Kuchsiz o‘zaro ta’sir

Turli oilalarga mansub elementar va tarkibiy zarralar hamda ularning o‘zaro ta’sirini tavsiflovchi nazariyalar. Chap tomondagi elementar zarralar — fermionlar, o‘ng tomondagi esa — bozonlar. (Atamalar Vikipediyadagi maqolalarga havolalardir)

Kuchsiz o‘zaro ta’sir — fundamental o‘zaro ta’sirbo‘lib, u, xususan, atom yadrolaridagi beta-parchalanish jarayonlari va elementar zarralarning kuchsiz parchalanishi jarayonlari, shuningdek, ulardagi fazoviy va kombinatsiyalangan juftlikning saqlanish qonunlari buzilishi uchun mas’ul. Bu o‘zaro ta’sir kuchsiz deb ataladi, chunki yadro fizikasi va yuqori energiyalar fizikasi uchun muhim bo‘lgan (kuchli va elektromagnit) o‘zaro ta’sirlar ancha yuqori intensivlik bilan tavsiflanadi. Biroq u fundamental o‘zaro ta’sirlarning to‘rtinchisi — gravitatsion o‘zaro ta’sirdan ancha kuchliroq.

Kuchsiz o‘zaro ta’sir qisqa masofali bo‘lib, u taxminan 1000 marta protono‘lchamidan kichik masofalarda namoyon bo‘ladi; uning xarakterli ta’sir radiusi 2⋅10−18 m.

Kuchsiz o‘zaro ta’sirning CP-almashtirishga nisbatan invariantligi haqidagi gipoteza va u bilan chambarchas bog‘liq ikki komponentli neytrino gipotezasi 1957-yilda mustaqil ravishda quyidagi olimlar tomonidan ilgari surilgan: L. D. Landau, A. Salam, Li va Yang tomonidan. Standart model elementar zarralar fizikasida quyidagilarni tavsiflaydi: elektromagnit o‘zaro ta’sir va kuchsiz o‘zaro ta’sirni yagona elektrokuchsiz o‘zaro ta’sirning turli ko‘rinishlari sifatida, bu nazariyani taxminan 1968-yilda ishlab chiqqanlar: Sh. Glashou, A. Salam va S. Vaynberg. Ular bu ishi uchun Nobel mukofotini 1979-yilda fizika bo‘yicha oldilar.

Kuchsiz o‘zaro ta’sirning tashuvchilari — vektor bozonlar W+, W− va Z0. Bunda quyidagi ikki turdagi tok farqlanadi: zaryadlangan kuchsiz toklar va neytral kuchsiz toklar. Zaryadlangan toklarning o‘zaro ta’siri (zaryadlangan bozonlar ishtirokida W±) zarralarning zaryadlari o‘zgarishiga hamda ayrim lepton va kvarklarning boshqa lepton va kvarklarga aylanishiga olib keladi. Neytral toklarning o‘zaro ta’siri (neytral bozon ishtirokida Z0) zarralarning zaryadlarini o‘zgartirmaydi va leptonlar hamda kvarklarni o‘sha zarralarning o‘ziga aylantiradi.

O‘rganilish tarixi

1896-yilda uran tuzlari bilan ishlayotgan Anri Bekkerel kashf etdi: radioaktivlik. 1898—1899-yillarda Ernest Rezerford radioaktiv atomlar ikki xil zarra chiqarishini aniqladi va ularni alfa- va beta-zarralar deb atadi. 1899-yilda Stefan Meyer, Egon Ritter fon Shvaydler, Fridrix Gizel va A. Bekkerel beta-zarralarning magnit maydoni ta’sirida og‘ishini hamda manfiy zaryadga ega ekanini ko‘rsatdilar. 1900-yilda A. Bekkerel beta-zarralarning zaryad ning massaganisbatini yaqinda kashf etilgan elektronlarnikiga teng ekanini ko‘rsatdi.

1914-yilda Jeyms Chedvik aniqladiki, beta-parchalanish paytida vismut-210 izotopidan uchib chiqadigan elektronlar ixtiyoriy energiyaga ega bo‘lishi mumkin. Bu, bir qarashda, energiyaning saqlanish qonuniga zid edi. Shuningdek, boshlang‘ich va oxirgi atom bir xil kvant statistikasiga, elektron esa kutilganidek bozonemas, balki spinga ½ ga ega edi. Ushbu ziddiyatlarni bartaraf etish uchun Volfgang Pauli 1930-yilda beta-parchalanish vaqtida elektron bilan birga neytral zarra ham chiqariladi, degan gipotezani ilgari surdi. Keyinchalik bu zarra neytrino.

Pauli gipotezasidan foydalanib, Enriko Fermi 1933-yilda beta-parchalanishning birinchi nazariyasini ishlab chiqdi (kuchsiz o‘zaro ta’sirning to‘rt fermionli nazariyasi). Uning maqolasini Naturejurnali maqolani haddan tashqari mavhum deb topib, chop etishdan bosh tortdi. Fermi nazariyasi ikkinchi kvantlashusuliga asoslangan bo‘lib, bu usul o‘sha vaqtga kelib fotonlarni chiqarish va yutish jarayonlarida. Ishda ilgari surilgan g‘oyalardan yana biri shundan iborat ediki, atomdan uchib chiqadigan zarralar unda avvaldan mavjud bo‘lmay, balki o‘zaro ta’sir jarayonida hosil bo‘ladi.

1936—1937-yillarda kosmik nurlarda myuonlar kashf etildi, ular dastlab yadro kuchlarining tashuvchilari deb hisoblangan, bu kuchlarni Xideki Yukava bashorat qilgan. Biroq yadro kuchlariga oid bu taxmin tasdiqlanmadi: myuonlar kuchli o‘zaro ta’sirlarda qatnashmaydi (1947-yilda pi-mezonlarkashf etildi; aynan ular Yukava bashorat qilgan zarralar edi). Keyinchalik myuonlar va elektronlar ko‘p jihatdan o‘xshash ekani, xususan, myuonlar ham teskari beta-parchalanishga o‘xshash jarayonda atom yadrosi tomonidan yutilishi mumkinligi ko‘rsatildi.

Uzoq vaqt davomida tabiat qonunlari ko‘zgudagi akslantirishga, ya’ni har qanday tajriba natijasi ko‘zguda akslantirilgan qurilmada o‘tkazilgan tajriba natijasi bilan bir xil bo‘lishi kerak. Bu simmetriya fazoviy inversiyaga (odatda P) deb ataladi; u juftlikning saqlanish qonuni bilan bog‘liq. Biroq 1956-yilda K-mezonlarining parchalanish jarayonini nazariy o‘rganish chog‘ida Yan Chjenin va Li Tsundao kuchsiz o‘zaro ta’sir bu qonunga bo‘ysunmasligi mumkin, deb taxmin qildilar. 1957-yildayoq Vu Tszyansyun β-parchalanish bo‘yicha tajribada bu bashoratni tasdiqladi. Bu natija Yang va Li ga 1957-yil uchun fizika bo‘yicha Nobel mukofotini olib keldi. Keyinchalik shu holat myuonning va boshqa zarralarning parchalanishida ham tasdiqlandi.

Yangi tajriba faktlarini tushuntirish uchun 1957-yilda Myurrey Gell-Mann, Richard Feynman, Robert Marshak va Jorj Sudarshan kuchsiz o‘zaro ta’sirning universal to‘rt fermionli nazariyasini ishlab chiqdilar. U V − A-nazariyasi deb nomlandi.

O‘zaro ta’sirlarning imkon qadar yuqori simmetriyasini saqlash maqsadida L. D. Landau 1957-yilda, garchi P-simmetriya kuchsiz o‘zaro ta’sirlarda buzilsa-da, ularda kombinatsiyalangan simmetriya saqlanishi kerak, deb taxmin qildi: CP — ko‘zgudagi akslantirish va zarralarni antizarralar bilan almashtirish kombinatsiyasi. Biroq 1964-yilda Jeyms Kronin va Val Fitch neytral kaonlarning parchalanishida quyidagi hodisani aniqladilar: CP-juftligining kuchsiz buzilishi. Bu buzilish uchun ham aynan kuchsiz o‘zaro ta’sir mas’ul ekani ma’lum bo‘ldi. Bundan tashqari, nazariya o‘sha vaqtgacha ma’lum bo‘lgan ikki avlod kvarklari va leptonlari, ulardan tashqari yana kamida bitta avlod mavjud bo‘lishi kerakligini bashorat qilgan. Bu bashorat 1975-yilda tau-leptonkashf etilganda, so‘ng 1977-yilda b-kvark. Kronin va Fitch 1980-yilda fizika bo‘yicha Nobel mukofotiga sazovor bo‘ldilar.

1960-yillarda Sheldon Li Glashou, Stiven Vaynberg va Abdus Salam o‘sha vaqtga kelib puxta ishlab chiqilgan kvant maydon nazariyasiga tayangan holda nazariyasini yaratdilar: elektrokuchsiz o‘zaro ta’sirlar, u kuchsiz va elektromagnit o‘zaro ta’sirlarni birlashtiradi. Olimlar kalibrlash maydonlarini va bu maydonlarning kvantlari — vektor bozonlar W+, W− va Z0 ni kuchsiz o‘zaro ta’sir tashuvchilari sifatida taklif qildilar. Bundan tashqari, ilgari noma’lum bo‘lgan kuchsiz neytral toklar. Bu toklar 1973-yilda neytrino va antineytrinolarning nuklonlar bilan elastik sochilish jarayonlarini o‘rganish paytida tajribada aniqlandi.

Xususiyatlari

Kuchsiz o‘zaro ta’sirda barcha fundamental fermionlar (leptonlar va kvarklar). Bu yagona o‘zaro ta’sir bo‘lib, unda neytrinolar (gravitatsion o‘zaro ta’sir bundan mustasno, uningalohida elementar zarralarga ta’siri juda kichik). Neytrinoning nihoyatda katta kirib borish qobiliyati ham shu bilan izohlanadi, chunki u zarralar o‘lchamiga nisbatan juda qisqa masofada ta’sir qiladi (o‘zaro ta’sirning xarakterli radiusi 2⋅10−18 m, bu proton o‘lchamidan taxminan 1000 marta kichik). Kuchsiz o‘zaro ta’sir leptonlar, kvarklar va ularning antizarralariga quyidagi kattaliklarni o‘zaro almashishiga imkon beradi: energiya, massa, elektr zaryadi va kvant sonlari — ya’ni ular bir-biriga aylanishi mumkin.

Kuchsiz o‘zaro ta’sir o‘z nomini uning xarakterli intensivligi elektromagnit o‘zaro ta’sirnikidan ancha past bo‘lgani sababli olgan. Elementar zarralar fizikasida o‘zaro ta’sir intensivligi shu o‘zaro ta’sir keltirib chiqaradigan jarayonlarning kechish tezligi bilan tavsiflanadi. Jarayonlar qanchalik tez kechsa, o‘zaro ta’sir intensivligi shunchalik yuqori bo‘ladi. O‘zaro ta’sirlashayotgan zarralar energiyasi taxminan 1 ГэВ bo‘lganda, kuchsiz o‘zaro ta’sir sababli yuz beradigan jarayonlarning xarakterli davomiyligi taxminan 10−10 s, bu elektromagnit jarayonlarnikidan taxminan 11 tartibga uzoqroq. Demak, elementar zarralar fizikasi nuqtayi nazaridan kuchsiz jarayonlar nihoyatda sekin kechadi.

O‘zaro ta’sir intensivligining yana bir tavsifi — modda ichidagi zarralarning erkin yugurish uzunligi . Masalan, kuchli o‘zaro ta’sir tufayli uchayotgan adron, uni to‘xtatish uchun qalinligi bir necha santimetr bo‘lgan temir plastina kerak. Faqat kuchsiz o‘zaro ta’sirda qatnashadigan neytrino esa qalinligi bir necha yorug‘lik yili.

Bundan tashqari, kuchsiz o‘zaro ta’sirning ta’sir radiusi juda kichik — taxminan 2⋅10-18 m (bu taxminan 1000 marta yadro o‘lchamidan kichik). Aynan shu sababli, gravitatsion o‘zaro ta’sirning ta’sir radiusi cheklanmagan bo‘lsa-da, kuchsiz o‘zaro ta’sir intensivligi undan ancha yuqori bo‘lishiga qaramay, tabiatda sezilarli darajada kamroq rol o‘ynaydi. Masalan, bir-biridan 10−10 m, masofada joylashgan yadrolar orasida kuchsiz o‘zaro ta’sir nafaqat elektromagnit, balki gravitatsion o‘zaro ta’sirdan ham kuchsizroq.

Bunda kuchsiz jarayonlarning intensivligi o‘zaro ta’sirlashayotgan zarralar energiyasiga kuchli bog‘liq: energiya qanchalik yuqori bo‘lsa, intensivlik ham shunchalik yuqori. Masalan, kuchsiz o‘zaro ta’sir tufayli neytron, beta-parchalanishida ajraladigan energiyasi taxminan 0,8 МэВga teng bo‘lib, u taxminan 103 s ichida parchalanadi, Λ-giperon esa parchalanishida ajraladigan energiya taxminan yuz marta ko‘proq bo‘lgani uchun atigi 10−10 s ichida parchalanadi. Xuddi shu holat yuqori energiyali neytrinolar uchun ham to‘g‘ri: nuklon bilan o‘zaro ta’sirlashganda, energiyasi 100 GeV bo‘lgan neytrinoning o‘zaro ta’sir kesimi 1 MeV energiyali neytrinoning o‘zaro ta’sir kesimidan olti tartibga katta. Biroq bir necha yuz GeV tartibidagi energiyalarda ( to‘qnashayotgan zarralar sistemasining massa markazida ) kuchsiz o‘zaro ta’sir intensivligi elektromagnit o‘zaro ta’sir intensivligi bilan taqqoslanadigan darajaga yetadi. Shu sababli ularni yagona elektrokuchsiz o‘zaro ta’sir..

Kuchsiz o‘zaro ta’sir — juftlikning saqlanish qonuni bajarilmaydigan yagona fundamental o‘zaro ta’sirdir, ya’ni kuchsiz jarayonlar bo‘ysunadigan qonunlar sistema ko‘zguda aks ettirilganda o‘zgaradi. Juftlikning saqlanish qonuni buzilishi natijasida kuchsiz o‘zaro ta’sirda faqat chap zarralar (spini yo‘nalishi impulsga qarama-qarshi), o‘ng zarralar esa qatnashmaydi (ularning spini impuls bilan bir yo‘nalishda), va aksincha: o‘ng antizarralar kuchsiz o‘zaro ta’sirlashadi, chap antizarralar esa ta’sirga uchramaydi.

Fazoviy juftlikdan tashqari, kuchsiz o‘zaro ta’sir kombinatsiyalangan fazoviy-zaryad juftligini ham saqlamaydi. Ya’ni bu ma’lum o‘zaro ta’sirlar orasida CP-invariantlik prinsipini buzadigan yagona o‘zaro ta’sirdir.

Nazariy tavsif

Fermi nazariyasi

Kuchsiz o‘zaro ta’sirning birinchi nazariyasini Enriko Fermi 1930-yillarda ishlab chiqdi. Uning nazariyasi beta-parchalanish jarayoni bilan elektromagnit jarayonlar o‘rtasidagi formal o‘xshashlikka asoslangan bo‘lib, bu jarayonlarda fotonlar chiqariladi va yutiladi. Fermi nazariyasining asosida adron va lepton toklarining o‘zaro ta’siri yotadi. Elektromagnit o‘zaro ta’sirdan farqli ravishda, bu toklarning o‘zaro ta’siri kontakt xususiyatga ega deb qaraladi va fotonga o‘xshash tashuvchining mavjudligini nazarda tutmaydi. Zamonaviy belgilashlarda to‘rtta asosiy fermion (proton, neytron, elektron va neytrino) o‘rtasidagi o‘zaro ta’sir operator quyidagi ko‘rinishda ifodalanadi:

GF2p‾̂n̂⋅e‾̂ν̂,

bu yerda GF — deb ataluvchi Fermi doimiysi, son jihatdan taxminan quyidagi kattalikka teng: 10−62 Дж⋅м³ yoki 10−5/mp2 (mp (proton massasi) quyidagi birliklar sistemasida, bunda ℏ=c=1; p‾̂ — protonni yaratish operatori (yoki antiprotonni yo‘q qilish operatori), n̂ — neytronni yo‘q qilish operatori ( antineytronni yaratish operatori), e‾̂ — elektronni yaratish operatori ( pozitronni yo‘q qilish operatori), ν̂ — neytrinoni yo‘q qilish operatori (antineytrinoni yaratish operatori).

Ko‘paytma p‾̂n̂, neytronni protonga aylantirish uchun mas’ul bo‘lib, nuklon toki deb ataladi, e‾̂ν̂, elektronni neytrinoga aylantiruvchi ko‘paytma esa lepton toki deb ataladi. Bu toklar elektromagnit toklar singari 4-vektorlar p‾̂γμn̂ va e‾̂γμν̂ (γμ, μ=0…3 — Dirak matritsalariyordamida ifodalanadi. Shu sababli ularning o‘zaro ta’siri vektor o‘zaro ta’sir deb ataladi.

Fermi kiritgan kuchsiz toklarning elektromagnit toklardan muhim farqi shundaki, ular zarralarning zaryadini o‘zgartiradi: musbat zaryadli proton neytral neytronga, manfiy zaryadli elektron esa neytral neytrinoga aylanadi. Shu sababli bu toklar zaryadlangan toklar.

Universal V–A nazariyasi

Feynman diagrammasi beta-minus parchalanish jarayonida neytron quyidagi zarralarga aylanadi: proton, elektron va elektron antineytrinosi oraliqdagi W−-bozon orqali. Bu zaryadlangan tokka misoldir.

Kuchsiz o‘zaro ta’sirning V − A-nazariyasi 1957-yilda taklif qilingan M. Gell-Mann, R. Feynman, R. Marshak va J. Sudarshan. Bu nazariya yaqindagina isbotlangan juftlik buzilishi faktini hisobga olgan (P-simmetriya) kuchsiz o‘zaro ta’sirda. Shu sababli kuchsiz toklar vektor toki V va aksial tok A (nazariya nomi ham shundan kelib chiqqan).

Vektor va aksial toklar Lorens almashtirishlarida bir xil xususiyat ko‘rsatadi. Biroq fazoviy inversiya paytida ularning xatti-harakati turlicha bo‘ladi: vektor toki o‘zgarmaydi, aksial tok esa ishorasini o‘zgartiradi, bu juftlik buzilishiga olib keladi. Bundan tashqari, toklar V va A quyidagi xususiyat bilan farqlanadi: zaryad juftligi (bunda ular C-simmetriyani buzadi).

Uchta elementar zarra avlodini hisobga olganda, Fermi nazariyasida qatnashgan lepton toki quyidagi ko‘rinishdagi yig‘indi sifatida ifodalanadi:

e‾̂νê+μ‾̂νμ̂+τ‾̂ντ̂,

bu yerda μ va τ mos ravishda myuon va tau-leptonni anglatadi; νe, νμ esa ντ elektron, myuon va tau-neytrinolarni anglatadi.

Xuddi shuningdek, adron toki barcha avlodlarga mansub kvark toklarining yig‘indisidan iborat (u — yuqori, d — quyi, c — maftunkor, s — g‘alati, t — haqiqiy, b — go‘zal kvarklar):

u‾̂d′̂+c‾̂s′̂+t‾̂b′̂.

Biroq lepton tokidan farqli ravishda, bu yerda operatorlar d′̂, s′̂ va b′̂ quyidagi operatorlarning chiziqli kombinatsiyasini tashkil etadi: d̂, ŝ va b̂, demak, adron toki jami uchta emas, balki to‘qqizta hadni o‘z ichiga oladi. Bu hadlarni 3×3 o‘lchamli bitta matritsaga birlashtirish mumkin; u Cabibbo–Kobayashi–Maskawa matritsasi. Bu matritsa uchta burchak va faza ko‘paytuvchisi bilan parametrlanishi mumkin. Bu ko‘paytuvchi CP-invariantlikning kuchsiz o‘zaro ta’sirda buzilish darajasini tavsiflaydi.

Zaryadlangan tokdagi barcha hadlar ko‘paytuvchilari birga teng bo‘lgan vektor va aksial operatorlar yig‘indisidan iborat.

Asosida V − A-nazariyaning Lagranjiani quyidagi ko‘rinishda bo‘ladi:

ℒ=GF2jŵjw†̂,

bu yerda jŵ zaryadlangan tok operatori, jw†̂ — unga qo‘shma operator (u quyidagi almashtirishlar orqali hosil qilinadi: e‾̂νê→νe‾̂ê, u‾̂d̂→d‾̂û va hokazo).

Vaynberg–Salam nazariyasi

Zamonaviy shaklda kuchsiz o‘zaro ta’sir yagona elektrokuchsiz o‘zaro ta’sirning bir qismi sifatida, Vaynberg–Salam nazariyasi doirasida tavsiflanadi. Bu kvant maydon nazariyasi bo‘lib, uning kalibrlash guruhi SU(2)×U(1) va vakuum holatining simmetriyasi spontan ravishda buzilgan bo‘lib, bu buzilish Xiggs bozoni maydoni ta’sirida yuzaga keladi. Bunday modelning qayta normallanuvchanligini isbotlagan Martinus Veltman va Gerard 't Hooft 1999-yilda fizika bo‘yicha Nobel mukofoti bilan taqdirlandilar.

Bu shaklda kuchsiz o‘zaro ta’sir nazariyasi zamonaviy Standart modeltarkibiga kiradi; u yerda kuchsiz o‘zaro ta’sir P va CP-simmetriyalarini buzadigan yagona o‘zaro ta’sirdir.

Elektrokuchsiz o‘zaro ta’sir nazariyasiga ko‘ra, kuchsiz o‘zaro ta’sir kontaktli emas, balki uning tashuvchilari — vektor bozonlar W+, W− va Z0 noldan farqli massaga ega va spini, 1 ga teng. Bu bozonlarning massasi taxminan 90 ГэВ/c² ga teng; bu esa kuchsiz kuchlarning ta’sir radiusi kichik bo‘lishini belgilaydi.

Bunda zaryadlangan bozonlar W± zaryadlangan toklarning o‘zaro ta’siri uchun mas’ul, neytral bozon Z0 ning mavjudligi neytral toklar mavjudligini ham anglatadi. Bunday toklar tajribada haqiqatan ham aniqlandi. Ular ishtirokidagi o‘zaro ta’sirga, jumladan, elastik sochilish — neytrinoning protonda sochilishi misol bo‘ladi. Bunday o‘zaro ta’sirlarda zarralarning turi ham, zaryadlari ham saqlanadi.

Neytral toklarning o‘zaro ta’sirini tavsiflash uchun Lagranjian quyidagi ko‘rinishdagi had bilan to‘ldirilishi kerak:

ℒ=GFρ22f0̂f0̂,

bu yerda ρ — o‘lchovsiz parametr bo‘lib, standart nazariyada birga teng (tajriba natijalarida birdan ko‘pi bilan 1 % ga farq qiladi), f0̂=νe‾̂νê+⋯+e‾̂ê+⋯+u‾̂û+… — o‘z-o‘ziga qo‘shma operator — neytral tok operatori.

Zaryadlangan tokdan farqli ravishda, neytral tok operatori diagonal bo‘ladi, ya’ni zarralarni boshqa lepton yoki kvarklarga emas, o‘ziga aylantiradi. Neytral tok operatorining har bir hadi vektor operatorining ko‘paytuvchisi I3 va aksial operatorining ko‘paytuvchisi I3−2Qsin2θw, bu yerda I3 — kuchsiz izotopik spin, Q — zarraning zaryadi, θw — Vaynberg burchagi. Bu burchak θw neytral toklar tuzilishini va quyidagi doimiylar orasidagi bog‘lanishni belgilaydi: g va e mos ravishda kuchsiz va elektromagnit o‘zaro ta’sirlarning doimiylaridir:

e=gsin⁡θw.

Tabiatdagi o‘rni

Kuchsiz parchalanish

Kuchsiz o‘zaro ta’sir massasi katta zarralarning yengilroq zarralarga parchalanishiga ham olib kelishi mumkin. Bunday parchalanish kuchsiz parchalanish deb ataladi. Xususan, tabiatda myuonlar, π-mezonlar, g‘alati zarralar va maftunkor zarralarkabi zarralarning miqdori juda kam. Sababi shundaki, boshqa fundamental o‘zaro ta’sirlardan farqli ravishda, kuchsiz o‘zaro ta’sir ayrim taqiqlarga bo‘ysunmaydi va zaryadlangan leptonlarga neytrinoga aylanish, kvarklarga esa bir xil turdagi kvarklardan boshqa turdagi kvarklarga aylanish imkonini beradi.

Beta-parchalanish

Atom yadrosining beta-minus parchalanishi

Kuchsiz parchalanishning muhim xususiy holatlaridan biri — neytronning beta-parchalanishi, natijada neytron o‘z-o‘zidan quyidagi zarralarga aylanishi mumkin: proton, elektronga va elektron antineytrinosi. Ma’lumki, energiya kamayishi bilan kuchsiz parchalanishlar intensivligi pasayadi. Shu sababli neytronning xarakterli yarim parchalanish davri ancha katta — taxminan 103 s, Λ-giperonning yashash vaqti esa, parchalanishida ajraladigan energiya 100 marta yuqori bo‘lishiga qaramay, atigi taxminan 10−10 s.

Beta-parchalanish kuchsiz o‘zaro ta’sir sababli yuz beradigan eng muhim jarayondir. Bu jarayon radioaktivlikning uchta asosiy turidan biri, bunda yadro elektron va antineytrino chiqaradi hamda neytronlardan biri protonga aylanadi. XX asr boshida kashf etilgan bu jarayon faqat 1934-yilda nazariy jihatdan tushuntirildi. Enriko Fermi beta-parchalanish paytida yadrodan uchib chiqadigan elektron va antineytrino unda avvaldan mavjud bo‘lmay, parchalanish vaqtida hosil bo‘ladi, degan fikrni birinchi bo‘lib ilgari surdi.

Yulduzlar

Ta’sir radiusi kichik va intensivligi nisbatan past bo‘lishiga qaramay, kuchsiz o‘zaro ta’sir qator tabiiy jarayonlarda muhim ahamiyatga ega.

Jumladan, aynan kuchsiz o‘zaro ta’sir tufayli kechadigan termoyadro reaksiyasi, u ko‘pchilik yulduzlar uchun asosiy energiya manbai hisoblanadi, jumladan, Quyosh uchun ham, ya’ni geliy-4 to‘rtta protondan sintezlanadi va bunda ikkita pozitron va ikkita neytrino ajralib chiqadi.

Termoyadro sintezining eng sekin (cheklovchi) bosqichi H1+H1→H2+e++ν kuchsiz o‘zaro ta’sir kattaligiga juda kuchli bog‘liq.

Yulduzlar evolyutsiyasida muhim rolni neytrino chiqarilishi bilan kechadigan va kuchsiz o‘zaro ta’sir mavjudligi bilan bog‘liq boshqa jarayonlar ham o‘ynaydi. Neytrino orqali sovish juda issiq yulduzlardagi energiya yo‘qotilishining muhim omili hisoblanadi, shuningdek, o‘ta yangi yulduzlar portlashlarida ham muhim ahamiyatga ega.

Adabiyotlar