Kosmik chang nima

Mikroskop ostidagi kosmik chang
Zodiakal yorug‘lik — kosmik chang tufayli yuzaga keladigan astronomik hodisa

Kosmik chang (ba’zan «mikrometeoritlar» deb ham ataladi) — chang, uning zarrachalari kosmosda uchraydi yoki Yerga kosmosdan tushadi. Zarrachalar o‘lchami bir necha molekuladan 0,2 mkmgacha bo‘ladi. Yeryuzasiga, turli hisob-kitoblarga ko‘ra, har kuni 60 dan 100 tonnagacha kosmik chang cho‘kadi. Bu yiliga 25-40 ming tonnani tashkil etadi.

Quyidagi chang turlari Quyosh tizimida uchraydi: kometa changi, asteroid changi, shuningdek, Koyper kamaridan kelgan chang va yulduzlararo chang. Yulduzlararo chang Quyosh tizimidan o‘tib turadi. Yer o‘tadigan chang bulutining zichligi taxminan 10−6 ta chang zarrasi/m3ga teng. Quyosh tizimida sayyoralararo chang bir hodisani yuzaga keltiradi. Bu hodisa zodiakal yorug‘lik deb ataladi.

Kosmik chang tarkibida ayrim organik birikmalar (aralash aromatik-alifatik tuzilishga ega amorf qattiq organik moddalar) mavjud bo‘lib, ular tabiiy sharoitda tez hosil bo‘lishi mumkin. Kosmik changning kichik bir qismini «yulduz changi» — yulduzlar evolyutsiyasi jarayonidan qolgan qiyin eriydigan minerallar tashkil etadi.

Yulduzlararo chang namunalari «Stardast» kosmik apparati yordamida to‘planib, 2006-yilda Yerga yetkazilgan.

Ta’rifi va tasnifi

Mikrometeorit

2010-yil yanvar oyida «Meteoritics & Planetary Science» jurnalida chop etilgan «Meteorit va meteoroid: yangi to‘liq ta’riflar» maqolasi mualliflari ilmiy hamjamiyatga quyidagi ta’rifni taklif etishgan:

Kosmik chang (interplanetary dust particle, IDP) — sayyoralararo fazoda harakatlanuvchi, o‘lchami 10 mkm dan kichik zarrachalardir. Agar bunday zarrachalar keyinchalik tabiiy yoki sun’iy kelib chiqishga ega yirikroq jismlarga qo‘shilib ketsa ham, ular «kosmik chang» deb atalishda davom etadi.

Kosmik changni astronomik jismlarga nisbatan joylashuviga qarab farqlash mumkin. Masalan: galaktikalararo chang, galaktika changi, yulduzlararo chang, sayyora atrofidagi chang, atrofida chang bulutlari mavjud bo‘lgan yulduzlar hamda zodiakal chang majmuamizdagi sayyoralararo changning asosiy tarkibiy qismlari (ko‘rinadigan yorug‘likda zodiakal yorug‘lik): asteroid changi, kometa changi va nisbatan kam miqdordagi boshqa tarkibiy qismlar: Koyper kamarichangi, Quyosh tizimidan o‘tuvchi yulduzlararo chang va beta-meteoroidlar). Yulduzlararo chang qoramtir yoki yorqin bulutlar (tumanliklar)

Aynan Quyosh tizimida chang moddasi bir tekis tarqalmagan, balki asosan turli o‘lchamdagi chang bulutlarida (notekis zichlikdagi tuzilmalarda) to‘plangan. Buni, jumladan, to‘liq Quyosh tutilishi 15-fevral 1961-yilda o‘tkazilgan kuzatuvlar orqali aniqlashga muvaffaq bo‘lishgan. Bunda meteorologik tadqiqot raketasiga o‘rnatilgan Amaliy geofizika instituti optik uskunalari bilan Yer yuzasidan 60—100 km balandliklar oralig‘ida tashqi toj yorqinligi o‘lchangan.

Ahamiyati va tadqiqotlar

Kosmik chang Andromeda galaktikasida; tasvir Spitser teleskopida olingan

Kosmik chang uzoq vaqt davomida astronomlar uchun kuzatuvlarga xalaqit beruvchi omil hisoblangan, chunki u kosmik jismlarni kuzatishni qiyinlashtirgan. Infraqizil astronomiya davri boshlangach, kosmik chang zarrachalari astrofizik jarayonlarning muhim tarkibiy qismi ekani aniqlandi. Ularni tahlil qilish Quyosh tizimining shakllanishikabi hodisalar haqida ma’lumot beradi. Kosmik chang yulduzlar paydo bo‘lishining ilk bosqichlarida muhim rol o‘ynashi va kelajakdagi sayyoralar shakllanishida ishtirok etishi mumkin. Quyosh tizimida u zodiakal yorug‘lik hodisasining paydo bo‘lishida, Saturn halqalaridagi radial tuzilmalar, shuningdek, halqa tizimlariga ega bo‘lgan Yupiter, Saturn, Uran va Neptunsayyoralarida hamda kometalarda kuzatiladigan jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi.

Hozirgi vaqtda kosmik changni o‘rganish fanlararo yo‘nalish bo‘lib, u fizika (qattiq jismlar fizikasi, elektromagnetizm, sirtlar fizikasi, statistik fizika, issiqlik fizikasi), fraktallar nazariyasi, kimyo, meteoritika, shuningdek, astronomiya va astrofizikaningbarcha yo‘nalishlarini qamrab oladi. Bir qarashda o‘zaro bog‘liq bo‘lmagan bu sohalarni kosmik chang zarrachalarining kimyoviy, fizik va dinamik o‘zgarishlarni o‘z ichiga oluvchi evolyutsiya davrini boshdan kechirishi birlashtiradi. Shu tariqa, kosmik chang evolyutsiyasida butun Koinot evolyutsiyasi jarayonlari o‘z «izini» qoldiradi.

Har bir kosmik chang zarrasi o‘ziga xos xususiyatlarga, jumladan, boshlang‘ich tezlik, moddaning xossalari, harorat, magnit maydon va boshqa ko‘rsatkichlarga ega. Bu parametrlardan birining ozgina o‘zgarishi ham zarra «xatti-harakati»ning turlicha kechishiga olib kelishi mumkin. Tegishli usullar yordamida mazkur zarra qayerdan kelib chiqqanini va u qanday muhitdan o‘tganini aniqlash mumkin.

Aniqlash usullari

Kosmik chang «Ot boshi» tumanligida; tasvir Habbl teleskopida olingan.

Kosmik changni bilvosita usullar, jumladan, zarrachalarining elektromagnit xususiyatlarini tahlil qilish orqali aniqlash mumkin.

Kosmik changni turli yig‘ish usullari yordamida bevosita («joyida») ham aniqlash mumkin. Turli hisob-kitoblarga ko‘ra, bir sutkada Yer atmosferasiga Yerdan tashqarida kelib chiqqan 5 dan 300 tonnagacha modda kirib keladi.

Yer atmosferasida kosmik chang namunalarini yig‘ish usullari ishlab chiqilgan. Masalan, NASA samolyotlar qanotlari ostiga o‘rnatilgan plastinkasimon kollektorlar yordamida namunalar yig‘adi. Bunday samolyotlar stratosferada uchadi. Kosmik chang namunalari yirik muzliklarning sirt qatlamlaridan (Antarktida va Arktika) hamda dengiz va okeanlarning chuqur suvosti cho‘kindilaridan ham yig‘iladi.

Kosmik changning yana bir manbai — meteoritlarbo‘lib, ularning tarkibida yulduz changi mavjud. Yulduz changi zarrachalari qiyin eriydigan qattiq modda bo‘lakchalaridir. Ularni izotop tarkibiga qarab aniqlash mumkin: tegishli izotoplar faqat evolyutsiyalanayotgan yulduzlarda, modda yulduzlararo muhitgatushishidan oldin hosil bo‘lishi mumkin. Ushbu zarrachalar yulduzdan ajralib chiqayotgan moddaning sovishi natijasida kondensatsiyalangan.

Sayyoralararo fazoda kosmik chang zarralarini yig‘ish uchun avtomatik sayyoralararo stansiyalarqo‘llanadi. Chang detektorlari quyidagi apparatlar missiyalarida ishlatilgan: HEOS-2, Helios[ingl.], Pioner-10, Pioner-11, Jotto, Galileo va Cassini, shuningdek, Yer atrofidagi LDEF, EURECA[ingl.] va Gorid sun’iy yo‘ldoshlarida. Ayrim olimlar Voyajer-1 va Voyajer-2 apparatlaridan ulkan Langmyur zondisifatida foydalangan. Hozirda chang detektorlari «Uliss», PROBA[ingl.], «Rozetta», «Stardast» va «Yangi ufqlar» kosmik apparatlariga o‘rnatilgan. Yerda ham, kosmosda ham to‘plangan kosmik chang namunalari maxsus saqlash joylarida saqlanadi. Ulardan biri Lindon Jonson nomidagi kosmik markaz hisoblanadi. U NASAga qarashli bo‘lib, Xyustonda joylashgan.

Yuqori tezlik (10-40 km/s) kosmik chang zarralarini tutishni qiyinlashtiradi. Shu sababli chang detektorlari zarrachalarning katta tezlikdagi zarbasi bilan bog‘liq ko‘rsatkichlarni o‘lchash va fizik xossalarini (odatda massasini va tezligini) laboratoriya kalibrlashiorqali aniqlash uchun ishlab chiqiladi. Bundan tashqari, detektorlar zarba paytidagi yorug‘lik chaqnashi, akustik signal va zarbaviy ionlanish kabi xususiyatlarni ham o‘lchagan. «Stardast» chang detektori shikastlanmagan chang zarrachalarini past zichlikdagi aerogelda tutib qolishga muvaffaq bo‘lgan.

Kosmik changni o‘rganishda infraqizil spektrdagi kuzatuvlar, xususan, NASAning «Spitser» kosmik teleskopi orqali olingan ma’lumotlar katta imkoniyat yaratadi. Bu Yer atrofidagi orbitada ishlagan eng yirik infraqizil teleskopdir. Missiya davomida «Spitser» kosmik jismlardan chiqadigan issiqlik nurlanishining3 dan 180 mikrometrgacha bo‘lgan diapazondagi tasvirlari va spektrlarini olgan. Ushbu infraqizil nurlanishning katta qismi Yer atmosferasi tomonidan to‘sib qolinadi va uni Yerdan kuzatib bo‘lmaydi. «Spitser» ma’lumotlarining ayrimlari kosmik chang o‘ta katta massali qora tuynuk atrofida hosil bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Kosmik changni aniqlashning yana bir usuli — polyarimetriya. Zarrachalar sharsimon bo‘lmagani va yulduzlararo magnit maydonlaryo‘nalishi bo‘ylab tizilishga moyil bo‘lgani sababli, chang bulutlaridan o‘tuvchi yulduz yorug‘ligini qutblantiradi. Yaqin yulduzlararo sohalarda chang tuzilishini aniqlash uchun yuqori aniqlikdagi optik polyarimetriya Mahalliy pufak deb ataladigan hududda (Galaktikamizdagi Orion yengi ichida joylashgan, siyrak va issiq gaz bilan to‘lgan sohada) qo‘llangan.

2019-yilda tadqiqotchilar Antarktidada kelib chiqishi, taxminlarga ko‘ra, Mahalliy yulduzlararo bulutbilan bog‘liq yulduzlararo changni topishdi. Antarktidada bunday chang mavjudligi radioaktiv izotoplar — 60Fe va 53Mn — miqdorini o‘ta sezgir mass-spektrometriya yordamida o‘lchash orqali aniqlangan.

Elektromagnit xossalari

HH 151 — to‘q sariq gaz va chang oqimi bilan aralashgan yorqin, nur sochuvchi modda oqimi

Kosmik chang zarrachalari elektromagnit nurlanishbilan o‘zaro ta’sirlashadi. Qaytgan nurlanishning xususiyatlari zarrachalarning o‘lchami, ko‘ndalang kesimi, tuzilishi, sinish ko‘rsatkichlari, to‘lqin uzunligi va elektromagnit nurlanishning boshqa xossalariga bog‘liq. Kosmik changdan kelayotgan nurlanish xususiyatlari yutilish, sochilish yoki qutblanish yuz berayotganini aniqlashga imkon beradi.

Nurlanishning sochilishi va zaiflashishi («xiralashishi») chang zarrachalarining o‘lchami haqida foydali ma’lumot beradi. Masalan, biror kosmik jism ma’lum bir spektral diapazonda boshqasiga nisbatan yorqinroq ko‘rinsa, bundan zarrachalarning o‘lchami haqida xulosa chiqarish mumkin.

Uzoq ekspozitsiyada olingan fotosuratlarda chang zarrachalaridan yorug‘likning sochilishi, ayniqsa, qaytaruvchi tumanliklarda (yulduz nuri bilan yoritiladigan gaz-chang bulutlarida) yaqqol seziladi va alohida zarrachalarning optik xossalari haqida tasavvur beradi. Yulduzlararo changda rentgen nurlarining sochilishini o‘rganish astronomik rentgen nurlanishi manbalari[ingl.] atrofida chang tufayli tarqoq halo paydo bo‘lishini taxmin qilishga asos beradi.

Boshqa ayrim xossalari

Kosmik chang mikrozarrachalardan iborat bo‘lib, ular birlashib, notekis shakldagi yirikroq bo‘laklarni hosil qilishi mumkin. Bunday bo‘laklarning g‘ovakliligi juda keng oraliqda o‘zgaradi. Zarrachalarning tarkibi, o‘lchami va boshqa xususiyatlari ularning joylashgan joyiga bog‘liq. Shuning uchun chang tarkibini tahlil qilish uning kelib chiqishiga ishora qilishi mumkin. Yulduzlararo chang, yulduzlararo bulutlardagi chang va yulduzlar atrofidagi changning xossalari turlicha. Masalan, zich yulduzlararo bulutlardagi zarrachalar ko‘pincha muzli «qobiq» bilan qoplangan bo‘ladi va o‘rtacha olganda siyrak yulduzlararo muhitdagi zarrachalardan yirikroqdir. Sayyoralararo chang zarrachalari esa, odatda, ulardan ham kattaroq bo‘ladi.

Yer yuzasiga cho‘kadigan yerdan tashqari moddalarning katta qismini meteoroidlar tashkil etadi. Ularning diametri 50 dan 500 mikrometrgacha, o‘rtacha zichligi esa 2,0 g/sm3 (g‘ovakliligi taxminan 40 %) atrofida bo‘ladi. Yer stratosferasida tutib olingan sayyoralararo chang zarrachalarining zichligi 1 dan 3 g/sm3 oralig‘ida, o‘rtacha qiymati esa taxminan 2,0 g/sm³ ni tashkil etadi.

Yulduzlar atrofidagi chang tarkibida quyidagi molekulalar aniqlangan: CO, kremniy karbid, silikatlar, politsiklik aromatik uglevodorodlar, muz va poliformaldegid (yulduzlararo muhitda silikat va uglerod zarrachalari mavjudligiga ham dalillar bor). Kometa changi, odatda, asteroid changidanfarq qiladi. Asteroid changi uglerodli xondrit meteoritlarga o‘xshaydi[ingl.]. Kometa changi tarkibiga ko‘ra yulduzlararo zarrachalarga o‘xshaydi; ularning tarkibida silikatlar, politsiklik aromatik uglevodorodlar va muz bo‘lishi mumkin.

Yulduz changi

«Yulduz changi» atamasi Quyosh tizimi shakllangan bulutga protodyulduz jismlar chiqarib yuborgan gazlardan hosil bo‘lgan qiyin eriydigan chang zarrachalariga nisbatan ishlatiladi. Yulduz changi zarrachalari ( meteoritikada Quyoshdan oldingi donachalardeb ham ataladi) meteoritlarda uchraydi. Yulduz changi meteoritlar tarkibiga kirishidan oldin, to‘rt milliard yildan ko‘proq avval, Quyosh tizimi shakllana boshlagandavrdan buyon yulduzlararo muhit changining tarkibiy qismi bo‘lgan. « Uglerodli xondritlar » yulduz changiga eng boy manbalardir.

Laboratoriya tadqiqotlari asosida yulduz changining ko‘plab turlari ajratilgan. Ehtimol, ushbu qiyin eriydigan zarrachalar ilgari uchuvchan birikmalar bilan qoplangan bo‘lgan. Meteorit kislotalardaeritilganda bu birikmalar yo‘qolib, faqat erimaydigan qiyin eriydigan minerallar qoladi. Meteoritning katta qismini eritmasdan yulduz changini izlash nihoyatda ko‘p mehnat talab qiladi.

Yulduz changidagi turli kimyoviy elementlar izotoplari konsentratsiyasini laboratoriyada o‘rganish nukleosintezningko‘plab yangi jihatlarini ochib bergan. Yulduz changining muhim xossalariga qattiqlik, qiyin eruvchanlik va yuqori harorat ta’sirining izlari kiradi. Zarrachalar tarkibida ko‘pincha kremniy karbid, grafit, alyuminiy oksidi, shpinel va soviyotgan gazdan yuqori haroratda kondensatsiyalanadigan boshqa qattiq moddalar bo‘ladi. Bunday kondensatsiya yulduz shamolida yoki o‘ta yangi yulduzningichki qatlamlari kengayganda sodir bo‘ladi. Yulduz changining tarkibi yulduzlararo muhitda past haroratda hosil bo‘ladigan zarrachalarnikidan keskin farq qiladi.

Mavjud ma’lumotlarga ko‘ra, yulduz changining izotop tarkibi yulduzlararo muhitda uchramaydi. Bu yulduz changi alohida yulduzlarning gazidan, yulduzda hosil bo‘lgan izotoplar yulduzlararo muhit bilan aralashmasidan avval kondensatsiyalanishini ko‘rsatadi. Shu yo‘l bilan manba yulduzlarni aniqlash mumkin. Masalan, kremniy karbid (SiC) zarrachalaridagi og‘ir elementlar deyarli sof s-jarayoniizotoplaridan iborat bo‘lib, bu ularning qizil gigantlarning asimptotik tarmog‘idakondensatsiyalanganiga mos keladi. Chunki bu tarmoqdagi yulduzlar nukleosintezning asosiy manbalaridan bo‘lib, kuzatuvlarga ko‘ra, ularning atmosferasida s-jarayonida hosil bo‘ladigan nuklidlar juda ko‘p.

Yana bir misol — o‘ta yangi yulduz kondensatlari. Ingliz tilidagi adabiyotlarda ular yulduz atmosferasida kondensatsiyalangan boshqa turdagi yulduz changidan farqlanishi uchun SUNOCON (SUperNOva CONdensate — o‘ta yangi yulduz kondensati) qisqartmasi bilan belgilanadi. Ushbu kondensatlarda 44Ca izotopining g‘ayrioddiy ko‘pligi bu zarrachalar radioaktiv izotopga boy muhitda kondensatsiyalanganini ko‘rsatadi. O‘sha radioaktiv izotop — 44Ti, uning yarimparchalanish davri 65 yilni tashkil etadi. Shunday qilib, radioaktiv 44Ti yadrolari o‘ta yangi yulduzning kengayayotgan ichki qismida kondensatsiya vaqtida hali «faol» bo‘lgan, ammo keyinchalik yo‘qolib ketgan radionuklidlarga[ingl.] (xususan, 44Ca ga) aylangan. Bu jarayon yulduzlararo gaz bilan aralashish uchun zarur vaqt o‘tgach sodir bo‘lgan. Ushbu kashfiyot 1975-yilda o‘ta yangi yulduz kondensatlarini shu usulda aniqlash mumkinligi haqidagi bashoratni tasdiqlagan. O‘ta yangi yulduz kondensatlaridagi yulduz changining kremniy karbidi miqdori asimptotik gigantlar tarmog‘i yulduz changidagi kremniy karbid miqdorining bor-yo‘g‘i 1 % ini tashkil etadi.

Yulduz changi (o‘ta yangi yulduz kondensatlari ham, asimptotik gigantlar tarmog‘iyulduz changi ham) kosmik changning juda kichik qismini — yulduzlararo qattiq modda umumiy massasining 0,1 % idan kamini tashkil etadi. Shunga qaramay, yulduz changini o‘rganish, ayniqsa, yulduzlar evolyutsiyasi va nukleosintezni.

tadqiq etishda katta qiziqish uyg‘otadi. Yulduz changini o‘rganish Yer paydo bo‘lishidan oldin mavjud bo‘lgan moddalarni tahlil qilish imkonini beradi. Ilgari bu imkonsiz deb hisoblangan. Ayniqsa, 1970-yillarda Quyosh tizimi yuqori haroratda qattiq zarrachalari bug‘lanib ketgan qizigan gaz buluti sifatida vujudga kelgan, degan qarash ustun edi. Yulduz changining mavjudligi bu farazni rad etish imkonini berdi.

Changning hosil bo‘lishi

Yirik chang zarrachalari, aftidan, murakkab tuzilishga ega. Ularning tarkibida yulduzlardan chiqarilgan moddada kondensatsiyalanuvchi qiyin eriydigan yadrolar hamda sovuq, zich yulduzlararo bulutlarga kirganda hosil bo‘lgan qatlamlar mavjud. Bulut tashqarisida zarrachalarning davriy o‘sishi va yemirilishi jarayonini kompyuterda modellashtirish bunday yadrolar chang massasining o‘ziga qaraganda ancha uzoq yashashini ko‘rsatgan. Bu yadrolar asosan kislorodga boy, sovuq qizil gigantlar atmosferasida kondensatsiyalanadigan kremniy zarrachalari va sovuq uglerod yulduzlariatmosferasida kondensatsiyalanadigan uglerod zarrachalaridan tashkil topadi. Evolyutsiyalanib, asosiy ketma-ketlikdan chiqqan va gigant yulduzlarbosqichiga o‘tgan qizil gigantlar chang zarrachalarining qiyin eriydigan yadrolari uchun asosiy manbadir. Ushbu yadrolar ham «yulduz changi» deb ataladi (yuqoridagi bo‘limga qarang). Bu atama yulduzlardan gaz oqimi chiqayotgan paytda uning tarkibida kondensatsiyalanadigan kosmik changning kichik qismiga nisbatan ishlatiladi. Chang zarrachalarining qiyin eriydigan yadrolaridan bir necha foizi o‘ta yangi yulduzlarning kengayayotgan ichki qismida, go‘yo kosmik bosimni tushirish kamerasida kondensatsiyalanadi. Meteoritikada meteoritlardan ajratilgan qiyin eriydigan yulduz changi ko‘pincha «Quyoshdan oldingi chang» deb ataladi. Biroq meteoritlarda bunday changning umumiy miqdoridan faqat kichik bir qismi saqlanib qolgan. Yulduz changi yulduzlarning ichida, kosmik changning katta qismi shakllanadigan galaktikaning qorong‘i molekulyar bulutlari sharoitidan tubdan farq qiluvchi muhitda kondensatsiyalanadi. Bu molekulyar bulutlar juda sovuq bo‘lib, harorati odatda 50 K dan past. Shu bois muzning ko‘plab turlari chang zarrachalari ustida kondensatsiyalanishi mumkin; ular nurlanish ta’sirida parchalanishi yoki sublimatsiya qilib gaz holatiga o‘tishi ham mumkin. Quyosh tizimi shakllangandan so‘ng ko‘plab yulduzlararo chang zarrachalari sayyoralar hosil bo‘layotgan akkretsiya diskidagi qo‘shilish va kimyoviy reaksiyalar tufayli qo‘shimcha o‘zgarishlarga uchragan. Quyosh tizimi shakllanishining dastlabki bosqichida turli zarrachalar qanday o‘zgargani hanuz yetarli darajada o‘rganilmagan.

Ma’lumki, kosmik chang evolyutsiyasining kech bosqichidagi yulduzlar qobiqlarida kuzatiladigan ayrim tuzilmalardan hosil bo‘ladi. Infraqizil nurlanishning to‘lqin uzunligi 9,7 mkm bo‘lishi kislorodga boy, evolyutsiyalangan sovuq gigant yulduzlarda kremniy changi mavjudligidan dalolat beradi. 11,5 mkm to‘lqin uzunligidagi nurlanish esa kremniy karbid changi borligini ko‘rsatadi. Bu kichik kremniy chang zarrachalari mazkur yulduzlarning tashqi qobiqlaridan kelib chiqqan, degan xulosaga asos bo‘ladi.

Yulduzlararo fazodagi sharoit odatda chang zarrachalarining kremniy yadrolari hosil bo‘lishiga qulay emas. Agar bu jarayon umuman sodir bo‘lsa ham, juda uzoq vaqt talab qiladi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, kuzatiladigan odatiy chang zarrasi diametri va yulduzlararo gaz haroratida bunday zarrachalar hosil bo‘lishi Koinot yoshidan ham uzoqroq davom etishi mumkin. Boshqa tomondan, chang zarrachalari nisbatan yaqinda qo‘shni yulduzlarning bevosita atrofida, yangi yulduzlar va o‘ta yangi yulduzlarchiqindilarida, shuningdek, Shimoliy Toj R turidagio‘zgaruvchan yulduzlar atrofida hosil bo‘lgani kuzatiladi. Bu yulduzlar gaz va changdan iborat alohida bulutlarni chiqarib yuboradi, degan taxmin bor. Shunday qilib, yulduzlar chang zarrachalarining qiyin eriydigan yadrolari hosil bo‘ladigan sohalarda massasini yo‘qotadi.

Quyosh tizimidagi kosmik changning katta qismi dastlabki «qurilish materiali»dan ko‘p marta o‘zgargan changdir. Mazkur modda keyinchalik planetezimallardato‘plangan. Qolgan qattiq moddalar (kometalar va asteroidlar) ham bu jismlar to‘qnashuvi natijasida qayta o‘zgargan. Quyosh tizimi shakllanishi tarixida eng keng tarqalgan element vodorod — H2. Masalan, magniy, kremniy va temirkabi kimyoviy elementlar Yer tipidagi sayyoralarningasosiy tarkibiy qismlari bo‘lib, sayyora diskining eng yuqori haroratlarida qattiq fazaga kondensatsiyalanadi. CO, N2, NH3 va erkin kislorodkabi ayrim molekulalar gaz holatida mavjud bo‘lgan. Grafit (C) va kremniy karbid kabi ayrim elementlar va birikmalar sayyora diskida qattiq zarrachalarga kondensatsiyalanadi. Biroq meteoritlardan topilgan uglerod va kremniy karbid zarrachalarining izotop tarkibi ular sayyora diski shakllanganida emas, undan oldin hosil bo‘lganini ko‘rsatadi. Ba’zi molekulalar murakkab organik birikmalarga aylangan, boshqalari esa chang zarrachalarining «qiyin eriydigan» (Mg, Si, Fe) yadrolarini qoplashi mumkin bo‘lgan muz qatlamlarini hosil qilgan. Yulduz changi umumiy qonuniyatdan mustasno: yulduzlarning ichida kondensatsiyalanganda qiyin eriydigan kristall minerallar shakllanadi. O‘ta yangi yulduzning ichki qatlamlari kengayib soviganda grafit kondensatsiyalanadi. Bu hatto uglerodga qaraganda kislorod ko‘proq bo‘lgan gazda ham ro‘y beradi. Uglerodning bunday kimyoviy xossalari o‘ta yangi yulduzlarning radioaktiv muhitida namoyon bo‘lishi mumkin. Chang hosil bo‘lishining bu misoli alohida ko‘rib chiqishga loyiq.

Sayyora disklarida molekula kashshoflarining hosil bo‘lishi ko‘p jihatdan Quyosh tumanligining haroratiga bog‘liq bo‘lgan. Shakllanayotgan Quyoshdan uzoqlashgan sari tumanlik harorati pasaygani uchun chang zarrasining tarkibiga qarab uning qayerdan kelib chiqqanini aniqlash mumkin. Ayrim chang materiallari faqat yuqori haroratda, boshqalari esa ancha past haroratda hosil bo‘la olgan. Ko‘pincha bitta chang zarrachasida Quyosh tumanligining turli joylari va turli davrlarida, hatto tumanlik shakllanishidan oldin paydo bo‘lgan tarkibiy qismlar uchraydi. Dastlabki Quyosh tumanligidagi moddaning katta qismi hozirgacha yo‘qolgan: Quyoshga akkretsiyalangan, yulduzlararo fazoga tarqalgan yoki sayyoralar, asteroidlar va kometalar tarkibiga kirgan.

Kuchli darajada o‘zgarganligi sababli sayyoralararo chang zarrachalari minglab yoki millionlab mineral zarrachalar va amorf tarkibiy qismlardaniborat mayda donali aralashmalardir. Bunday zarrachani Quyosh tumanligining turli joylari va vaqtlarida, hatto tumanlik hosil bo‘lishidan oldin shakllangan elementlar «joylashgan» modda «matritsasi» sifatida tasavvur qilish mumkin. Kosmik changga «singib ketgan» tarkibiy qismlarga metall va sulfid qo‘shilmalari bo‘lgan shishasimon zarrachalar[ingl.], xondrulalar va CAI[ingl.].

Quyosh tumanligidan Yergacha

Planetologlar xondrit zarrachalarini tarkibidagi temirning oksidlanish darajasiga qarab enstatitli (E), oddiy (O) va uglerodli (C) turlarga ajratadi. Nomidan ko‘rinib turibdiki, uglerodli xondritlarda uglerod ko‘p bo‘ladi va ularning aksariyatida vodorod, azot, uglerod va kislorodizotoplari miqdorida anomaliyalar kuzatiladi. Uglerodli xondritlardan tashqari, kondensatsiyalanish harorati eng past («uchuvchan») elementlar va eng ko‘p organik birikmalarni o‘z ichiga olgan kosmik chang zarrachalari ham mavjud. Taxminlarga ko‘ra, bunday chang Quyosh tizimi shakllanishining dastlabki bosqichida paydo bo‘lgan. «Uchuvchan» elementlar 500 K dan yuqori haroratda mavjud bo‘lmagan, shu sababli sayyoralararo chang zarrasining «matritsasi» juda qadimgi materialdan tashkil topgan. Bu holat kometa changiga xos. Yulduz changi hisoblangan mayda fraksiyaning kelib chiqishi esa butunlay boshqacha (yuqoriga qarang): u yulduzlar ichida hosil bo‘lgan qiyin eriydigan minerallardan iborat. Bu minerallar yulduzlararo modda tarkibiga kiradi va keyin shakllanayotgan sayyora diskida saqlanib qoladi. Quyosh chaqnashlaridan keladigan ionlar zarrachalarda iz qoldiradi. Quyosh shamoliionlari zarra yuzasiga ta’sir etib, uning sirtida disklar bilan deformatsiyalangan amorf nurlanishni yuzaga keltiradi. Spallatsiya natijasida hosil bo‘ladigan yadrolar esa galaktik va Quyosh kosmik nurlari ta’sirida paydo bo‘ladi. Koyper kamarida Quyoshdan 40 astronomik birlik masofada hosil bo‘lgan chang zarrasi asosiy asteroid kamarida paydo bo‘lgan zarrachalarga qaraganda ancha zichroq izlar va yuqoriroq yig‘indi nurlanish dozasiga ega bo‘ladi.

Kompyuter modellashtirishi 2012-yilda shuni ko‘rsatdiki, murakkab organik molekulalar, ya’ni hayotning paydo bo‘lishi uchun zarur bo‘lgan (Yerdan tashqari organik molekulalar), Yer shakllanishidan oldin Quyosh atrofidagi changdan protosayyora diskida hosil bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Shunga o‘xshash jarayonlar sayyora tizimlari mavjud boshqa yulduzlar atrofida ham sodir bo‘lishi mumkin.

2012-yil sentabr oyida NASA olimlari politsiklik aromatik uglevodorodlar (PAU) yulduzlararo muhitsharoitlari ta’sirida gidrogenlash, oksigenlash[ingl.] va gidroksillash[ingl.] orqali murakkabroq organik moddalarga aylanishini xabar qilgan. Bu aminokislotalar va nukleotidlar tomon qo‘yilgan bir qadam bo‘lib, ular mos ravishda oqsillar va DNKning boshlang‘ich materiallaridir. Bundan tashqari, ushbu o‘zgarishlar natijasida PAU o‘ziga xos spektroskopik xossalariniyo‘qotadi. Bu esa «sovuq, zich bulutlarning tashqi sohalarida yoki protosayyora disklarining yuqori molekulyar qatlamlarida, ayniqsa, yulduzlararo muz zarrachalarida PAU aniqlanmasligi» sabablaridan biri bo‘lishi mumkin.

2014-yil fevral oyida NASA Koinotda politsiklik aromatik uglevodorodlarni aniqlash va kuzatish bo‘yicha ma’lumotlar bazasi yangilanganini e’lon qildi. NASA vakillariga ko‘ra, Koinotdagi uglerodning 20 % dan ortig‘i hayot shakllanishi uchun boshlang‘ich modda bo‘lishi mumkin bo‘lgan PAU bilan bog‘liq. Aftidan, PAU Katta portlashdan ko‘p o‘tmay hosil bo‘lgan va ular yangi yulduzlar hamda ekzosayyoralar bilan bog‘liq.

2015-yil mart oyida NASA vakillari ilk bor kosmos sharoitiga imkon qadar yaqin laboratoriya sharoitida DNK va RNKtarkibidagi murakkab organik birikmalar, jumladan, uratsil, sitozin va timinsintez qilinganini xabar qilishdi. Bunda meteoritlarda aniqlangan pirimidinkabi boshlang‘ich kimyoviy moddalar ishlatilgan. Olimlarning fikricha, pirimidin — Koinotda topilgan uglerodga eng boy kimyoviy moddalardan biri — qizil gigantlarda yoki yulduzlararo chang va gaz bulutlarida hosil bo‘lgan bo‘lishi mumkin.

Koinotdagi chang bulutlari

Quyosh tizimi boshqa sayyora tizimlari singari o‘zining sayyoralararo chang bulutiga[ingl.]ega. Koinotda fizik xossalari va ularda kechadigan jarayonlari turlicha bo‘lgan gaz-chang tumanliklari uchraydi: diffuz tumanliklar, infraqizil yorug‘likni qaytaruvchi tumanliklar, o‘ta yangi yulduz qoldiqlari, molekulyar bulutlar, H II sohalari, fotodissotsiatsiya sohalari[ingl.] va qorong‘i tumanliklar.

Bu turdagi tumanliklar orasidagi farq ular chiqaradigan nurlanish xususiyatidadir. Masalan, yulduzlar jadal hosil bo‘ladigan H II sohalari, xususan, Orion tumanligiissiqlik emissiya tumanliklari sifatida tavsiflanadi. Aksincha, o‘ta yangi yulduz qoldiqlari, masalan, Qisqichbaqasimon tumanlik, noissiqlik nurlanishi bilan tavsiflanadi (sinxrotron nurlanishi).

Eng mashhur chang tumanliklaridan ayrimlari — Messye katalogidagidiffuz tumanliklardir. Masalan, M1, M8, M16, M17, M20, M42, M43. Changli obyektlarning bundan ham katta kataloglari mavjud: Sharpless katalogi (1959), Lindsning H II sohalari katalogi (1965), Lindsning yorug‘ tumanliklar katalogi (1962), van den Bergning qorong‘i tumanliklar katalogi (1966), Grinning yorug‘likni qaytaruvchi tumanliklar katalogi (1988), NASA Milliy kosmik fanlar ma’lumotlar markazi (NSSDC) katalogi va CDS onlayn kataloglari.

Chang namunalarini Yerga yetkazish

AQSH kosmik agentligi NASA «Discovery» dasturi doirasida 81P/Vild kometasini o‘rganish va kosmik chang namunalarini yig‘ish uchun 7-fevral 1999-yilda «Stardast» avtomatik sayyoralararo stansiyasi uchirildi. «Stardast» 15-yanvar 2006-yilda chang namunalarini Yerga olib keldi. 2014-yil bahorida ushbu namunalardan yulduzlararo chang zarrachalari ajratib olingani e’lon qilindi.

Adabiyotlar

Havolalar