| Pyer Kyuri | |
|---|---|
| fr. Pierre Curie | |
| | |
| Tug‘ilgan sanasi | 15-may 1859[…] |
| Tug‘ilgan joyi | |
| Vafot etgan sanasi | 19-aprel 1906[…] (46 yoshda) |
| Vafot etgan joyi | |
| Mamlakati | |
| Faoliyat turi | fizik, kimyogar, universitet o‘qituvchisi, yadro fizikasi olimi |
| Ilmiy sohasi | fizika |
| Ish joyi | |
| Taʼlim olgan muassasasi | |
| Ilmiy rahbari | Gabriel Lippman |
| Shogirdlari | Pol Lanjeven |
| Mukofotlari va sovrinlari |
Devi medali (1903) Matteuchchi medali (1904) Elliot Kresson medali (1909) Quyidagi mukofotni olishdan bosh tortgan: Faxriy legion ordeni |
| Imzosi |
|
Pyer Kyuri (fr. Pierre Curie; 15-may 1859-yil, Parij, Fransiya imperiyasi — 19-aprel 1906-yil, o‘sha yerda, Uchinchi respublika) — fransuz olim-fizigi, radioaktivlikning dastlabki tadqiqotchilaridan biri, Fransiya Fanlar akademiyasi aʼzosi, fizika bo‘yicha Nobel mukofotining 1903-yilgi laureati. U Mariya Sklodovskaya-Kyurining eri.
Tarjimayi holi

15-may kuni, 1859-yilda Parijda shifokor oilasida tug‘ilgan. U oiladagi ikki o‘g‘ilning kenjasi edi.
Uyda taʼlim olgan. U 16 yoshidayoq bakalavr darajasini Parij universitetida olgan, yana ikki yildan keyin esa fizika fanlari bo‘yicha litsensiat (licencié) darajasini egallagan. 1878-yildan boshlab katta akasi Jak bilan Sorbonnaning mineralogiya laboratoriyasida assistent bo‘lib ishlagan. Ular birgalikda pyezoelektrik effektni kashf etganlar. So‘ng Sorbonnaning fizika va kimyo maktabiga o‘tib, 1895-yildan kafedraga rahbarlik qilgan.
1894-yilda u Sorbonnaning fizika fakultetida o‘qiyotgan polshalik talaba — Mariya Sklodovskaya bilan tanishgan. Mariya Rossiya imperiyasidan kelgan edi. Ular Pyer doktorlik dissertatsiyasini himoya qilganidan bir necha oy o‘tib, 26-iyun kuni, 1895-yilda turmush qurishgan. Birinchi qizlari Iren tug‘ilgach, ular 1897-yildan boshlab radioaktivlikni o‘rgana boshladilar.
Radioaktivlikni o‘rganish
1896-yilda Anri Bekkerel uran birikmalari fotografik plastinkani qoraytira oladigan nurlanishni uzluksiz chiqarishini aniqladi. Mariya bu hodisani doktorlik dissertatsiyasi mavzusi sifatida tanlab, boshqa birikmalar ham «Bekkerel nurlari»ni chiqarish-chiqarmasligini tekshirishga kirishdi. Mariya Kyuri Pyerni turli konlardan olingan uran birikmalarining nurlanish intensivligini taqqoslashga undadi. O‘sha davrda uran tuzlaridan rangli shisha tayyorlashda foydalanilgan (masalan, uran smolali ruda Pechblende misol bo‘la oladi). Ularning tadqiqot usuli havoning ionlanish darajasini o‘lchashdan iborat bo‘lib, ionlanish intensivligi plastinkalar orasidan o‘tadigan tok kuchiga qarab aniqlangan. Maʼlum bo‘lishicha, Yoaximstal konidan, Chexiyadan keltirilgan ruda namunalari boshqalarga qaraganda kuchliroq ionlanishni yuzaga keltirgan. 1898-yilda o‘tkazilgan ushbu tajriba tadqiqotchilarga urandan tashqari yana bir radioaktiv modda mavjud bo‘lishi mumkin, degan taxminni ilgari surishga asos bo‘lgan.

1898-yil iyulda Kyurilar «Uran smolali rudasida mavjud radioaktiv modda haqida» («Sur une substance radioactive contenue dans le pechblende») nomli maqolani chop etib, unda poloniy deb atalgan element kashf etilganini maʼlum qildilar. Unga Mariya Sklodovskayaning vatani — Polsha sharafiga nom berilgan edi. Dekabr oyida ular ikkinchi element kashf etilganini eʼlon qilib, uni radiy deb atadilar. Ikkala yangi element ham uran yoki toriyga qaraganda bir necha baravar radioaktivroq bo‘lib, uran smolali rudasining milliondan bir qismini tashkil etardi.
O‘sha paytda er-xotin kashfiyotlarini patentlash masalasiga ham duch kelishdi. Ular bu borada hech qanday chora ko‘rmaslikka qaror qilib, kashfiyotlarini insoniyat manfaatlari uchun bepul foydalanishga taqdim etdilar.
O‘z laboratoriyasiga ega bo‘lmagan Kyurilar dastlab institutning omborxonasida, keyin esa Parijdagi Lomon ko‘chasidagi shiyponda ishlashdi. 1898–1902-yillar oralig‘idagi to‘rt yil davomida ular sakkiz tonna uraninitni qayta ishladilar. Maqsad rudadan radiyning atom massasini aniqlash uchun yetarli miqdorda radiy ajratib olish edi. Juda oddiy va sog‘liq uchun zararli sharoitlarda ular kimyoviy ajratish ishlarini shiypondagi ulkan idishlarda, barcha tahlillarni esa Munitsipal maktabning kichkina, jihozlari yetarli bo‘lmagan laboratoriyasida bajarishgan.
Eʼtirof etilishi va halokati
1903-yilda Shvetsiya Qirollik Fanlar akademiyasi Pyer va Mariya Kyuriga fizika bo‘yicha Nobel mukofotini 1903-yil uchun topshirdi. Pyer va Mariya Kyuri mukofotning yarmini oldilar. Taqdirlash asosida quyidagilar qayd etildi: «... ularning radiatsiya hodisalarini birgalikda o‘rganishdagi xizmatlari; bu hodisalarni professor Anri Bekkerel kashf etgan». Endi ular nihoyat laboratoriyasini kerakli uskunalar bilan jihozlash va xonadoniga vanna sotib olish imkoniyatiga ega bo‘ldilar.
Nobel mukofotidan tashqari, Pyer Kyuri boshqa mukofotlarga ham sazovor bo‘lgan. Jumladan, unga Devi medalini London Qirollik jamiyati (1903), Italiya Milliy Fanlar akademiyasi esa Matteuchchi oltin medalini (1904) topshirgan.
1904-yil oktabrda Pyer Kyuri Sorbonnaning fizika professori, Mariya Kyuri esa ilgari eri boshqargan laboratoriya mudiri etib tayinlandi. 1905-yilda Pyer Fransiya Fanlar akademiyasi aʼzoligiga saylandi. Parij universitetida uning uchun maxsus umumiy fizika va radioaktivlik kafedrasi tashkil etildi.
19-aprel kuni (1906-yil) yomg‘ir yog‘ayotgan edi. Shu kuni Pyer Kyuri Parij ko‘chasidan o‘tayotib sirpanib ketdi va ot qo‘shilgan arava ostida qoldi. Aravaning g‘ildiragi uning boshini bosib, ezib yubordi. U shu zahoti vafot etdi.
1995-yilda uning hoki turmush o‘rtog‘ining hoki bilan birga qayta dafn etilgan joy — Panteon.
Oilasi

- Bobosi — Pol Kyuri[fr.] (1799—1853)
- Otasi — Ejen Kyuri[fr.] (1827—1910).
- Akasi — Jak Kyuri (1856—1941).
- Jiyani — Moris Kyuri[fr.] (1888—1975)
- Rafiqasi — Mariya Sklodovskaya-Kyuri (1867—1934).
- Farzandlari — Iren Jolio-Kyuri (1897—1956), Eva Kyuri (1904—2007).
- Kuyovi (Irenning eri) — Frederik Jolio-Kyuri (1900—1958)
- Nabiralari (Irenning farzandlari) — Pyer Jolio (1932—2026), Elen Lanjeven-Jolio (1927-yilda tug‘ilgan)
- Kuyovi (Evaning eri) — Genri Richardson Labuiss (kichik)[ingl.] (1904—1987)
Ilmiy faoliyati
Pyer Kyuri simmetriya haqida bir qator g‘oyalarni ilgari surgan. U atrof-muhit simmetriyasini hisobga olmasdan turib, biror jismning simmetriyasini ko‘rib chiqib bo‘lmasligini taʼkidlagan.
Ilmiy yutuqlari
- Kashf etilgan hodisa: pyezoelektrik effekt
- Kashf etilgan element: poloniy
- Kashf etilgan element: radiy
Xotirasi

- Pyer va Mariya Kyuri sharafiga sunʼiy kimyoviy element — kyuriy deb nomlangan.
- 1956-yilda SSSR va Bolgariyada P. Kyuriga bag‘ishlangan pochta markalari chiqarilgan.
- 1970-yilda Xalqaro astronomiya ittifoqi Pyer Kyuri nomini kraterga berdi. Krater Oyning orqa tomonida joylashgan.
Asarlari
- Oeuvres, P., 1908; ruscha tarjimasi: Tanlangan asarlar, M. — L., 1966 («Fan klassiklari» turkumi).
Adabiyotlar
- Kyuri M. «Pyer Kyuri…», fransuzchadan tarjima, M., 1968.
- Staroselskaya-Nikitina O. A. «Pyer Kyurining hayoti va ijodi» // Tabiatshunoslik va texnika tarixi instituti asarlari. 1957, 19-jild.
- Shpolskiy E. V. Pyer Kyurining hayoti va faoliyati // Fizika fanlari yutuqlari. 1956, 58-jild, 4-son;
- Xramov Yu. A. Kyuri Pyer (Curie Pier) // Fiziklar : Biografik maʼlumotnoma / quyidagi olim tahriri ostida: A. I. Axiezer. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M. : Fan, 1983. — B. 149. — 400 b. — 200 000 nusxa
Havolalar
- Kyuri // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
- KYURI (Curie), Pyer
- Kyuri Pyer — Katta sovet ensiklopediyasi.
- hirosima.scepsis.ru saytidagi biografiya