Buseyf aviatsiya halokatida vafot etdi (Mavritaniya davlat delegatsiyasi bo‘lgan samolyot Dakar yaqinida qum bo‘roniga uchrab, okeanga qulagan).
Mamlakat rahbariyati POLISARIO fronti bilan muzokaralarga kirishdi va 5-avgust 1979-yilda u bilan bitim imzoladi. Unga ko‘ra, Mavritaniya «G‘arbiy Sahroi Kabirga nisbatan hech qanday hududiy yoki boshqa da’vosi yo‘qligini va bundan keyin ham bo‘lmasligini» bildirdi hamda G‘arbiy Sahroi Kabir masalasida betaraf pozitsiyani egalladi. 21-avgustda Mavritaniya Marokash bilan o‘zaro mudofaa shartnomasini bekor qildi. 1979-yil dekabrigacha Marokash qo‘shinlari kontingenti (9 ming kishi) mamlakat hududidan olib chiqildi.
1980-yillardagi islohotlar
1980-yil yanvarda uld Luli lavozimidan chetlatildi, MQHQ rahbari etib polkovnik uld Haydalla.
tayinlandi. 1980-yil iyulda MTHQ qullikni taqiqladi. Mavritaniya dunyoda qullikka rasman ruxsat berilgan so‘nggi mamlakat edi. Amerikaning «Newsweek» jurnali 6-may 1985-yildagi ma’lumotiga ko‘ra, o‘sha paytda mamlakatda 100 mingdan ortiq qul va taxminan 300 ming sobiq qul yashagan. Shaharliklarning aksariyati o‘z qullarini ozod qilgan, ammo qishloqlarda bu jarayon yana uzoq davom etgan. Mamlakatdagi o‘ta qashshoqlikni hisobga olganda, xo‘jayin bilan qul o‘rtasidagi munosabatlar har ikkisi uchun ham manfaatli bo‘lishi mumkin edi. Qullikka qarshi kurash jamiyati vakili A. Uitteyker aytganidek, «iqtisodiy nuqtayi nazardan xo‘jayin va uning quli o‘rtasida katta farq yo‘q, chunki ikkalasi ham qashshoqlikda yashaydi».
1980-yil dekabrda Ahmad uld Bneyjara boshchiligida fuqarolik hukumati tuzildi. Ammo 1981-yil martda muhojirlikdagi MQHQning ikki sobiq a’zosi boshchiligida xorijdan kelgan qurolli guruhlar davlat to‘ntarishiga uringach, harbiy tuzum fuqarolik boshqaruviga chek qo‘ydi: podpolkovnik Maaviya uld Sidi Ahmad Taya 1981-yil aprelda yangi harbiy hukumatni tuzdi.
Mamlakatda qat’iy tejamkorlik tartibi o‘rnatildi, korrupsiya va talon-torojga qarshi kurash e’lon qilindi.
Normal siyosiy hayotni tiklashga qaratilgan turli tashabbuslar nihoyasiga yetmagani sababli, 1981-yil avgustda MQHQ «ommaviy tarbiya» organlari tuzilishini e’lon qildi. Ular «Mavritaniya xalqini milliy qurilish ishlariga jalb etish va mamlakat siyosiy hayotida samarali hamda mas’uliyatli qatnashishga tayyorlash», shuningdek, «begona guruhlarga» qarshi kurashish uchun mo‘ljallangan edi. Yoshlar «ijtimoiy foydali ishlarga» yo‘naltirildi. «Ommaviy tarbiya tuzilmalari» qo‘shni oilalarning muayyan sonidan iborat yacheykalarda tashkil etilib, jamoat hayotining boshlang‘ich bo‘g‘inini ifodalardi. 1981-yil noyabrda joriy etilgan bu tizim aholi o‘z o‘rnini qabilaviy emas, davlat tuzilmasida topishiga yordam berishi kerak edi. «Tuzilmalar» nizomida irqiy, qabilaviy yoki hududiy tamoyilga asoslangan har qanday shaxsiy yoki tashkilot faoliyati taqiqlanishi belgilandi. Ayrim shaxslar yoki xorijiy davlatlar mafkurasini targ‘ib qilish ham man etildi. Har bir fuqaroga milliy rahbariyat belgilagan siyosatni amalga oshirish majburiyati yuklatildi. Ijtimoiy-iqtisodiy qiyinchiliklarni yengish uchun tuzum keng xalq ommasi tayanchiga muhtoj edi, holbuki, bu qiyinchiliklar kuchayib borardi.
Sanoatda korxonalarning foyda keltirmasligi va kadrlar yetishmasligi oqibatida turg‘unlik kuzatildi. Mavritaniya temir rudasiga talab pasayib, mamlakat to‘lov balansi taqchilligiga olib keldi. Davlat qarzi oshdi. Qishloq xo‘jaligi og‘ir ahvolga tushdi. Aholining asosiy oziq-ovqat mahsulotlariga ehtiyojining 80 % dan ortig‘i import hisobiga qondirildi. Ishsizlik ko‘paydi, mehnatkashlarning turmush darajasi keskin pasaydi, qishloqlardan shaharlarga migratsiya kuchaydi. Mamlakatning bir qancha hududlarida ishchilar va xizmatchilar ish tashlashdi.
Ichki siyosiy vaziyatni barqarorlashtirish uchun tuzum fuqarolar ahvolini biroz yaxshilash choralarini ko‘rdi. Kam haq oladigan ishchilarning ayrim toifalari uchun maosh oshirildi, davlat sektoridagi maoshlar xususiy sektordagilar bilan tenglashtirildi. Mavritaniyaga xorijdan favqulodda oziq-ovqat yordami sifatida kelgan mahsulotlar muhtojlarga bepul tarqatildi. Davlat boshqaruv apparatini isloh qilishga kirishildi. Biroq bu choralar faqat vaqtinchalik yengillik beruvchi xususiyatga ega edi.
Hukmron tuzum o‘ziga bosim o‘tkazayotgan taqiqlangan muxolif guruhlarni ham hisobga olishga majbur edi: bir tomonda an’anachilar va arabparast yo‘nalish tarafdorlari, boshqa tomonda esa «El-Xor» millatchilik harakatining qora tanli faollari hamda 1981-yilgi davlat to‘ntarishiga urinishga aloqador marokashparast tashkilot — Demokratik Mavritaniya uchun ittifoq bor edi.
Ammo Mavritaniya rahbariyati duch kelgan eng jiddiy muammo MQHQ a’zolarining Sahroi Arab Demokratik Respublikasi (SADR)ga munosabatida yakdillik yo‘qligi edi: ayrimlari uni qo‘llab-quvvatlasa, boshqalari qarshi edi. Mavritaniya hukumatining SADRga nisbatan betaraflik siyosati Marokash bilan munosabatlarni yomonlashtirdi. Marokash Mavritaniyani sahrolik kuchlarga orqa tayanch bazasi bo‘lib xizmat qilayotganlikda tobora ko‘proq ayblay boshladi. Mavritaniya rahbariyati sahroliklar tarafdorlari va Marokash tarafdorlari o‘rtasida muvozanatni saqlashga urindi.
1984-yil fevralda uld Haydalla SADRning rasman tan olinishini talab qildi. Bu mamlakat hukmron doiralarining noroziligiga sabab bo‘ldi. Xususan, bosh vazir uld Taya uld Haydallaning SADRga nisbatan bunday harakatlarini ma’qullamasligini bildirdi. Mart boshida prezident uld Tayani bosh vazirlikdan olib, bosh shtab boshlig‘i etib tayinladi. Uld Haydalla esa davlat rahbari, hukumat boshlig‘i va milliy mudofaa vaziri lavozimlarini birlashtirib, butun hokimiyatni o‘z qo‘lida jamladi. Hukumatda chuqurlashayotgan inqiroz belgilari tobora yaqqol namoyon bo‘ldi.
Uld Haydalla hukmronligining so‘nggi oylarida mamlakatning barcha iqtisodiy va ijtimoiy muammolari birinchi o‘ringa chiqdi. Mavritaniyaning baliqchilik sohasidagi yangi siyosatiga qaramay, milliy iqtisodiyotning to‘g‘ri boshqarilsa, temir rudasi qazib olishdan ham ko‘proq eksport tushumi berishi mumkin bo‘lgan bu muhim tarmog‘i ustidan milliy nazorat o‘rnatish uchun deyarli hech narsa qilinmadi. Korrupsiya mislsiz darajaga yetdi. Jumladan, ayrim mavritaniyalik tadbirkorlar va amaldorlar nufuzli xorijiy guruhlar bilan til biriktirib, mamlakat dengiz boyliklarini talon-toroj qilishda faol ishtirok etdi. Iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarida ham korrupsiya mojarolari yuzaga keldi.
1984-yilgi davlat to‘ntarishi
1984-yil dekabrda polkovnik uld Taya polkovnik uld Haydallani hokimiyatdan ag‘darib, mamlakatning Milliy qutqarish harbiy qo‘mitasi (MQHQ)ga rahbarlik qila boshladi. MQHQning bosh vazifasi «davlat institutlariga ishonchni tiklash va mamlakatda ijtimoiy adolatni ta’minlash» deb e’lon qilindi.
Nisbatan qisqa muddatda Mavritaniya aholisi asosan ko‘chmanchilardan iborat, iqtisodiy bazasi tor va ijtimoiy ko‘rsatkichlari past, kam tanilgan kichik mamlakatdan shaharlik aholisi tez ko‘payayotgan, bozor munosabatlari va barqaror iqtisodiy o‘sishga ega mamlakatga aylandi. Yangi metall konlari, neftning boy zaxiralari (taxminan 1 mlrd barrel) va gaz (qariyb 30 mlrd kub metr) topildi. 1990-yillardan boshlab barcha muhim iqtisodiy bitimlar tanlov asosida tuziladigan bo‘ldi. Bu Fransiyaning uzoq yillik ta’sirini sezilarli kamaytirdi va byudjetga mablag‘ tushishini ta’minladi. Yangi daromadlar taqsimoti mamlakatdagi obro‘li fuqarolardan tuzilgan komissiya nazoratida olib borildi. Natijada barcha fuqarolarning turmush darajasini sezilarli yaxshilash va mamlakat rahbarining mashhurligini ancha oshirish mumkin bo‘ldi.
1991-yilda u fuqarolik boshqaruvi va ko‘p partiyali tizimga o‘tilishini e’lon qildi, 12-iyulda yangi konstitutsiya qabul qilindi. Mavritaniyada birinchi ko‘p partiyali prezidentlik saylovi 1992-yil yanvarda o‘tkazildi. Uld Taya o‘zi tuzgan Demokratik va sotsial-respublikachilar partiyasi nomzodi sifatida 62,7 % ovoz bilan g‘alaba qozondi va prezident deb e’lon qilindi (muxolifat saylov natijalarini soxtalashtirilgan deb bildirdi). Muxolifat boykot qilgan 1997-yil dekabrdagi navbatdagi prezidentlik saylovida uld Taya o‘zini 90,9 % ovoz bilan g‘olib deb e’lon qildi.
1995-yilda Isroil bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatildi, 1999-yilda tinchlik bitimi tuzildi (va Falastin ozodlik tashkiloti bilan munosabatlar amalda muzlatildi. Uning rahbari Yosir Arofatni uld Taya «qaroqchi» deb atagan). Bu mamlakatda va islom olamida kuchli norozilik uyg‘otdi. Muxolifat uld Tayani «sionistlarga sotilganlik»da aybladi. Javoban qatag‘on choralari ko‘rildi. Muxolifat yashirin faoliyatga o‘tishga majbur bo‘ldi; uld Taya hukmronligi davomida «Al-Qoida bilan bog‘liq islomiy fundamentalistlar» muntazam hibsga olindi. 2001-yildan mamlakatda radikal musulmonlar ta’qib qilindi.
2003-yil noyabrdagi prezidentlik saylovida uld Taya 67 % ovoz oldi.
2005-yil avgustda uld Taya (Saudiya Arabistoni qirolining dafn marosimiga ketgan paytida) polkovnik uld Vall tomonidan hokimiyatdan ag‘darildi. 2007-yil martda yangi prezidentlik saylovi o‘tkazildi va ikkinchi turda uld Shayx Abdulloh g‘alaba qozondi.
2008-yil avgustda general uld Aziz (qurolli kuchlar shtabining sobiq boshlig‘i va prezident gvardiyasi qo‘mondoni, prezident tomonidan lavozimidan bo‘shatilgan) uld Shayx Abdullohni hokimiyatdan ag‘dardi. 2009-yil iyulda general saylov o‘tkazdi va 52 % ovoz to‘plab, Mavritaniya prezidenti bo‘ldi.
2018-yil oktabrda Abdulaziz o‘zining yaqin safdoshi Muhammad uld ash-Shayx al-G‘azuoniyni kelajakda prezident lavozimida o‘z o‘rnini egallashi uchun Mavritaniya mudofaa vaziri etib tayinladi. 22-iyun 2019-yilda saylovda G‘azuoniy 52 % ovoz to‘plab, 1-turdayoq g‘alaba qozondi.
Siyosiy tuzum

Mavritaniya — islom respublikasi. 1991-yilda qabul qilingan konstitutsiyaga ko‘ra, davlat boshlig‘i — aholi tomonidan 5 yil muddatga saylanadigan prezident.
Parlament ikki palatadan iborat: Senat (56 o‘rin) 6 yil muddatga saylanadi (senatorlarning uchdan biri har 2 yilda yangilanishi kerak), Milliy majlis (95 deputat) esa 5 yil muddatga saylanadi. Senatorlar oxirgi marta 2007-yil yanvarda (navbatdagi saylov sanasi belgilanmagan), deputatlar esa 2006-yil noyabrda saylangan.
Ma’muriy bo‘linishi
Mavritaniya 12 viloyat va poytaxt Nuakshotning muxtor okrugiga bo‘lingan. Viloyatlar 44 departamentga ajratilgan.

| № | Viloyat | Arabcha nomi | Ma’muriy markaz |
Maydoni, km² |
Aholisi, kishi (25-03-2013) |
Zichligi, kishi/km² |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Adrar | ادرار | Atar | 215 300 | 62 658 | 0,29 |
| 2 | Al-Assaba | العصابة | Kiffa | 36 600 | 325 897 | 8,90 |
| 3 | Brakna | براكنة | Aleg | 33 800 | 312 277 | 9,24 |
| 4 | Daxlet-Nuadibu | داخلت انواديبو | Nuadibu | 22 300 | 123 779 | 5,55 |
| 5 | Gorgol | غورغول | Kaedi | 13 600 | 335 917 | 24,70 |
| 6 | Gudimaga | غيديماغا | Selibabi | 10 300 | 267 029 | 25,93 |
| 7 | Al-Havd ash-Sharqiy | الحوض الشرقى | Nema | 182 700 | 430 668 | 2,36 |
| 8 | Al-Havd al-G‘arbiy | الحوض الغربى | Ayun al-Atrus | 53 400 | 294 109 | 5,51 |
| 9 | Inshiri | انشيرى | Akjujt | 46 800 | 19 639 | 0,42 |
| 10 | Nuakshot | انواكشوط | Nuakshot | 1000 | 958 399 | 958,40 |
| 11 | Tagant | تكانت | Tijikja | 95 200 | 80 962 | 0,85 |
| 12 | Tiris-Zemmur | تيرس زمور | Zuerat | 252 900 | 53 261 | 0,21 |
| 13 | Trarza | اترارزه | Rosso | 67 800 | 272 773 | 4,02 |
| Jami | 1 030 700 | 3 537 368 | 3,43 |
Mavritaniya G‘arbiy Sahroi Kabirning bir qismini egallab turgan davrda (1975—1979) uning qo‘shinlari nazoratidagi hudud (taxminan Rio-de-Oro viloyatining quyi qismiga to‘g‘ri kelgan) quyidagicha atalgan: Tiris al-G‘arbiya.
Tashqi siyosat
Iqtisodiyot
Mavritaniya dunyoning iqtisodiy jihatdan eng kam rivojlangan davlatlari qatoriga kiradi. 2018-yilda aholi jon boshiga YAIM 4190 dollarni (dunyoda 131-o‘rin) tashkil etgan. Aholining 40 % i qashshoqlik chegarasidan pastda yashaydi. Ishsizlik darajasi 10,30 % (2018-yil).
Qishloq xo‘jaligida ishlovchilarning 50 % i band (YAIMning 12,5 % i) — chorvachilik (qo‘ylar, echkilar, sigirlar, tuyalar); xurmolar, tariq, oqqo‘noq (sorgo), sholi, makkajo‘xori; baliqchilik.
Sanoatda ishlovchilarning 10 % i band (YAIMning 47 % i) — temir rudasi, mis rudasi, oltin qazib olish, baliqni qayta ishlash.
Xizmat ko‘rsatish sohasida ishlovchilarning 40 % i band, u YAIMning 40,5 % ini tashkil etadi.

Tashqi savdo
2016-yil holatiga ko‘ra:
Eksport — 2,76 mlrd dollar: temir rudasi — 36 % (982 mln $), oltin — 17 % (471 mln $), mis rudasi — 8,3 % (227 mln $), muzlatilgan baliq, mollyuskalar va boshqa dengiz mahsulotlari — 28 % gacha.
Asosiy xaridorlar — Xitoy — 37 % (1,02 mlrd $), Shveysariya — 16 % (451 mln $), Ispaniya — 9,1 % (249 mln $), Italiya — 5,6 % (155 mln $) va Yaponiya — 5,3 % (144 mln $).
Import — 3,51 mlrd dollar: mashinasozlik mahsulotlari, neft mahsulotlari, oziq-ovqat (asosan shakar (170 mln $), bug‘doy (103 mln $) va palma yog‘i (83,2 mln $)), iste’mol tovarlari.
Asosiy yetkazib beruvchilar — Xitoy — 24 % (848 mln $), AQSH — 8,4 % (295 mln $), Birlashgan Arab Amirliklari — 6,1 % (213 mln $), Marokash (198 mln $) — 5,7 % va Fransiya — 5,1 % (178 mln $).
Mamlakat quyidagi xalqaro tashkilot tarkibiga kiradi — AKT davlatlari.
Transport
Mavritaniyada eng ko‘p tashiladigan yuk — ruda — konlardan dengiz portlariga Zuerat — Nuadibu temiryo‘li orqali yetkaziladi. Ushbu yo‘l 1963-yilda.
foydalanishga topshirilgan. Mamlakatning asosiy dengiz portlari — Nuadibu va Nuakshot bo‘lib, dengiz yuk aylanmasining deyarli barchasi ularga to‘g‘ri keladi.
Milliy aviakompaniya — Mauritania Airlines.
Qurolli kuchlar
Aholi


Aholi soni — 3,2 mln (2010-yil iyul holatiga baho).
1977—2013-yillardagi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlari keltirilgan; 2017-yil ma’lumotlari prognoz ko‘rinishida berilgan.
| 1-yanvar holatiga aholi soni: | ||||
|---|---|---|---|---|
| 1977 | 1988 | 2000 | 2013 | 2017 |
| 1 030 700 | ↗1 338 830 | ↗1 864 236 | ↗2 508 159 | ↗3 893 800 |
Yillik o‘sish — 2,4 % (tug‘ilish ko‘rsatkichi — bir ayolga 4,4 tug‘ilish).
O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — erkaklarda 58 yil, ayollarda 63 yil.
Odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) bilan zararlanish — 0,8 % (2007-yil bahosi).
Etnik va irqiy tarkibi:
- 30 % — oq tanli berberlar (tarixan quldorlar, garchi hozirgi berberlarning ko‘pchiligi qashshoq yashasa ham; erkaklar odatda o‘ziga xos ko‘k kiyim kiyadi)
- 40 % — qora tanli berberlar (tarixan qullar; hozirda ularning taxminan uchdan biridan yarmigachasi qullikda, qolganlari esa ozod qilingan qullarning avlodlari bo‘lib, ular bilan ilgari qul bo‘lmagan qora tanli xalqlar o‘rtasidagi oraliq ijtimoiy pog‘onani egallaydi)
- 30 % — qora tanli xalqlar; arablashgan «qora tanli berberlar»dan farqli ravishda Afrika tillarida so‘zlashadilar va qul bo‘lmaganlar; Senegal daryosi vodiysida yashab, qo‘shni Senegal davlatida ham uchraydigan xalqlarni tashkil etadilar (tukulyor, sarakole, fulbe, pyol, volof, bambara)
Tillar — arab tili (rasmiy), arab tilining hassaniya lahjasi, qora tanli qabilalarning tukulyor, soninke, volof, fula, bamana.
Din — islom (aholining deyarli 100 % i e’tiqod qiladi), kichik xristian jamoasi ham mavjud.
Savodxonlik — erkaklarning 59 % i, ayollarning 43 % i (2000-yilgi aholini ro‘yxatga olish ma’lumotlariga ko‘ra).
Mavritaniyada quldorlik
Mavritaniya dunyoda hukumat quldorlarni ta’qib qilmaydigan so‘nggi davlatdir. Qullik rasman avval 1980-yil iyulda, so‘ng 2007-yilda bekor qilinganiga qaramay, amalda Mavritaniya aholisining taxminan 20 % i (600 ming kishi 2011-yilda) qullar hisoblanadi. Qullarning asosiy qismini hukmron berber tabaqasiga tegishli qora tanlilar tashkil etadi. Qullar shaxsiy, iqtisodiy va siyosiy huquqlarga ega emas; ularning tug‘ilgan farzandlari ham quldorlarning mulkiga aylanadi.
Ommaviy axborot vositalari
Davlat telekompaniyasi va davlat telekanali — TVM (Télévision de Mauritanie — «Mavritaniya televideniyesi»), 1990-yilda tashkil etilgan. Davlat radiokompaniyasi va davlat radiostansiyasi — Radio Nationale.
Adabiyotlar
- Густерин П. В. Города Арабского Востока. — М.: Восток—Запад, 2007. — 352 с. — (Энциклопедический справочник). — 2000 экз. — ISBN 978-5-478-00729-4.
- Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
- Foster, Noel. Mauritania: The Struggle for Democracy. — Lynne Rienner Publishers[англ.], 2010. — ISBN 978-1935049302.
- Hudson, Peter. Travels in Mauritania. — Flamingo, 1991. — ISBN 978-0006543589.
- Murphy, Joseph E. Mauritania in Photographs. — Crossgar Press, 1998. — ISBN 978-1892277046.
- Slavery’s last stronghold (англ.). CNN. Дата обращения: 3 февраля 2014. Архивировано 19 февраля 2014 года.
- Pazzanita, Anthony G. Historical Dictionary of Mauritania. — Scarecrow Press, 2008. — ISBN 978-0810855960.
- Ruf, Urs. Ending Slavery: Hierarchy, Dependency and Gender in Central Mauritania (англ.). — Transcript Verlag, 2001. — ISBN 978-3933127495.
- Sene, Sidi. The Ignored Cries of Pain and Injustice from Mauritania (англ.). — Trafford Publishing[англ.], 2011. — ISBN 978-1426971617.