
Normal tebranishlar, xususiy tebranishlar yoki modalar — tebranish tizimiga xos bo‘lgan turli xil garmonik tebranishlar majmuasi bo‘lib, ular boshlang‘ich energiya zaxirasi hisobiga yuzaga keladi. Fizik tizimdagi har bir normal tebranish, masalan, molekulalardagi atomlarning tebranishi, o‘ziga xos chastota bilan tavsiflanadi. Bunday chastota normal chastota yoki xususiy chastota deb ataladi (chiziqli algebriyadagi quyidagi tushunchalarga o‘xshash: xususiy qiymat va xususiy vektor). Normal tebranishlar chastotalarining majmuasi tebranish spektrini tashkil etadi. Fizik tizimdagi istalgan tebranishni turli normal tebranishlarning superpozitsiyasi sifatida ifodalash mumkin. Fizik tizimning majburiy tebranishlari rezonans hodisasiga tizimning normal tebranish chastotalariga mos keladigan chastotalarda uchraydi.
Molekulalardagi normal tebranishlar
Umumiy nazariya
Potensial energiya — molekulalarda atomlarning o‘zaro ta’siridan kelib chiqadigan, ularning umumlashgan koordinatalari ga bog‘liq muayyan funksiyadir. Bu funksiya nazariy jihatdan kvant mexanikasi usullari yordamida adiabatik yaqinlashuv doirasida hisoblanadi yoki ma’lum empirik modelli potensiallar orqali beriladi. Molekulalardagi atomlarning muvozanat holatlari ushbu funksiyaning minimum sharti bilan aniqlanadi:
Molekula muvozanat holatidan chiqarilib, har bir atom muayyan miqdorga siljisa, molekulada atomlarni potensial energiya minimumiga mos muvozanat holatiga qaytarishga intiluvchi kuchlar paydo bo‘ladi. Bunda potensial energiya ortib, quyidagiga teng bo‘ladi:
- bu yerda va — atomlarning indekslari,
- va — koordinata o‘qlarining indekslari,
- — molekulaning muvozanat holatidagi potensial energiyasi,
koeffitsiyentlar esa potensial energiyaning muvozanat holati atrofida Teylor qatoriga yoyilishi orqali aniqlanadi.
Qatorga yoyishdagi birinchi tartibli hosilalarga mos koeffitsiyentlar nolga teng. Chunki muvozanat holati potensial energiyaning minimumiga, ya’ni potensial o‘raning «tubi»ga mos keladi; shu sababli koordinatalar bo‘yicha birinchi hosilalar nolga teng bo‘ladi.
Muvozanat holatidan siljigan atomlarning harakat tenglamalari quyidagi ko‘rinishga ega:
- ,
- bu yerda — i-atomning massasi.
Differensial tenglamalar tizimining yechimlarini quyidagi ko‘rinishda izlasak,
quyidagi chiziqli tenglamalar tizimini olamiz:
Bunday tenglamalar soni jami ( — chiziqli molekulalarda), bu yerda — atomlar soni.
Yana 3 ta tenglama molekulaning massa markazi harakatini, yana uchta tenglama esa (chiziqli molekulalarda ikkitasi) molekulaning yaxlit holda aylanishini tavsiflaydi. Ushbu differensial tenglamalar tizimi bir jinsli bo‘lgani uchun u faqat xususiy chastotalar deb ataluvchi muayyan chastotalardagina noldan farqli yechimga ega bo‘ladi. Bu chastotalar tizimning determinantini nolga tenglashtirish orqali topiladi:
- ,
- bu yerda — Kroneker belgisi.
Bu determinant -darajali tenglamadan iborat bo‘lib, uning o‘zgaruvchisi hisoblanadi. Bu tenglama asriy yoki sekulyar tenglama deb ataladi. Uning ildizlari molekulaning xususiy tebranish chastotalari spektrini aniqlaydi.
(A) tenglamaning xususiy vektorlari molekula tebranishlarining ta normal modasini aniqlaydi.
Normal modalar o‘zaro chiziqli bog‘liq emas va bir-biriga ortogonaldir:
- ,
agar , bu yerda va — turli xususiy vektorlarni belgilovchi indekslar. Normal modalar nomi aynan shu xususiyat bilan bog‘liq.
Potensial energiyaning massa bo‘yicha vaznlangan Dekart koordinatalariga nisbatan ikkinchi hosilalari matritsasining xususiy vektorlari atomlarning shu koordinatalar bo‘yicha muvozanat holatidan kichik siljishlariga proporsionaldir. Bu siljishlar shunchalik kichik bo‘lishi kerakki, potensial energiyaning koordinatalar bo‘yicha Teylor qatoriga yoyilishidagi tegishli yuqori tartibli hadlarni hisobga olmasa ham bo‘lsin. Demak, normal tebranishlar kichik amplitudali tebranishlardir. Amplituda ortishi bilan tebranishlarning angarmoniklik darajasi ham ortadi. Ya’ni tebranishlar Furye qatoriga yoyilganda spektrda yuqori garmonikalar paydo bo‘ladi va bu molekulyar tebranishlar nazariyasini ancha murakkablashtiradi.
Normal moda vektori bilan massa bo‘yicha vaznlangan Dekart koordinatalari vektorining ko‘paytmasi normal koordinata deb ataladi. Bazis sifatida olingan normal koordinatalar molekulaning tebranma harakat yo‘nalishlarini ifodalaydi.
Kimyoviy reaksiyalar mexanizmi nazariyasida molekulaning qayta tuzilishidagi elementar bosqich normal koordinatalardan biri bo‘ylab harakat sifatida qaraladi (bu holda u reaksiyaning ichki koordinatasi, inglizcha intrinsic reaction coordinate deb ataladi). Bunda tizim potensial energiya «to‘sig‘i»dan oshib o‘tadi va tebranma harakat tebranma bo‘lmay qolib, ilgarilanma harakatga aylanadi. Murakkabroq hollarda molekula tuzilishining qayta tashkil topishi bitta emas, balki ikki yoki undan ortiq normal koordinataning o‘zgarishi orqali tavsiflanadi. Bunday vaziyatda tebranish modalari o‘rtasida kuchli o‘zaro ta’sir va reaksiya yo‘lining ko‘ndalang yo‘nalishda katta egriligi mavjudligi haqida gapiriladi.
Dipol moment
Agar vektorlar bilan ifodalanuvchi normal modalar ma’lum bo‘lsa (bu yerda n — modaning tartib raqami), shuningdek, molekulalardagi atomlarning qisman zaryadlari ma’lum bo‘lsa, quyidagi vektorlarni hosil qilish mumkin:
Ular normal modalarning dipol momentlari deb ataladi.
Tashqi elektr maydonda, masalan, elektromagnit to‘lqin maydonida dipolning energiyasi quyidagi formula bilan aniqlanadi:
Shu sababli sezilarli dipol momentga ega normal modalar elektromagnit to‘lqinlar bilan kuchli o‘zaro ta’sirlashadi (odatda, ularning chastotalari infraqizil diapazonga to‘g‘ri keladi). Dipol momenti juda kichik bo‘lgan normal modalar infraqizil to‘lqinlarni yutmaydi ham, nurlantirmaydi ham.
Masalan, simmetrik O2 molekulasida atomlarning elektr zaryadi bir xil va simmetrik taqsimlangan, shuning uchun uning dipol momenti nolga teng. Shu sababli atmosferadagi kislorod infraqizil nurlanishni yutmaydi va «issiqxona» gazi.
hisoblanmaydi. Karbonat angidrid CO2 molekulasida kislorod atomlari umumiy elektron bulutidagi elektronlarni markaziy uglerod atomidan o‘ziga bir oz tortadi. Shuning uchun uchala atom ham kichik qisman zaryadga ega. Chiziqli karbonat angidrid molekulasida to‘rtta () normal moda mavjud. Ulardan biri kislorod atomlarining molekula o‘qi bo‘ylab simmetrik tebranishidir. Bu modaning dipol momenti yo‘q. Boshqa moda — kislorod atomlarining molekula o‘qi bo‘ylab assimetrik tebranishi — noldan farqli dipol momentga ega. Molekulaning o‘zaro perpendikulyar yo‘nalishlarda burchak bo‘yicha tebranishini ifodalovchi uchinchi va to‘rtinchi aynigan modalar ham noldan farqli dipol momentga ega.
Adabiyotlar
- Fedorchenko, A. M. Nazariy mexanika. — Kiyev : Oliy maktab, 1975. — 516 b.