Mali (bamana Mali, nko ߡߊߟߌ, fransuzcha Mali), rasmiy nomi — Mali Respublikasi (bamana Mali ka Fasojamana, nko ߡߊߟߌ ߞߊ ߝߊߛߏߖߊߡߊߣߊ, fransuzcha République du Mali) — G‘arbiy Afrikadagi, dengizga chiqish yo‘li bo‘lmagan davlat..
Poytaxti — Bamako. G‘arbda Senegal, shimolda Mavritaniya va Jazoir, sharqda Niger, janubi-sharqda Burkina-Faso, janubda Kot-d’Ivuar va Gvineya.
Rasmiy tillar — bamana (bambara), bobo, bozo, dogon tili, fula, hassaniya, kassonke, maninka, minyanka, senufo, songay tillari, soninke va tamashek.
Mali Respublikasining shimoli-sharqiy qismi islomchilar tomonidan, «Al-Qoida» bilan aloqador «Jamoat Nusrat al-Islom val-Muslimin» guruhi va Azavadni ozod qilish frontiseparatistlari tomonidan nazorat qilinadi; avval bu hududda tan olinmagan mustaqil Azavaddavlati eʼlon qilingan edi. Uning hukumati hudud ustidan nazoratni yo‘qotgach, mintaqaga muxtoriyat berish g‘oyasini amalga oshirishga o‘tayotganini bildirdi.
Etimologiyasi
Toponim «Mali» nomi mamlakat hududida XIII—XVII asrlarda mavjud bo‘lgan o‘rta asrlardagi Mali imperiyasinomidan kelib chiqqan. IX asr manbalarida Mallaldavlati tilga olinadi, VII—XIII asrlarda esa u Malli va Malideb atalgan. Toponimning maʼnosi aniq belgilanmagan; taxminlarga ko‘ra, uning kelib chiqishi mandinka tilidagi mali — «begemot» so‘ziga borib taqalishi mumkin.
Geografiyasi




Mamlakatning janubiy va markaziy qismlaridan oqib o‘tuvchi Nigerdaryosi muhim suv yo‘lini tashkil etadi. Malining shimoliy hududlari asosan Sahroi Kabircho‘lida joylashgan. Janubda Sahel savannasi bor. Shimoli-sharqda tog‘lar mavjud. Qurg‘oqchil mavsumlarda Sahroi Kabirdan Harmattanpassat shamoli esib, qum bo‘ronlarini keltirib chiqaradi. Mali hududi asosan pasttekislikdan iborat. Mamlakatning eng baland nuqtasi — Hombori Tondo dengiz sathidan 1155 metr balandlikda joylashgan.
Malining eng ko‘p aholiga ega shahri — poytaxt Bamako bo‘lib, uning aholisi 2 529 300 kishini tashkil etadi (2019). Boshqa yirik shaharlar qatoriga Segu, Sikasso, Mopti, Gao va Kayeskiradi. Niger daryosi bo‘yida joylashgan Segu va Mopti muhim port shaharlari va baliqchilik markazlaridir.
Malining maydoni 1 241 231 km²bo‘lib, u dunyoda maydoni bo‘yicha 23-‑va Afrikada 8-‑o‘rindagi davlat hisoblanadi.
Mamlakatning g‘arbiy, markaziy va shimoliy qismlarining deyarli hammasini (hududining 90 % dan ortig‘ini) balandligi 200—500 m bo‘lgan tekislik egallaydi. Shimolda Sahroi Kabirning toshli, qumli-toshli yoki shag‘alli cho‘llari joylashgan.
Mali hududining katta qismida iqlim tropik cho‘l, janubda esa subekvatorialdir. O‘rtacha yillik harorat 28—29 °C bo‘lib, oylar bo‘yicha farq uncha katta emas.
Mamlakatdagi eng uzun daryo — Niger. Shuningdek, Senegal daryosi va uning irmoqlari shimoli-g‘arbga oqadi. Malida Fagibin, Do, Niangay, Debo va Korarou kabi ko‘llar mavjud.
Mamlakat shimolidagi hududning qariyb yarmini Sahroi Kabirning butazorli va o‘t-buta o‘sadigan cho‘llari egallaydi. Janubroqda akatsiya, turli o‘tlar, baobablarva dum palmalari o‘sadigan cho‘llashgan savanna joylashgan. Undan ham janubda odatiy savannalar, eng chekka janubda esa daraxtzor savanna bor.
Shimoliy cho‘l va chala cho‘llarda yirik antilopalar, kichik jayronlar, jirafalar, gepardlar va giyenalaruchraydi. Sudralib yuruvchilar (gekkonlar, ssinklar, varanlar, ilonlar) ko‘p. Savannalarda antilopalarning turli turlari, so‘galli yovvoyi cho‘chqalar, sherlar, qoplonlar, chiyabo‘rilar va fillar yashaydi (fillar soni kamaymoqda). Daryolarda timsohlar, begemotlar va ko‘plab baliqlar bor. Hasharotlardan termitlar, yovvoyi asalarilar, chivinlar, mayda qon so‘ruvchi chivinlar va se-se pashshasi.
keng tarqalgan. Malida bir nechta muhofaza etiladigan tabiiy hududlar, jumladan bitta milliy bog‘ — — Bukl-dyu-Baule.
Tarixi
Qadimgi davr va o‘rta asrlarda Mali hududida turli G‘arbiy Afrika qirolliklari, jumladan Gana, Songay va Mali mavjud bo‘lgan. Hozirgi Mali nomi ham ulardan biridan olingan.
Gana qirolligi dastlab berberlartomonidan asos solingan, biroq tez orada hokimiyat mande tillarida so‘zlashuvchi soninkelar qo‘liga o‘tgan. Soninke hukmdorlari islomnihech qachon to‘liq qabul qilmagan, ammo musulmon savdogarlari bilan yaxshi munosabatda bo‘lgan. XI asr oxirida bu hududga almoraviylarkirib kela boshlagach, Gana qirolligining hukmronligi zaiflashgan. Mintaqada islomning mavqeyi kuchaygan va o‘shandan beri u Malida keng tarqalgan dinga aylangan. Gana qirolligining poytaxti Kumbi-Sale1203-yilda vayron qilingan.
Mali o‘z nomini shu hududda joylashgan Mali qirolligidan olgan. Hozirgi mandinkalar uning aholisidan kelib chiqqan. XIII asrda Sundiata Kita hukmronligi davrida qirollik ancha kengaygan. Eng gullagan davrida Mali qirolligi hozirgidan ancha keng hududni — Atlantika okeani sohilidan Niger daryosining quyilish joyi va Timbuktugachabo‘lgan yerlarni egallagan. Qirollik bosib olingan va bo‘ysundirilgan hududlardan tashkil topgan. XIV asr boshida Mansa Muso hukmronligi davrida Timbuktu va Jenne shaharlari savdo va islomning muhim markazlariga aylangan («mansa» — «qirol» maʼnosidagi unvon). Qirollik oltin, fil suyagi, qullar va tuz.

Songay qirolligi XV asrda Mali qirolligini egallagan. Songay XV va XVI asrlar chegarasida qirol Askiya Muhammad I hukmronligida eng yuqori taraqqiyotga erishgan. O‘sha paytda qirollik hozirgi Nigeriyahududidagi katta yerlarni qamrab olgan. Hozirgi Malining katta qismi Songay qirolligiga kirgan. Qirollikning so‘nggi davrida ichki va tashqi bosim, jumladan 1591-yilda marokashlik berberlarning hujumi kuchaygan. XVIII asrda Segu shahri Bambara qirolliginingmarkaziga aylangan. Qirollik tarkibiga, xususan, hozirgi Blan, Jenne, Mopt, Timbuktu va Segu shaharlari kirgan. 1861-yilda Bambara qirolligi Tukuler qirolligigao‘rnini bo‘shatgan. Bu davlatga Al-Hoj Umar Tallasos solgan bo‘lib, u ham bir necha o‘n yildan keyin parchalanib ketgan.
Fransiya mustamlakasi
Fransuzlar Maliga taxminan 1880-yilda kirib kelgan. Ular Malini o‘z mustamlakasiga aylantirishga intilgan. Mahalliy aholining qarshiligi 1898-yilda, yetti yillik urushdan so‘ng Mali qo‘shinlarining asosiy qismi Samori Ture boshchiligida mag‘lubiyatga uchragach tugagan. Mamlakat Fransuz G‘arbiy Afrikasi tarkibiga Fransuz Sudani.
nomi bilan kiritilgan. 1932-yilda Fransuz Sudani tarkibiga Yuqori Volta.
qo‘shilgan. 1958-yilda mamlakat muxtoriyat olib, Fransuz hamjamiyatiga (Communauté française) qo‘shilgan. Muxtor davlat sifatida u Sudan Respublikasideb atalgan. 1959-yil yanvarda u Senegalbilan birlashib, Mali Federatsiyasinituzgan. Fransuz Sudani va Senegaldan tashkil topgan Mali Federatsiyasi 20-iyun 1960-yilda mustaqillikka erishgan, ammo ittifoq 20-avgust 1960-yilda parchalanib, Mali alohida davlatga aylangan. 22-sentabrda mamlakat Fransuz hamjamiyatidan ham chiqib, nomini Mali Respublikasi deb o‘zgartirgan. Bu sana Malining Mustaqillik kuni hisoblanadi.
Hozirgi davr


Modibo Keyta mustaqil Malining birinchi prezidenti bo‘lgan. 1968-yilda harbiy to‘ntarishsodir bo‘lib, natijada Keyta general Mussa Traore tomonidan hokimiyatdan ag‘darilgan va umrining qolgan qismini qamoqda o‘tkazgan. 1979-yilda Traore Mali xalqi demokratik ittifoqini (MXDI) mamlakatdagi yagona qonuniy partiyaga aylantirgan.
1991-yil boshida Xalqaro valyuta jamg‘armasibosimi ostida amalga oshirilgan islohotlar natijasida iqtisodiy vaziyat keskin og‘irlashib, allaqachon past bo‘lgan turmush darajasi yanada pasaygan. Aholi davlat rahbarining isteʼfosi va bir partiyaviy tizimning tugatilishini tobora ko‘proq talab qila boshlagan. 21-martda namoyishchilar bilan xavfsizlik kuchlari o‘rtasida to‘qnashuvlar boshlangan. Odamlar poytaxt ko‘chalarida barrikadalar qurib, hukumatga qarshi shiorlar aytgan. Ilk qurbonlar paydo bo‘lgach, Traore mamlakatda favqulodda holat eʼlon qilgan. Shaharga og‘ir harbiy texnika kiritilib, u tinch aholi bilan to‘qnashuvda qo‘llangan (kamida 150 kishi halok bo‘lgan). 26-martda harbiylar («Milliy qutqaruv muvaqqat qo‘mitasi») prezidentni hokimiyatdan chetlatgan (u mamlakatdan chiqib ketishga uringan, lekin hibsga olingan) va MXDIni tarqatib yuborgan.
Traore 1993 va 1999-yillarda o‘lim jazosiga hukm qilingan, biroq har ikki hukm umrbod qamoq bilan almashtirilgan. U hokimiyatdan chetlatilgach, Mali ko‘p partiyali demokratik davlatgaaylangan. Mamlakatning amaldagi konstitutsiyasi 12-yanvar 1992-yilda qabul qilingan.
8-iyun 1992-yilda mamlakatning ilk erkin saylovlarida Malining uchinchi prezidenti etib Alfa Umar Konaresaylangan. U 1997-yilda qayta saylangan, biroq 2002-yil iyunda uning o‘rnini Amadu Tumani Tureegallagan. U 2007-yilda ikkinchi besh yillik muddatga ham saylangan. 2013-yilda prezident etib Ibrohim Keyta.
saylangan. 2012-yilda Mali shimolida qo‘zg‘olon tuareglar tomonidan ko‘tarilgan. Bunga Liviyadagi fuqarolar urushitufayli qurol-yarog‘ yetkazib berilishi sabab bo‘lgan. 2012-yil mart oyida Mali armiyasi mamlakatda hokimiyatni qo‘lga olganini va prezident Tureni hokimiyatdan chetlatganini, biroq saylovlardan so‘ng fuqaroviy boshqaruvni tiklamoqchi ekanini eʼlon qilgan.
2012-yil aprel oyida tuareg isyonchilari mamlakat shimolida Azavad davlati tuzilganini eʼlon qilgan. Iyun oxiriga kelib «Ansar ad-‑Din» islomiy guruhi tuareg isyonchilarini shimoliy Malining barcha shaharlaridan quvib chiqargan. Jangarilar o‘zlari butparastlik namunalari deb hisoblagan Timbuktutarixiy yodgorliklarini vayron qila boshlagan.
2012-yil iyul oxirida Mali shimolida birinchi marta toshbo‘ron qilib o‘ldirishjazosi qo‘llanilib, nikohsiz birga yashagan juftlik qatl etilgan. Isyonchilar mamlakatning markaziy hududlariga siljigan. Malidagi radikal islomchilarning hujumi mintaqa va G‘arb mamlakatlarida xavotir uyg‘otgan, ammo Qo‘shma Shtatlar «Al-Qoida» tahdidiga qarshi kurashish uchun qo‘shin yuborishni istamagan. G‘arbiy Afrika mamlakatlari BMTdan Malidagi ekstremist islomchilarni quvib chiqarish bo‘yicha harbiy amaliyotga ruxsat so‘ragan. Amaliyot BMT Xavfsizlik Kengashi tomonidan maʼqullangan. Fransiya Mali hukumati so‘rovi bilan harbiy amaliyotni («Serval» operatsiyasi) Malida 11-yanvar 2013-yilda boshlagan.
2013-yil yanvarida fransuzlar va islomchilar o‘rtasida uzoq urush bo‘ladigandek ko‘ringan. Yanvar oxiriga kelib Fransiya va Afrika qo‘shinlari isyonchilardan ko‘plab shaharlarni qaytarib olgan. Fransiya kuchlarini asta-sekin qisqartirib, masʼuliyatni BMT va boshqa Afrika mamlakatlariga topshira boshlagan. Shu bilan birga, Yevropa Ittifoqi Mali armiyasini o‘qitishda yordam bera boshlagan.
2018-yil avgustda Ibrohim Bubakar Keyta, 2013-yildan beri Mali prezidenti bo‘lgan siyosatchi, qayta saylangan. 2019-yil aprelda mamlakatda etnik zo‘ravonlik yana kuchaygach, avvalgi hukumat isteʼfo berganidan so‘ng Bubu Sisse Mali bosh vaziri etib tayinlangan.
2020-yil avgustda Keyta va Sisse harbiylar (isyonchilar) tomonidan hibsga olingan. Hibsdan so‘ng Keyta isteʼfoga chiqqanini, hukumat va parlamentni tarqatganini eʼlon qilgan. U Kati harbiy bazasiga olib borilib, u yerdan televizor orqali isteʼfo bayonotini o‘qigan, keyin esa BAAga.
jo‘nab ketgan. 24-may 2021-yilda Mali harbiylari mamlakatning muvaqqat prezidenti Ba Ndao, bosh vaziri Moktar Uan va mudofaa vaziri general Sulaymon Dukure ni hibsga olgan. Bunga prezident va bosh vazirning avvalgi yilgi harbiy to‘ntarishda faol qatnashgan polkovniklar Modibo Kone va Sadio Kamarao‘tish davri hukumati tarkibiga kiritishdan bosh tortgani sabab bo‘lgan.
Siyosat va jamiyat
Mali — yarim prezidentlik respublikasi. Mamlakatda ko‘p partiyali tizim amal qiladi. Yagona cheklov shundan iboratki, partiyalar biror etnik, diniy yoki mintaqaviy guruhga tayanishi mumkin emas. Milliy assambleya — mamlakatdagi yagona qonun chiqaruvchi organ. Uning tarkibida 160 aʼzo va sakkiz siyosiy partiya mavjud. 147 aʼzo saylov okruglaridan saylanadi, qolgan o‘n uch aʼzoni esa chet elda yashovchi maliliklar saylaydi. Har bir maʼmuriy hudud vakillari soni hudud aholisiga bog‘liq bo‘lib, ular har 5 yilda saylanadi.
1992-yilgi Mali Konstitutsiyasiga ko‘ra, davlat rahbari va qurolli kuchlar bosh qo‘mondoni prezident hisoblanadi. U umumiy to‘g‘ridan-to‘g‘ri ovoz berish orqali besh yilga saylanadi. Prezident ketma-ket ikki muddatdan ortiq lavozimni egallay olmaydi. 21 yoshdan oshgan barcha fuqarolar ovoz berish huquqiga ega. Ayollar 1956-yildan buyon ovoz berish huquqiga ega.
Mali Afrika birligi tashkilotining (25-may 1963-yilda) tashkil etilgan va hozir uning vorisi — Afrika Ittifoqiaʼzosi hisoblanadi. Mamlakat BMT aʼzoligiga 28-sentabr 1960-yilda qabul qilingan.
O‘lim jazosi Mali konstitutsiyasida nazarda tutilgan jazo bo‘lsa-da, 1980-yildan beri qatl deyarli amalga oshirilmagan.
Malining shimolida yashovchi tuareglar o‘z hududlari uchun kengroq muxtoriyat talab qilgan. Tuareglarning yirik qo‘zg‘olonlari 1962—1964, 1990—1995, 2007—2009, 2012—2013bo‘lib o‘tgan. 2012-yil yanvarda tartibsizliklar yana avj olgan va BMTning Qochqinlar bo‘yicha oliy komissarligi maʼlumotiga ko‘ra, 20 000 kishi Malini tark etib, qo‘shni mamlakatlarga qochqin sifatida ketgan.
Tashqi siyosat
Rossiya bilan munosabatlar
2021-yilda Mali hukumati tartibni saqlash uchun «Vagner guruhi»ni yollagan. 23-dekabr 2021-yilda Fransiya va yana 15 davlat Rossiya kuchlarining mamlakatdagi ishtirokiga qarshi Mali hukumatiga norozilik notasini yuborgan. Shuningdek, ular Mali hukumati o‘z armiyasini qo‘llab-quvvatlash o‘rniga «mamlakatning taqchil budjeti» mablag‘larini xorijiy yollanma jangchilarga sarflayotganidan «chuqur afsus» bildirgan. Notani Belgiya, Buyuk Britaniya, Niderlandiya, Daniya, Germaniya, Italiya, Kanada, Litva, Norvegiya, Portugaliya, Ruminiya, Fransiya, Chexiya, Shvetsiya va Estoniya imzolagan (imzolangan vaqtda ularning barchasi NATO aʼzosi edi, faqat Shvetsiya aʼzo emas edi).
Fransiya bilan munosabatlar
17-fevral 2022-yilda «Takuba» operatsiyasida ishtirok etgan davlatlar, jumladan Fransiya va Kanada qo‘shinlarining Malidan olib chiqilishi eʼlon qilingan. 3-may 2022-yilda Mali fransuz harbiylarining xatti-harakatlarini sabab qilib ko‘rsatib, Fransiya bilan mudofaa sohasidagi kelishuvlarni bekor qilgan.
Ukraina bilan munosabatlar
Ukraina–Mali munosabatlari — Ukraina va Mali Respublikasi o‘rtasidagi diplomatik munosabatlardir.
Mali 5-yanvar 1992-yilda Ukrainaning mustaqilligini tan olgan. Ikki davlat 5-noyabr 1992-yilda diplomatik munosabatlar o‘rnatgan.
Mali Respublikasidagi Ukraina fuqarolari manfaatlarini Ukrainaning Jazoirdagi elchixonasi.
himoya qiladi. 2022-yil yanvarda Ukrainadan eksport 1 million 300 ming AQSH dollarini tashkil etgan (2021-yilning shu davriga nisbatan deyarli besh baravar kam).
2023-yilda Mali harbiy xuntasi rahbari Assimi Goita Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishini.
5-avgust 2024-yilda Mali hukumati Ukrainaning tashqi razvedkasi vakili tomonidan mamlakat shimolidagi jangovar harakatlarga oid berilgan izoh tufayli Ukraina bilan diplomatik munosabatlarni uzgan. Bu janglarda Mali askarlari va rossiyalik yollanma jangchilar halok bo‘lgan.
Maʼmuriy-hududiy bo‘linishi
Mali hududi 19 ta viloyatga[inglizcha] (fransuzcha régions): Gao, Kayes, Kidal, Kulikoro, Menaka[inglizcha], Mopti, Segu, Sikasso, Taudeni[inglizcha],Timbuktu, Buguni[inglizcha], Dioila[inglizcha], Nioro[inglizcha], Kutiala[inglizcha], Kita[inglizcha], Nara[inglizcha], Bandiagara[inglizcha], San[inglizcha], Duenza[inglizcha]. Poytaxt Bamako alohida maʼmuriy hududni tashkil etadi.
Viloyatlar okruglarga[inglizcha] (cercles) va kommunalarga[inglizcha] (communes).

| Poytaxt | Maydon, km² | Aholi (2023-yilgi baho) |
|---|---|---|
| Bamako | 252 | 4 227 569 |
| Xaritadagi joylashuvi | Viloyat | Maʼmuriy markaz | Maydon, km² | Aholi (2023-yilgi baho) |
|---|---|---|---|---|
| Kayes | Kayes | 62 914 | 1 840 329 | |
| Kulikoro | Kulikoro | 71 178 | 2 255 157 | |
| Sikaso | Sikaso | 21 378 | 1 533 123 | |
| Segu | Segu | 31 996 | 2 455 263 | |
| Mopti | Mopti | 49 077 | 935 579 | |
| Timbuktu | Timbuktu | 180 781 | 974 278 | |
| Gao | Gao | 89 532 | 727 517 | |
| Kidal | Kidal | 151 430 | 83 192 | |
| Taudenni[inglizcha] | Taudenni | 323 326 | 100 358 | |
| Menaka[inglizcha] | Menaka | 81 040 | 318 876 | |
| Buguni[inglizcha] | Buguni | 41 052 | 1 570 979 | |
| Dioila[inglizcha] | Dioila[inglizcha] | 12 984 | 675 965 | |
| Nioro[inglizcha] | Nioro | 24 179 | 678 061 | |
| Kutiala[inglizcha] | Kutiala | 14 739 | 1 169 882 | |
| Kita[inglizcha] | Kita | 44 175 | 681 671 | |
| Nara[inglizcha] | Nara | 26 213 | 307 777 | |
| Bandiagara[inglizcha] | Bandiagara | 25 709 | 868 916 | |
| San[inglizcha] | San | 15 516 | 820 807 | |
| Duenza[inglizcha] | Duenza | 63 515 | 170 189 |
Iqtisodiyot

Mali dunyodagi eng kambag‘al mamlakatlardan biridir. Uning yalpi ichki mahsuloti aholi jon boshiga 926 AQSH dollarini tashkil etadi (2018). Aholining qariyb 10 % ko‘chmanchi hayot kechiradi, ishchi kuchining 80 % esa qishloq xo‘jaligi yoki baliqchilik bilan band. Bundan tashqari, ayrim ayollar kulolchilik buyumlarini ishlab chiqarish va sotish hisobiga kun kechiradi. Yerlarning 65 % cho‘l va chala cho‘ldan iborat. Shu sababli dehqonchilik asosan Nigerdaryosi atrofidagi yerlarda olib boriladi. Mali iqtisodiyoti xorijiy yordam hamda paxtaning.
jahon bozoridagi narxlariga bog‘liq. 2006-yilda oltin, paxta va qoramol eksportdan tushgan daromadning 80—90 % ini tashkil etgan. Qishloq xo‘jaligi asosan aholini don mahsulotlari (tariq, oq jo‘xori va makkajo‘xori) bilan taʼminlashga yo‘naltirilgan.
Mali G‘arbiy Afrikaning Burkina-Faso, Kot-d’Ivuar va Gana kabi mamlakatlariga quritilgan baliq eksport qiladi. Mali paxtasi asosan Shveysariyagaeksport qilinadi. Sanoat sust rivojlangan: asosiy tarmoq tuz ishlab chiqarish bo‘lib, poyabzalchilik va to‘qimachilik ham mavjud. Xarajatlar daromaddan deyarli ikki baravar yuqori. 1999-yilda Xalqaro valyuta jamg‘armasi Malini qarzi katta bo‘lgan kambag‘al mamlakatlar dasturiga (HIPC) kiritishni tasdiqlagan. Ushbu dastur doirasida tashqi qarzni kamaytirish hisobiga bo‘shaydigan mablag‘lar qashshoqlikni qisqartirishga sarflanadi.
Malining pul birligi — KFA frankibo‘lib, undan G‘arbiy va Markaziy Afrikaning yana o‘n uch mamlakatida ham foydalaniladi. Ushbu pul birligining qiymati hozirda yevrogabog‘langan. Malining eng muhim savdo hamkorlari Kot-d’Ivuar, Senegal, Xitoy va Yevropa Ittifoqimamlakatlaridir. Mali 1994-yilda G‘arbiy Afrika iqtisodiy va valyuta ittifoqi.
- Tashqi savdo
2017-yilda eksport hajmi 3,036 mlrd dollarni tashkil etgan. Mali mintaqadagi eng yirik paxta eksportchisi bo‘lib, Afrikada oltin qazib olish bo‘yicha uchinchi o‘rinda turadi. Bundan tashqari, mamlakatdan tirik chorva va chorvachilik mahsulotlari eksport qilinadi.
Oltin asosiy daromad manbai hisoblanadi. So‘nggi yillarda mamlakatda yiliga qariyb 50 tonna oltin qazib olinadi. Bu mamlakat iqtisodiyotining 20 % ini — YaIM ko‘rsatkichiga nisbatan — va eksportning qariyb 70 % ini tashkil etadi. 2006-yil holatiga ko‘ra, Malining oltin zaxiralari 600—800 tonna deb baholangan. Konlarning asosiy qismi ikki hududda: mamlakatning g‘arbiy chegarasidagi Faleme mintaqasida va janubdagi Bagoe daryosi havzasining ruda-sochma konlari hududida joylashgan. 2005-yilga kelib Faleme mintaqasi konlaridan qariyb 170 tonna oltin qazib olingan. 2011-yilda oltin qazib olishdan kelgan daromad 20 % dan ko‘proqqa oshib, 475 mln dollarga yetgan. O‘sha yili 43,5 tonna oltin qazib olingan; 46 tonna 2010-yilda, 53,7 tonna esa 2009-yilda qazib olingan. 2016-yil yakunlariga ko‘ra, Mali jami oltin qazib olish bo‘yicha dunyoda 15-, Afrikada 3-o‘rinni egallagan — 49,8 t. Rasmiy maʼlumotlarga ko‘ra, 2017-yilda bu ko‘rsatkich taxminan 49 tonnagacha pasayishi kutilgan. Malida taxminan 10 ta yirik sanoat oltin koni faoliyat yuritadi.
Asosiy xaridorlar (2017) — Shveysariya — 31,8 %, BAA — 15,4 %, Burkina-Faso — 7,8 %, Kot-d’Ivuar — 7,3 %, Janubiy Afrika Respublikasi — 5 %.
2017-yilda import hajmi 3.891 mlrd dollarni tashkil etgan: mashinasozlik va kimyo sanoati mahsulotlari, neft mahsulotlari, transport uskunalari, sanoat tovarlari, oziq-ovqat va to‘qimachilik mahsulotlari.
Asosiy yetkazib beruvchilar (2017) — Senegal — 24,4 %, Xitoy — 13,2 %, Kot-d’Ivuar — 9 %, Fransiya — 7,3 %.
Mali xalqaro tashkilotga — AKT mamlakatlariga.
Aholi

2009-yilgi aholini ro‘yxatga olish maʼlumotlariga ko‘ra, Malida 14 528 662 kishi yashaydi, ularning 50,4 % i ayollardir. O‘rtacha aholi zichligi har kvadrat kilometrga 11,7 kishini tashkil etadi. Aholi nihoyatda notekis joylashgan: maliliklarning yarmidan ko‘pi janubiy Sikasso, Kulikoro va Segu hududlarida yashaydi, shimoliy Timbuktu, Gao va Kidal hududlarida esa mamlakat aholisining 10 % dan kamrog‘i istiqomat qiladi. Shahar aholisi ulushi 22,5 % ni tashkil etadi. Malining poytaxti va eng yirik shahri — Bamako. Ko‘chmanchilar aholining 0,92 % ini tashkil etadi.
Mamlakat aholisi juda yosh. 15 yoshdan kichiklar ulushi 46,6 %, 15–64 yoshdagilar 48,4 %, 65 yoshdan kattalar esa 3,2 % ni tashkil etadi. Aholining yillik o‘sishi 3,6 %. So‘nggi o‘n yilliklarda aholi o‘sishi tezlashgan: 1,7 % (1976–1987-yillarda) va 2,2 % (1987–1998-yillarda). Hozirgi surʼatda Mali aholisi qariyb 20 yilda ikki baravar ko‘payadi.
Sog‘liqni saqlash
Kutilayotgan umr davomiyligi Malida 2015-yilda taxminan 55 yil deb baholangan. Erkaklarda u ayollarnikidan biroz qisqaroq. JSSTning 2015-yilgi maʼlumotiga ko‘ra, bolalar o‘limi juda yuqori: Mali bolalarining 11,5 % i 5 yoshga yetmasdan vafot etadi.
2013-yilgi baholashlarga ko‘ra, aholining 0,86 % i OIV bilan zararlangan. O‘rtacha yosh 16 yil. 2015-yilda savodxonlik darajasi 38,7 % deb baholangan (15 yoshdan katta aholi orasida). Erkaklarda savodxonlik darajasi (48,2 %) ayollarnikidan (29,2 %) yuqori. G‘arbiy Afrikada tarqalgan Ebola epidemiyasi 2014- yilda Malida ushbu kasallikning ayrim holatlari aniqlangan. Ular Gvineyadan Maliga yo‘l olgan bir erkak bilan bog‘liq bo‘lgan.
Etnik guruhlar


Maliliklarning qariyb 50 % i mandinkaxalqlariga mansub bo‘lib, ular orasida bambara xalqi mamlakatning g‘arbiy va markaziy qismlarida, mandinkalar janubi-g‘arbda, soninkelar Mavritaniya bilan chegara yaqinida, dyulalar esa sharqiy shaharlarda yashaydi. Ikkinchi yirik guruh — fulbelarbo‘lib, ular yarim ko‘chmanchi hayot kechiradi. Asosan mamlakat markazida yashaydilar (aholining 17 % i). Janubi-sharqda senufo, dogonlar va bobo xalqlari (12 %) istiqomat qiladi. Songaylar (6 %) Niger daryosining o‘rta oqimi bo‘yida, tuareglar va mavrlar (10 %) esa Sahroi Kabirdan janubda yashaydi.
Mamlakat etnik guruhlari ko‘pincha bir hududda yonma-yon yashaydi. Ularning birga yashashi din, mahalliy o‘zlik, guruhlararo hamkorlik va mehnat taqsimotiga asoslanadi. Masalan, bambara xalqi tariq, oq jo‘xori yetishtiradi, sholi ni esa songaylar yetishtiradi, fulbelar chorvachilik, bozolar baliqchilik, dyulalar savdo bilan shug‘ullanadi. Guruhlar o‘rtasidagi keskinlik qurg‘oqchilikdan zarar ko‘rgan tuareglar va mavrlarning janubiy mande xalqlari hukmron bo‘lgan siyosiy va iqtisodiy tizimdan noroziligida namoyon bo‘ladi.
Tillar
Mustaqillikka erishgandan keyin Malining rasmiy tili fransuz tilibo‘lgan. U boshqaruv, taʼlim va mamlakat etnik guruhlari o‘rtasidagi muloqotda ishlatilgan. Aholining ko‘pchiligi bambara tilidaso‘zlashadi; bu til davlat boshqaruvi va ommaviy axborot vositalarida ham ishlatiladi. 2022-yil yanvarida Fransiya hukumati bilan munosabatlar yomonlashgani tufayli Mali hukumati bambara tiliga rasmiy til maqomi berilishini eʼlon qilgan. 2023-yil iyulida fransuz tili rasmiy til maqomidan mahrum qilinib, ishchi tilga aylantirilgan. Ayni vaqtda 13 ta milliy til, yaʼni bambara, bobo, bozo, dogon tili, fula, hassaniya, kassonke[fransuzcha], maninka, minyanka[inglizcha], senufo, songay tillari, soninke va tamashek rasmiy tillar maqomini olgan.
Ethnologue maʼlumotlariga ko‘ra, Malida 66 ta tilda so‘zlashiladi. Ulardan 62 tasi shu mintaqaning mahalliy tillari, to‘rttasi esa boshqa hududlardan kirib kelgan. Olti til yo‘qolib borayotgantillar qatoriga kiritilgan. Tillarning aksariyati Niger-Kongo tillari oilasiga mansub. Arab va tuareg tillarida yozuv mavjud; mamlakatdagi boshqa tillar uchun ham yozuv tizimlari ishlab chiqilgan.
2009-yilgi aholini ro‘yxatga olish maʼlumotlariga ko‘ra, bambara tilida mamlakat aholisining 46,3 % i (shaharlarda 62,9 %), fula — 9,4 %, dogon tili — 7,2 %, soninke — 6,4 %, songay — 5,6 %, minyanka — 4,3 %, tuareg tili tamashek — 3,5 %, senufo — 2,6 %, bobo — 2,1 %, bozo — 1,9 %, xasonke tilida esa 1,2 %, mavritan tilida 1,1 % so‘zlashadi.
Din

Malida asosiy din — sunniylik islomibo‘lib, u XI asrdan boshlab mamlakat shimolida tarqalgan. Timbuktu, Jenne va Gao o‘rta asrlardaislom ilmining mashhur markazlari bo‘lgan. Mamlakatning janubiy qismlarida aholining aksariyati mustamlakachilik davrigacha islomni qabul qilmagan.
2009-yilgi aholini ro‘yxatga olish maʼlumotlariga ko‘ra, aholining 94,8 % i musulmonlar. Shuningdek, 2,4 % xristianlar (ayniqsa, dogonlar va bobolar orasida) hamda 2 % animistlarmavjud. Ularning taxminan uchdan ikki qismi[kimlar?] — katoliklar, uchdan bir qismi esa protestantlardir. Anʼanaviy dinlarga ayrim bobo, senufo, minyan va dogon xalqlari eʼtiqod qiladi. Mali konstitutsiyasi din erkinligini kafolatlaydi va mamlakatni dunyoviy davlat.
Taʼlim
XII asrda Timbuktudagi Sankore masjidi yonida joylashgan Sankore universitetidaturli mamlakatlardan kelgan 25 000 dan ortiq talaba tahsil olgan[[aniqlashtirish kerak]]. Sankore universiteti hozir ham faoliyat ko‘rsatmoqda.
Hozirgi maʼnodagi dastlabki maktablar fransuz mustamlakachilari tomonidan tashkil etilgan. Ularning birinchi o‘quvchilari asirga olingan Mali sardorlarining farzandlari bo‘lgan. Bunday maktablar «Sardorlar o‘g‘illari maktablari» deb atalgan. XX asr boshida fransuz maʼmuriyati Malida boshlang‘ich va o‘rta taʼlimni kengaytirishga katta kuch sarflagan. Taʼlim to‘liq fransuz tilida olib borilgan. Mustaqillikdan keyin savodxonlar soni muntazam oshgan, holbuki mustaqillikkacha bolalarning atigi 7 % i maktabga qatnagan. Kattalar uchun savodsizlikni tugatish markazlari tashkil qilingan.
2009-yilgi aholini ro‘yxatga olishga ko‘ra, savodli 15 yoshdan katta aholi ulushi 27,7 % ni (ayollar orasida 19,8 %) tashkil etgan.
Maktab tizimi olti yillik boshlang‘ich maktab va ikki bosqichga bo‘lingan olti yillik gimnaziyadan iborat. Yuqori bosqichda o‘quvchilar ikki yoki uch yillik texnik taʼlim muassasasi yoki to‘rt yillik kasb-hunar maktabini tanlashi mumkin. 7–16 yoshli bolalar uchun taʼlim bepul va qonun bo‘yicha majburiy, biroq hamma ham maktabga qatnamaydi. 2009-yilda boshlang‘ich maktab yoshidagi bolalarning 68,4 % i (qizlarning 65,0 % i) maktabga qatnagan. Taʼlim asosan fransuz tilida olib boriladi.
Mali universiteti (2006-yildan Bamako universiteti) 1993-yilda tashkil etilgan. Unga qariyb 80 000 talaba 2010—2011-o‘quv yilida qabul qilingan[[aniqlashtirish kerak]]. Talabalar soni ortib borayotganiga moslashish uchun 2011-yilda universitet to‘rt kampusga bo‘lingan: Bamakodagi fan, muhandislik va texnologiya universiteti, Bamakodagi sanʼat va gumanitar fanlar universiteti, Bamakodagi ijtimoiy fanlar va boshqaruv universiteti hamda Bamakodagi huquq va siyosiy fanlar universiteti.
2009-yilda Segu universiteti tashkil etilgan.
Boshqa oliy taʼlim muassasalari qatoriga 1958-yilda asos solingan Maʼmuriyat kolleji, Katibugu qishloq xo‘jaligi maktabi, o‘rta maktab o‘qituvchilarini tayyorlash oliy pedagogika maktabi va Abderhaman Baba Ture nomidagi texnika kolleji kiradi. Birinchi mintaqaviy universitet Segu shahrida 2012-yilda tashkil etilgan.
Madaniyat
Mustaqillikka erishgandan buyon Mali siyosiy rahbariyati qabila va til chegaralarini yengib, yagona Mali madaniyatini yaratishga intilgan. Biroq siyosatchilar boshqa etnik guruhlar hisobiga mandinka xalqining anʼanalarini ustun qo‘yayotgani uchun tanqid qilingan. Madaniyat mamlakatning son jihatdan kichik o‘qimishli elitasi tomonidan belgilangan. Bu qatlam qisman savodsiz bo‘lgan katta aholi qatlamining ehtiyojlarini baholashga intilgan.
Mali anʼanaviy ravishda fransuz tilida so‘zlashuvchi Afrikaning «intellektual markazlari»dan biri sanaladi. Malining hatto «o‘z yozuvchisi» — Yambo Uologemham bo‘lgan. U 1960-yillarda «Shafqatsizlik burchi» kitobini nashr ettirib, Reno adabiy mukofotiniolgan. Biroq keyinchalik kitob matni plagiatekanligi maʼlum bo‘lgach, bu mukofot hakamlar hayʼati uchun noqulay vaziyatga aylangan. Britaniyalik yozuvchi Grem Grindaʼvosini qanoatlantirgan sud hukmi bilan kitobning Fransiyada sotilishi taqiqlangan. Maʼlum bo‘lishicha, Yambo Uologem «o‘zlashtirgan» asl matn Angliyada ko‘p yillar oldin chop etilgan edi.
Ommaviy axborot vositalari
Malida fransuz tilida bir nechta gazeta nashr etiladi. Ular orasida 1949-yilda asos solingan davlatga qarashli L’Essor gazetasi ham bor. Biroq matbuotning taʼsiri katta emas. Radioeshittirishlarni 1957-yilda tashkil etilgan Mali davlat radio va televideniye boshqarmasi hamda 1992-yildan keyin ochilgan bir qator mahalliy radiostansiyalar taʼminlaydi. Mamlakatda teleko‘rsatuvlar 1983-yilda boshlangan.
Adabiyotlar
- Vakkuri Yuxa. Niger vodiysi sivilizatsiyalari / tahriri ostida: L. Ye. Kubbel. — Moskva: Progress, 1988. — 168 bet.
- Novikov S. S., Ursu D. P. Malining yangi va eng yangi davr tarixi. — Moskva: Nauka, 1994. — 286 bet.
- Devid S. J. Boreli. Mali: oldindan rejalashtirilgan beqarorlashtirish xronologiyasi 1-qism, 2-qism, 3-qism, 4-qism, PoliSMI tarjimasi
- Pospelov Ye. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / masʼul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgartirishsiz. — Moskva: Russkiye slovari, Astrel, AST, 2002. — 512 bet — 3000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
- Vituxina G. O. Mali. Moskva, 1987.
Havolalar
Vikimedia ombori: Atlas: Мали
- primature.gov.ml — Malining rasmiy sayti
- Mali havolalar katalogida Curlie (dmoz)
- Mali haqida maʼlumot manba: BBC News (inglizcha)
- Malida o‘tish davri adolatini taʼminlash imkoniyatlari va muammolari ICTJ maʼlumotlariga ko‘ra (inglizcha)
- Mali: 2012-yilgi savdoning umumiy statistikasi (inglizcha)