Richard Feynman haqida

Richard Fillips Feynman
inglizcha Richard Phillips Feynman
Tug‘ilgan sanasi 11-may 1918(1918-05-11)[…]
Tug‘ilgan joyi Kvins, Nyu-York, AQSH
Vafot etgan sanasi 15-fevral 1988(1988-02-15)[…] (69 yosh)
Vafot etgan joyi Los-Anjeles, Kaliforniya, AQSH
Mamlakati
Faoliyat turi fizik, kvant fizigi, ixtirochi, yozuvchi, universitet o‘qituvchisi, zarbli cholg‘ular ijrochisi, nazariyotchi fizik, ilm-fan ommalashtiruvchisi, siyosatchi
Ilmiy sohasi fizika
Ish joyi Manxetten loyihasi
Kornell universiteti
Kaliforniya texnologiya instituti
Ta’lim olgan muassasalari Massachusets texnologiya instituti
Prinston universiteti
Ilmiy rahbari Jon Archibald Uiler
Shogirdlari Robert Barro
Daniel Xillz
Nima bilan mashhur zamonaviy kvant elektrodinamikasiasoschilaridan biri; kvant mexanikasi va kvant maydon nazariyasirivojiga katta hissa qo‘shgan; uning nomi bilan Feynman diagrammalari usuli
Mukofot va e’tiroflari
Dastxati Изображение автографа
Veb-sayti richardfeynman.com
Логотип Викицитатника Vikiqtibosdagi iqtiboslar
Логотип Викисклада Vikiombordagi mediafayllar

Richard Fillips Feynman (Faynman) (inglizcha Richard Phillips Feynman; 11-may 1918, Kvins, Nyu-York, AQSH — 15-fevral 1988, Los-Anjeles, AQSH) — amerikalik fizik, asosiy yutuqlari nazariy fizika va kvant fizikasisohalariga taalluqli. U kvant elektrodinamikasiasoschilaridan biridir. Fizika bo‘yicha Nobel mukofoti sohibi (1965-yil, S. Tomonaga va J. Shvinger).

1943—1945-yillarda atom bombasi ustida ishlagan olimlar safida Los-Alamosdafaoliyat yuritgan. U kvant mexanikasida trayektoriyalar bo‘yicha integrallash usulini (1948), shuningdek, Feynman diagrammalari deb ataluvchi usulni (1949) kvant maydon nazariyasidaishlab chiqqan. Bu diagrammalar yordamida elementar zarralarningo‘zgarishlarini tushuntirish mumkin. U parton modelini nuklon uchun (1969) hamda kvantlangan uyurmalar nazariyasini taklif qilgan. O‘qitish usullarini isloh qilgan[aniqlashtirish] ta’lim berish fizika sohasida oliy ta’lim muassasasida[havolani aniqlashtirish][manba kerakmi?].

Nazariy fizikadan tashqari, uning tadqiqot olib borgan yana bir sohasi biologiya.

Bolalik va yoshlik yillari

Richard Fillips Feynman yahudiy oilasida tug‘ilgan. Otasi Melvill Artur Feynman (1890—1946) AQSHga Minskdan ota-onasi bilan 1895-yildako‘chib kelgan; onasi Lyusil Feynmanning (qizlik familiyasi Fillips, 1895—1981) ota-onasi AQSHga Polshadanko‘chib kelgan. Oila Far-Rokavey[inglizcha] hududida, Kvinsning janubida, Nyu-Yorkdayashagan. Otasi o‘g‘il farzandi tug‘ilsa, u albatta olim bo‘lishiga qaror qilgan. (O‘sha davrda qizlar qonuniy jihatdan de-yure ilmiy daraja olish huquqiga ega bo‘lsa-da, ulardan ilmiy faoliyat kutilmas edi. Richard Feynmanning singlisi Joan Feynmanmashhur astrofizikbo‘lib, bu qarashning noto‘g‘riligini isbotladi.) Otasi Richardning atrofdagi olamni o‘rganishga qiziqishini rivojlantirar, bolaning ko‘plab savollariga fizika, kimyo va biologiyadan olgan bilimlariga tayanib, ko‘pincha ma’lumotnomalarga murojaat qilgan holda batafsil javob berardi. Ta’lim jarayoni majburlashga asoslanmagan (otasi Richardga hech qachon olim bo‘lishi shartligini aytmagan).

Feynman 13 yoshida ilk ishini radioqabul qilgichlarni ta’mirlash orqali topgan.

Birinchi turmushi va Los-Alamosdagi faoliyati

Feynman Los-Alamosda
Feynman Los-Alamosda

Richard Feynman Massachusets texnologiya institutida fizika fakultetidagi to‘rt yillik o‘qishni tugatib, ta’limini Prinston universitetida davom ettirdi.

Oradan vaqt o‘tib, Ikkinchi jahon urushiboshlanganida, Prinstonda aspirant bo‘lgan Richard Feynman ko‘ngilli bo‘lib frontga ketishga urindi. Biroq mahalliy harbiy chaqiruv komissiyasi unga oddiy saf tayyorgarligidan boshqa narsani taklif qila olmadi. Biroz o‘ylab, fizik sifatidagi bilimlari armiyada yaxshiroq qo‘llanishidan umid qilib, taklifni rad etdi. Ko‘p o‘tmay, u ilk kompyuterlar paydo bo‘lishidan avvalgi so‘nggi mexanik hisoblash mashinalarini yaratishda qatnashdi. Bu mashinalar artilleriya snaryadlarining uchish trayektoriyasini hisoblashga mo‘ljallangan edi.

Fizika bo‘yicha falsafa doktori ilmiy darajasini olish uchun dissertatsiya yozayotganida, Feynman o‘n uch yoshidan beri sevgan va 19 yoshida unashtirilgan Arlin Grinbaumga uylandi. To‘y vaqtida Arlin sil kasalligidan vafot etishi muqarrar edi.

Feynmanning ota-onasi nikohga qarshi bo‘lishgan, ammo u baribir o‘z qarorini amalga oshirdi. Nikoh marosimi Los-Alamosgayo‘lga chiqishdan avval o‘tkazildi; guvohlar Richmond meriyasi xodimlari — hisobchi va buxgalter edi; marosimda yangi turmush qurganlarning qarindoshlari qatnashmadi. Marosim yakunida kuyov kelinni o‘pishi kerak bo‘lganida, Richard xotinining kasalligini hisobga olib, Arlinning yuzidan ehtiyotkorlik bilan o‘pdi.

Los-Alamosda Feynman atom bombasini yaratish ishlarida qatnashdi (qarang: Manxetten loyihasi). Xodimlar yollanayotgan paytda Feynman hali Prinstonda o‘qir edi. Loyihaga qo‘shilish fikrini unga mashhur fizik Robert Uilsontaklif qildi. Dastlab Feynman atom bombasi ustida ishlashni unchalik istamadi, biroq natsistlar uni birinchi bo‘lib yaratib qo‘ysa nima bo‘lishini o‘ylab, loyihaga qo‘shildi. Feynman Los-Alamosda ishlayotgan davrda rafiqasi Arlin yaqin atrofdagi Albukerke (Albuquerqueshahridagi kasalxonada davolanar, Feynman esa har dam olish kunini uning yonida o‘tkazardi.

Bomba ustida ishlash jarayonida Feynman seyflarniochish mahoratini ham egalladi. U boshqa xodimlarning seyflaridan atom bombasini yaratishga oid barcha ma’lumotlarni — uranni boyitish texnologiyasidan tortib bomba yig‘ish bo‘yicha ko‘rsatmalargacha — olib chiqib, xavfsizlik choralari yetarli emasligini isbotladi. Aslida bu hujjatlar unga ish uchun zarur edi. O‘zining «Siz, albatta, hazillashyapsiz, janob Feynman!» avtobiografik kitobida yozishicha, u seyflarni qiziqqani uchun ochar edi (hayotidagi boshqa ko‘p mashg‘ulotlari singari). Mavzuni uzoq o‘rgangach, laboratoriyadagi seyflarni ochishga yordam beradigan bir qancha hiylalarni topdi. Bu ishda ko‘pincha odamlarning beparvoligi, ba’zan esa omad yordam bergan. Shu tariqa u seyf ochuvchi sifatida tanildi va harbiy rahbariyatning ishonchsizligiga duch keldi.

Urushdan keyingi davr va fanga qo‘shgan asosiy hissasi

1950-yillardan boshlab Feynman Kaliforniya texnologiya institutidatadqiqotchi bo‘lib ishladi. Urushdan va xotinining vafotidan keyin u o‘zini bo‘shliq ichida his qilar, universitet kafedralariga ishga takliflar kelaverishidan hayratlanardi. Oxir-oqibat u hatto Prinstondan ham taklif oldi — bu yerda Eynshteynkabi daholar dars berardi. Feynman dunyo uning bilimiga muhtoj bo‘lsa, bundan foydalanaversin, ammo buyuk fizikdan kutgan umidlari ro‘yobga chiqadimi-yo‘qmi — bu uning muammosi emas, deb qaror qildi. U o‘zidan shubhalanishni, o‘ziga chegaralar va maqsadlar belgilashni to‘xtatgach, yana kuch va ilhom topdi. Shundan so‘ng Feynman o‘ziga o‘yin va izlanish zavqini bermaydigan masalalar bilan shug‘ullanmaslikka va’da berdi.

Feynman kvant o‘zgarishlari haqidagi nazariyasini ishlab chiqishda davom etdi. Bundan tashqari, u o‘ta oquvchanlikfizikasini tushunishda katta yutuqqa erishib, bu hodisaga Shryodinger tenglamasiniqo‘lladi. Ushbu kashfiyot va biroz avval uch nafar boshqa fizik tomonidan tushuntirilgan o‘ta o‘tkazuvchanlikhodisasi past haroratlar fizikasiga yangi turtki berdi. Feynman, shuningdek, Myurrey Gell-Mann— kvarklarkashfiyotchisi — bilan «kuchsiz parchalanish» nazariyasini ishlab chiqdi. Bu hodisaning eng yaqqol misoli beta-parchalanish jarayonida erkin neytronning quyidagi zarralarga aylanishidir: proton, elektron va antineytrino. Bu ish amalda tabiatning yangi qonunini ochishga imkon berdi. Feynman kvant hisoblashlari g‘oyasini ham ilgari surdi.

1960-yillarda akademiya iltimosiga ko‘ra Feynman uch yil davomida yangi fizika kursini tayyorladi. Natijada «Feynman fizikadan ma’ruzalari» darsligi yaratildi; u hozirgacha talabalar uchun umumiy fizika bo‘yicha eng yaxshi qo‘llanmalardan biri hisoblanadi.

Feynman ilmiy bilish metodologiyasiga ham muhim hissa qo‘shdi: talabalarga ilmiy halollik tamoyillarini tushuntirib, shu mavzuda, masalan, kargo kulti haqida maqolalar e’lon qildi).

1964-yilda Feynman Kornell universitetida «Fizika qonunlarining tabiati» mavzusida 7 ta ommabop ma’ruza o‘qidi. Bu ma’ruzalar shu nomdagi kitobga asos bo‘ldi.

Psixologik tajribalarda ishtiroki

Aynan 1960-yillarda Feynman do‘sti Jon Lilli bilan o‘tkazgan sensor deprivatsiya tajribalarida qatnashdi. «Siz, albatta, hazillashyapsiz, janob Feynman!» kitobida u bir necha bor boshidan o‘tkazgan yorqin gallyutsinatsiyalarni tasvirlaydi. Tajribalar tashqi ta’sirlardan ajratilgan, tuzli suv to‘ldirilgan maxsus kameradao‘tkazilgan. Tajribalar davomida Feynman hatto marixuana chekkan va ketaminqabul qilgan, biroq LSD bilan tajriba o‘tkazishdan bosh tortdi, chunki o‘z miyasiga zarar yetishidan qo‘rqardi.

Shaxsiy hayoti

1950-yillarda Feynman Meri Lu (Mary Lou) bilan ikkinchi marta turmush qurdi, ammo ko‘p o‘tmay ajrashdi: u sevgi deb o‘ylagan tuyg‘u eng yaxshi holatda kuchli mahliyo bo‘lish ekanini tushundi.

1960-yillarning boshida Yevropadagi konferensiyada Feynman keyinchalik uchinchi rafiqasiga aylangan ingliz ayol — Gvinet Xovart (Gweneth Howarth) bilan tanishgan edi. Richard va Gvinetning Karl (Carl) ismli o‘g‘li tug‘ildi. Ular Mishel ismli qizni ham farzandlikka oldilar (Michelle).

) ismli qizni ham farzandlikka oldilar. Keyin Feynman san’atgaqiziqib qoldi, chunki u san’atning odamlarga qanday ta’sir qilishini tushunmoqchi edi. U rasm chizishdansaboq ola boshladi. Dastlab rasmlari unchalik chiroyli chiqmasdi, ammo vaqt o‘tib u yaxshi portretchi bo‘lib yetishdi. Rasmlariga «Ofey» (Ofey) taxallusini qo‘yardi. Ofey — afroamerikaliklar oq tanlilarni atash uchun ishlatadigan jargon so‘z edi. Feynman rassomchilikda muvaffaqiyat qozonib, hatto shaxsiy ko‘rgazmasini o‘tkazdi.

1970-yillarda Feynman, uning rafiqasi va do‘stlari Ralf Leyton (fizik Robert Leytonning[inglizcha]o‘g‘li) Tuvagasayohat qilishni rejalashtirishdi. Safar sovuq urushsiyosati bilan bog‘liq byurokratik to‘siqlar tufayli amalga oshmadi. Keyinchalik Ralf Leyton «Har qanday yo‘l bilan Tuvaga!» kitobini yozib, unda Feynmanning hayotining so‘nggi yillari hamda safar uchun ruxsat olish bilan bog‘liq voqealarni bayon qildi.

«Chellenjer» kosmik kemasi halokatini tekshirgan komissiyadagi faoliyati

28-yanvar 1986-yilda Milliy aeronavtika va kosmik tadqiqotlar boshqarmasi (NASA) ko‘p marta foydalaniladigan kosmik kemani uchirdi — «Chellenjer». U start maydonchasidan ko‘tarilganidan 73 soniya o‘tib portlab ketdi. Falokat sabablarini o‘rganish uchun prezident komissiyasi tuzildiva Gvinet erini tekshiruvda qatnashishga ko‘ndirdi. Muammo quyidagicha edi: kosmik kemani va katta yoqilg‘i bakini yuqoriga ko‘taruvchi birinchi bosqich qattiq yoqilg‘ili raketa tezlatkichlari silindrsimon bo‘limlardan iborat bo‘lib, ularning tutashuv joylari issiqlik himoyasi qismida rux-xromat mastikasi bilan, metall qobiqlar qismida esa rezina halqalar bilan zichlangan edi. Tashqi havo sovuq bo‘lganda mastika rezina zichlagichlarni o‘ta issiq gazlardan ishonchli himoya qila olmasdi. Bundan tashqari, «birikmaning aylanishi» deb ataladigan holatda tirqish paydo bo‘lar, sovuqda elastikligini yo‘qotgan rezina halqalar esa uni tezda yopa olmasdi. Bu konstruksiya kamchiliklari, avval ham rezina qismlar kuyib shikastlangani, uchirish paytida havo harorati 0 °C ga yaqin bo‘lgani va bunday sharoitda rezinaning elastikligi pasayishi haqida Feynmanga Reaktiv harakat laboratoriyasi mutaxassislari, shuningdek, Kaliforniya texnologiya instituti bilan bog‘liq komissiya a’zolari — AQSH Harbiy-havo kuchlari generali Donald Kutina va NASA astronavti, doktor Salli Raydma’lumot bergan. Feynman kichraytirilgan kosmik kema modelining rezina halqasi, ombur va muzli suv solingan stakandan foydalanib o‘tkazgan ta’sirchan tajribada, sovuqda halqa elastikligini yo‘qotishini ko‘rsatdi. Germetiklik buzilishi natijasida qaynoq gazlar o‘ng tezlatkich korpusini kuydirib teshdi va uning yoqilg‘i baki bilan birikmasini uzdi. Tezlatkich korpusi yuqoridagi birikma atrofida burilib, yoqilg‘i bakining yuqori qismiga urildi, uni vayron qildi va suyuq vodorod portlashiga sabab bo‘ldi. Aynan shu voqea 28-yanvarda sodir bo‘ldi: sovuq havo issiqlik izolyatsiyasi sifati va rezina zichlagichlarning elastikligiga ta’sir ko‘rsatgan edi.

Jonli televizion efirda ko‘rsatilgan tajriba Feynmanga falokat sirini ochgan inson sifatida shuhrat keltirdi, garchi u bunday da’vo qilmagan bo‘lsa ham. NASA sovuq havoda shattlni uchirish halokatga olib kelishi mumkinligini bilgan, lekin tavakkal qilishga qaror qilgan edi. Ehtimoliy halokatdan xabardor texnik va xizmat ko‘rsatish xodimlari esa sukut saqlashga majbur qilingan.[293 kundan beri manba ko‘rsatilmagan]

Feynmanning komissiyadagi faoliyati 2012-yilda BBC tomonidan ishlangan «Chellenjer», unda Feynman rolini Uilyam Xyort.

Feynmanning kasalligi va vafoti

Richard Feynmanning qabri

1978-yil oxirida Feynmanga liposarkoma, ya’ni kam uchraydigan saraton turi. O‘sma qorin bo‘shlig‘idan olib tashlandi, ammo organizm allaqachon tuzatib bo‘lmas darajada zarar ko‘rgan edi. Uning buyraklaridan biri ishlamay qoldi. Bir necha bor o‘tkazilgan operatsiyalar kasallik rivojini sezilarli darajada to‘xtata olmadi; Feynman tuzalmas edi.

Feynmanning ahvoli asta-sekin yomonlashdi. 1987-yilda yana bir saraton o‘smasi aniqlandi. U olib tashlandi, ammo Feynman juda zaiflashib, doimiy og‘riqdan aziyat chekardi. 1988-yil fevralda u yana kasalxonaga yotqizildi va shifokorlar saratondan tashqari teshilgan o‘n ikki barmoqli ichak yarasiniham aniqlashdi. Buning ustiga qolgan buyragi ham ishlamay qoldi.

Uni sun’iy buyrakka ulab, hayotini yana bir necha oyga uzaytirish mumkin edi, biroq Feynman tibbiy yordamdan bosh tortish haqidagi hujjatni imzoladi. 15-fevral 1988-yilda Richard Feynman vafot etdi. U Altadinashahridagi Mountain View qabristoniga oddiy qabrga dafn etilgan. Rafiqasi Gvinet ham uning yoniga dafn etilgan.

1985-yilda Feynmanning hayotida yuz bergan voqealar to‘plami shaklida «Siz, albatta, hazillashyapsiz, janob Feynman!» nomli kitob nashr etildi. Ushbu to‘plamning ikkinchi jildi «Boshqalar nima deb o‘ylashi sizga nima?» deb ataladi. Bu kitoblar asosida «Cheksizlik» filmi suratga olindi. Unda bosh rolni Metyu Broderik ijro etgan, epizodik rollarda esa Feynmanning qizi Mishel hamda singlisi Joan (astrofizik ) ishtirok etgan.

Feynmanning avtomobili

1975-yilda Feynman Dodge Tradesmanrusumli furgon sotib oldi. Avtomobil tashqi tomondan o‘sha davrda urf bo‘lgan xantal ranglariga, ichki qismi esa yashil tuslarga bo‘yalgan edi. Uning kuzoviga egasiga Nobel mukofotini olib kelgan Feynman diagrammalarichizilgan edi. Ushbu avtomobilda ko‘plab uzoq safarlar qilingan. Feynman «QANTUM» (ya’ni «quantum» — kvant) deb yozilgan maxsus davlat raqamini ham buyurtma qilgan.

Feynman ba’zan bu avtomobilda ishga borardi, ammo undan asosan rafiqasi Gvinet foydalanardi. Bir kuni svetofor oldida undan mashinasiga nega Feynman diagrammalari chizilgani so‘ralganida, u: «Chunki mening ismim Gvinet Feynman», deb javob bergan.

Richard Feynman vafotidan keyin avtomobil oila do‘sti Ralf Leytonga 1 dollarga sotilgan. Richard odatda eski mashinalaridan shu tarzda — $1 evaziga voz kechardi. Avtomobil yangi egasiga uzoq vaqt xizmat qildi; 1993-yilda u Richard Feynman xotirasiga bag‘ishlangan yurishda qatnashdi.

Mukofotlar va e’tiroflar

Feynman Amerika fizika jamiyati (1946), Braziliya fanlar akademiyasi va London Qirollik jamiyati (1965) a’zosi bo‘lgan. U AQSH Milliy fanlar akademiyasi a’zoligiga saylangan (1954), ammo keyinchalik a’zolikdan chiqqan.

Bibliografiya

  • (1961) Richard Feynman. Fundamental jarayonlar nazariyasi = Fundamental jarayonlar nazariyasi (Theory of Fundamental Processes) : 1961 / Ingliz tilidan D. V. Shirkov tarjimasi. — Moskva : «Nauka», 1978. — 199 bet.
  • (1962) Richard Feynman. Kvant elektrodinamikasi = Kvant elektrodinamikasi (Quantum Electrodynamics) : 1962. — Moskva : «Mir», 1964. — 220 bet.
  • (1964) Robert Leyton, Richard Feynman, Metyu Sends. Feynman fizikadan ma’ruzalari = Feynman fizikadan ma’ruzalari (The Feynman Lectures on Physics) : 9 jildda. / Ingliz tilidan A. V. Yefremov, G. I. Kopilov, O. A. Xrustalyov tarjimasi; fizika-matematika fanlari doktori Ya. A. Smorodinskiy. — tahriri ostida. Moskva : «Mir», 1965—1967.
  • (1965) Richard Feynman, A. Xibbs. Kvant mexanikasi va trayektoriyalar bo‘yicha integrallar = Kvant mexanikasi va trayektoriyalar bo‘yicha integrallar (Quantum Mechanics and Path Integrals) : 1965 / Ingliz tilidan E. M. Barlit, Yu. L. Obuxov tarjimasi. — Moskva : «Mir», 1968. — 382 bet.
  • (1967) Richard Feynman. Fizika qonunlarining tabiati = Fizika qonunlarining tabiati: 1964-yilgi Messenger ma’ruzalari : 1967 / Ingliz tilidan V. P. Golishev, E. L. Nappelbaum tarjimasi. — Moskva : «Mir», 1968. — 232 bet.
  • (1972) Richard Feynman. Fotonlarning adronlar bilan o‘zaro ta’siri = Foton–adron o‘zaro ta’sirlari (Photon-hadron interactions) : 1972 / Ingliz tilidan D. I. Dyakonov, M. I. Strikman tarjimasi; fizika-matematika fanlari doktori V. M. Shexter tahriri ostida. — Moskva : «Mir», 1975. — 389 bet.
  • (1972) Richard Feynman. Statistik mexanika — ma’ruzalar kursi = Statistik mexanika — ma’ruzalar to‘plami (Statistical Mechanics — A Set of Lectures) : 1972 / Ingliz tilidan N. Plakida, Yu. Rudoy tarjimasi. — Moskva : «Mir», 1975. — 408 bet.
  • (1985) Richard Feynman. Kvant elektrodinamikasi — yorug‘lik va moddaning g‘aroyib nazariyasi = Kvant elektrodinamikasi: yorug‘lik va moddaning g‘aroyib nazariyasi (QED: The Strange Theory of Light and Matter) : 1985 / Ingliz tilidan O. L. Tixodeyeva, S. G. Tixodeyev tarjimasi. — Moskva : «Nauka», 1988. — 144 bet.
  • (1985) Richard Feynman. Siz, albatta, hazillashyapsiz, janob Feynman! = Siz, albatta, hazillashyapsiz, janob Feynman!: qiziquvchan insonning sarguzashtlari (Surely You're Joking, Mr. Feynman!: Adventures of a Curious Character) : 1985 / Ingliz tilidan S. B. Ilyin tarjimasi. — Ijevsk : «Muntazam va xaotik dinamika» ilmiy-tadqiqot markazi, 2001. — 336 bet. — ISBN 5-93972-087-0.
  • (1987) Richard Feynman, Stiven Vaynberg. Elementar zarralar va fizika qonunlari = Elementar zarralar va fizika qonunlari: 1986-yilgi Dirak xotira ma’ruzalari : 1987 / Ingliz tilidan fizika-matematika fanlari nomzodi D. E. Leykin tarjimasi. — Moskva : «Mir», 2000. — 139 bet. — ISBN 5-03-003364-5.
  • (1988) Richard Feynman. Boshqalar nima deb o‘ylashi sizga nima? = Boshqalar nima deb o‘ylashi sizga nima?: qiziquvchan insonning keyingi sarguzashtlari (What Do You Care What Other People Think?: Further Adventures of a Curious Character) : 1988 / Ingliz tilidan N. A. Zubchenko tarjimasi. — Ijevsk : «Muntazam va xaotik dinamika» ilmiy-tadqiqot markazi, 2001. — 208 bet. — ISBN 5-93972-090-0.
  • (1988) Richard Feynman. Boshqalarning fikri sizga nima? = Boshqalar nima deb o‘ylashi sizga nima?: qiziquvchan insonning keyingi sarguzashtlari (What Do You Care What Other People Think?: Further Adventures of a Curious Character) : 1988 / Ingliz tilidan G. G. Muradyan, Ye. A. Barzova tarjimasi. — Moskva : «AST», 2018. — 320 bet. — ISBN 978-5-17-107212-4.
  • (1994) Richard Feynman. O‘n ikki ma’ruza: oltitasi osonroq va oltitasi murakkabroq = Oltita oson mavzu: fizikaning asoslarini uning eng yorqin ustozidan o‘rganish (1994) + Oltita unchalik oson bo‘lmagan mavzu: Eynshteyn nisbiylik nazariyasi, simmetriya va fazo-vaqt (1997) (Six Easy Pieces; Six Not So Easy Pieces) / Ingliz tilidan Ye. Falev, V. Nosenko tarjimasi. — Moskva : «Binom», 2006. — 318 bet. — ISBN 5-94774-337-X.
  • (1995) Feynman R. F., Morinigo F. B., Vagner U. G. Feynman gravitatsiya bo‘yicha ma’ruzalari = Feynman gravitatsiya bo‘yicha ma’ruzalari (Feynman Lectures on Gravitation) : 1995 / Ingliz tilidan fizika-matematika fanlari doktori A. F. Zaxarov tarjimasi. — Moskva : «Yanus-K», 2000. — 296 bet. — ISBN 5-8037-0049-5.
  • (1998) Richard Feynman. Ilm-fan, soxta ilm va boshqa hamma narsa[inglizcha] = Hammasining ma’nosi: olim-fuqaroning fikrlari (The Meaning of It All: Thoughts of a Citizen-Scientist) : 1998 / Ingliz tilidan Ye. Koryagina tarjimasi. — Moskva : «AST», 2017. — 192 bet. — ISBN 978-5-17-099065-8.
  • (1999) Richard Feynman. Bilish quvonchi[inglizcha] = Kashf etish zavqi: Richard P. Feynmanning eng yaxshi qisqa asarlari (The Pleasure of Finding Things Out: The Best Short Works of Richard P. Feynman) : 1999 / Ingliz tilidan T. A. Lomonosova tarjimasi. — Moskva : «AST», 2013. — 352 bet. — ISBN 978-5-17-078430-1.

Adabiyotlar

Havolalar