«Alkimyo» soʻzi Yevropa tillariga arabcha الخيمياء‎ (’al-kīmiyā’) soʻzidan kirib kelgan; arabcha atama esa oʻrta yunon tilidagi χυμεία — «suyuqlik» soʻzidan olingan.

Qadimgi Misr madaniyatida texnologiyalar yuqori darajada rivojlangan boʻlib, bunga faqat nazariy va amaliy bilimlar mavjud boʻlgandagina yaratilishi mumkin boʻlgan buyumlar va inshootlar dalildir. Soʻnggi paytlarda fan Misrda dastlabki nazariy bilimlar rivojlanganiga oid dalillarni ham topmoqda. Shunga qaramay, mazkur bilimlarning kelib chiqishi haqida koʻproq ezoterik mazmunga ega boʻlgan, nazariy bilimlarga oʻxshash konseptual manbalar — alkimyoning anʼanaviy manbalari guvohlik beradi. Alkimyo sanʼat bilan maʼlum maʼnoda tabiatshunoslikning muhim boʻlimlaridan biri — kimyoni birlashtirgan oʻziga xos, murakkab «uygʻunlashma» edi; kimyo ushbu bilim va tajriba majmuasidan faqat rasmiy jihatdan boshlangan. Bunday manbalar orasida, avvalo, «Zumrad lavha“ (lotincha «Tabula smaragdina») » — Germes Trismegistning asari va «Buyuk alkimyoviy toʻplam“.

Miloddan avvalgi IV—III asrlarda Sharqda (Hindistonda, Xitoyda, arab dunyosida) alkimyoning dastlabki «namunasi» mavjud boʻlgan. Shu davrda va undan keyin simob, oltingugurt, fosfor kabi elementlarni olishning yangi usullari topilgan, koʻplab tuzlar tavsiflangan, kislota HNO₃ va ishqor NaOH allaqachon maʼlum boʻlib, ishlatilgan. Ilk oʻrta asrlardan boshlab hozirgi maʼnodagi alkimyo rivojlana boshlagan. Unda yuqorida aytilgan, bugungi fan metodologiyasi nuqtayi nazaridan ilmiyga oʻxshash unsurlar bilan bir qatorda oʻsha davrning falsafiy qarashlari, yangi hunarmandchilik koʻnikmalari, sehr va tasavvufga oid tasavvurlar ham uygʻunlashgan. Darvoqe, oʻsha davr falsafiy tafakkurining ayrim jihatlari ham sehrli va mistik qarashlarga ega edi. Oʻsha davrning mashhur alkimyogarlari Jobir ibn Hayyon (Geber), Ibn Sino (Avitsenna) va Abu Bakr ar-Roziy boʻlgan. Antik davrdayoq savdoning jadal rivojlanishi tufayli oltin va kumush ishlab chiqariladigan tovarlarning umumiy qiymat oʻlchoviga aylangan. Nisbatan noyob bu metallarni olish qiyinligi Aristotelning bir moddaning boshqasiga aylanishi haqidagi naturfalsafiy qarashlarini amalda qoʻllashga urinishlarni ragʻbatlantirgan. «Transmutatsiya» haqidagi taʼlimotning vujudga kelishini alkimyo maktabi anʼanasi ilgari tilga olingan Germes Trismegist bilan birga Aristotel nomiga ham bogʻlagan. Bu tasavvurlar XIV asrgacha deyarli oʻzgarmagan..

Milodiy VII asrda alkimyo Yevropaga kirib kelgan. Oʻsha paytda ham, keyingi tarix davomida ham hukmron tabaqalar orasida hashamat buyumlari, ayniqsa oltin juda qadrlangan, chunki u, yuqorida qayd etilganidek, savdodagi qiymat oʻlchovi boʻlgan. Alkimyogarlar boshqa metallardan oltin olish va ularga ishlov berish masalalari bilan shugʻullanishni davom ettirgan. Biroq oʻsha paytga kelib arab alkimyosi amaliyotdan uzoqlashib, taʼsirini yoʻqota boshlagan. Jumladan, germetik qarashlar tizimi, belgilar va atamalardagi farqlar, bilimlarning faqat tor kasbiy doirada tarqalishi tufayli «alkimyoviy amaliyot» juda sekin rivojlangan. Yevropaning eng mashhur alkimyogarlari Nikola Flamel, Buyuk Albert, Jon Di, Rojer Bekon va Raymond Lulliy hisoblanadi. Alkimyogarlar davrida koʻplab dastlabki moddalar olindi, ularni hosil qilish, ajratish va tozalash usullari yaratildi. Faqat XVI asrda turli ishlab chiqarish tarmoqlari, jumladan, metallurgiya va farmatsevtikaning tibbiyotdagi ahamiyati ortishi bilan kimyo fanida muhim oʻzgarishlarni amalga oshirgan, uning asosli va amaliy jihatdan dolzarb usullarini shakllantirishga yaqinlashtirgan tadqiqotchilar paydo boʻldi. Ular orasida, avvalo, Georg Agrikola va Teofrast Bombast Paratsels.

Kimyo mustaqil fan sifatida XVI—XVII asrlarda, dunyoning mexanistik tasavvurini asoslagan qator ilmiy kashfiyotlar, sanoatning rivojlanishi va burjua jamiyatining paydo boʻlishidan keyin shakllangan. Biroq kimyo fizikadan farqli ravishda miqdoriy jihatdan ifodalanmagani sababli, kimyo miqdoriy natijalari takrorlanadigan fanmi yoki bilim olishning boshqa shaklimi, degan bahslar boʻlgan.1661-yilda Robert Boyl «Shubhalanuvchi kimyogar» asarini yaratib, turli moddalarning xossalari har xil zarrachalardan (korpuskulalardan) tashkil topgani va aynan shu zarrachalar modda xossalarini belgilashi bilan izohlagan. Van Gelmont yonish jarayonini oʻrganib, unda hosil boʻladigan gaz tushunchasini modda uchun kiritgan va karbonat angidridni kashf etgan. 1672-yilda Boyl metallarni qizdirishda metallarning massasi ortishini aniqlagan va buni «olovning vaznga ega zarrachalari» yutilishi bilan tushuntirgan.

M. V. Lomonosov tabiiy fanlarning aynan shu sohasiga bagʻishlangan ilk maʼlum asari — «Matematik kimyo elementlari»da (1741) oʻz zamonasidagi kimyogarlarning aksariyatidan farqli ravishda, kimyoni sanʼat emas, fan deb tasniflagan va asarini quyidagi soʻzlar bilan boshlagan:

XVIII asr boshida Shtalflogiston — materiallar yonganda ulardan ajralib chiqadigan modda haqidagi nazariyani yaratgan.

1749-yilda M. V. Lomonosov «Issiqlik va sovuqlik sababi haqida mulohazalar» asarini yozgan (asar gʻoyasi 1742—1743-yillarga borib taqaladi; uning «Fizika va korpuskulyar falsafa boʻyicha qaydlar» asariga ham qarang). Bu ishga L. Eyler juda yuqori baho bergan (21-noyabr 1747-yildagi maktub). 1848-yilda professor D. M. Perevoshchikov M. V. Lomonosovning asosiy gʻoyalarini batafsil bayon etib, uning issiqlik nazariyasi fan taraqqiyotidan yarim asr ilgarilab ketganini taʼkidlagan («Sovremennik», 1848-yil yanvar, VII jild, 1-kitob, II boʻlim, 41—58-betlar). Bu fikrga ilgari ham, keyinchalik ham koʻplab tadqiqotchilar qoʻshilgan..

1754-yilda Blek karbonat angidridni kashf etgan, Pristli 1774 — kislorodni kashf etgan, Kavendish 1766 — vodorodni kashf etgan.

1740—1790-yillarda Lavuazye va Lomonosov kimyoviy jihatdan quyidagi jarayonlarni tushuntirib bergan: yonish, oksidlanish va nafas olish, shuningdek, olov — modda emas, balki jarayon natijasi ekanini isbotlagan. Prust 1799—1806-yillarda tarkibning doimiylik qonunini taʼriflagan. Gey-Lyussak 1808 hajmiy nisbatlar qonunini kashf etgan (Avogadro qonuni). Dalton „Kimyoviy falsafaning yangi tizimi“ (1808—1827) atomlarning mavjudligini isbotlab, atom ogʻirligi, element tushunchalarini kiritgan; elementni bir xil atomlar yigʻindisi sifatida taʼriflagan.

Modda haqidagi atom nazariyasining qayta tiklanishi1811-yilda Avogadro oddiy gazlarning molekulalari ikki bir xil atomdan iborat degan gipotezani ilgari surgan; keyinchalik shu gipotezaga asoslanib Kannitssaro atom-molekulyar nazariyani isloh qilgan. Bu nazariya Karlsruedagi kimyogarlarning birinchi xalqaro kongressida 3–5-sentabr 1860-yilda tasdiqlangan.

1869-yilda D. I. Mendeleyev kimyoviy elementlar davriy qonunini kashf etib, kimyoviy elementlarning davriy sistemasini yaratgan. U kimyoviy element tushunchasini izohlab, element xossalarining atom massasiga bogʻliqligini koʻrsatgan. Ushbu qonunning kashf etilishi kimyoning nafaqat tavsifiy va sifatga oid, balki miqdoriy fan sifatida shakllanishiga asos boʻlgan.

Moddaning tuzilishini tushunishda XIX asr kashfiyotlari muhim rol oʻynagan. Nurlanish va yutilish spektrlarining nozik tuzilishini oʻrganish olimlarni ularning modda atomlari tuzilishi bilan bogʻliqligi haqidagi fikrga olib kelgan. 1896-yilda radioaktivlikning kashf etilishi ayrim atomlar beqaror (izotoplar) boʻlib, oʻz-oʻzidan boshqa atomlarga aylanishi mumkinligini koʻrsatgan (radon — «emanatsiya»).

Asosiy maqola: Kvant kimyosi

Kvant kimyosi — kvant mexanikasiga asoslanib, kimyoviy birikmalarning tuzilishi va xossalarini, reaksiyaga kirishish qobiliyatini, kimyoviy reaksiyalar kinetikasi va mexanizmini oʻrganadigan kimyo yoʻnalishi. Kvant kimyosining boʻlimlariga molekulalar tuzilishining kvant nazariyasi, kimyoviy bogʻlar va molekulalararo taʼsirlashuvlarning kvant nazariyasi, kimyoviy reaksiyalar va reaksiyaga kirishish qobiliyatining kvant nazariyasi va boshqalar kiradi. Kvant kimyosi kimyo va kvant fizikasi (kvant mexanikasi) tutashgan sohadir. U moddalarning atom darajasidagi kimyoviy va fizik xossalarini — kvant mexanikasi nuqtayi nazaridan tasvirlangan elektron-yadro tuzilishi va oʻzaro taʼsir modellarini oʻrganadi. Koʻp hollarda oʻrganilayotgan obyektlarning murakkabligi kimyoviy tizimlardagi jarayonlarni ifodalovchi tenglamalarning aniq yechimini topishga imkon bermagani uchun taqribiy hisoblash usullaridan foydalaniladi. Hisoblash kimyosi kvant kimyosi bilan chambarchas bogʻliq: u molekulalarning xossalarini, atomlarda elektronlar joylashuvi ehtimolligi amplitudasini hisoblash va molekulalarning xatti-harakatini modellashtirishga moʻljallangan maxsus kompyuter dasturlarini yaratishda kvant kimyosining matematik usullaridan foydalanadi.

Asosiy maqola: Elementar zarracha

Bular atom yadrolari yoki atomlar hisoblanmaydigan barcha zarrachalardir (proton — istisno). Tor maʼnoda — maʼlum taʼsir yoki kuzatish energiyasi sharoitida boshqa zarrachalardan tarkib topgan deb hisoblab boʻlmaydigan zarrachalar. Elementar zarrachalarga elektronlar (−), protonlar (+) va neytronlar.

Asosiy maqola: Atom

Barcha xossalariga ega boʻlgan eng kichik zarracha — kimyoviy element atomidir. Atom yadro hamda uning atrofidagi elektronlar «buluti»dan iborat. Yadro musbat zaryadlangan protonlar va zaryadsiz neytronlardan tashkil topadi. Oʻzaro taʼsirlashgan atomlar molekulalar hosil qilishi mumkin.

Atom — har qanday moddaning kimyoviy parchalanish chegarasidir. Oddiy modda (masalan, geliy He kabi bir atomli boʻlmasa) bir xil turdagi atomlarga, murakkab modda esa turli xil atomlarga parchalanadi.

Atomlarni (aniqrogʻi, atom yadrolarini) kimyoviy usul bilan boʻlib boʻlmaydi.

Mustaqil mavjud boʻla oladigan ikki yoki undan ortiq atomdan tashkil topgan zarracha. Uning sifat va miqdoriy tarkibi doimiy boʻladi. Molekulaning xossalari uning tarkibidagi atomlar, ular orasidagi bogʻlarning xususiyati, molekulyar tuzilish va fazoviy joylashuvga bogʻliq (izomerlar). Molekula bir necha turli holatda boʻlishi va tashqi omillar taʼsirida bir holatdan boshqasiga oʻtishi mumkin. Muayyan molekulalardan tashkil topgan moddaning xossalari molekulalarning holati va molekula xossalariga bogʻliq.

Asosiy maqola: Modda

Klassik ilmiy qarashlarga koʻra, materiya mavjudligining ikki fizik shakli — modda va maydon farqlanadi. Modda — massaga ega (massasi nolga teng boʻlmagan) materiya shaklidir. Kimyo, asosan, atomlar, molekulalar, ionlar va radikallar shaklida tuzilgan moddalarni oʻrganadi. Ular, oʻz navbatida, elementar zarrachalar: elektronlar, protonlar, neytronlar va boshqalardan iborat.

Ion — elektronlar soni protonlar soniga teng boʻlmagan zaryadlangan zarracha (atom yoki molekula). Agar zarrachada elektronlar protonlardan koʻp boʻlsa, u manfiy zaryadlanadi va anion deb ataladi. Masalan, Cl⁻. Agar zarrachada elektronlar protonlardan kam boʻlsa, u musbat zaryadlangan va kation deb ataladi. Masalan, Na⁺. Ionlar kimyoviy reaksiyalar, biologik jarayonlar va elektr qurilmalari ishida muhim ahamiyatga ega.

Bu zarracha (atom yoki molekula) tarkibida bir yoki bir nechta juftlashmagan elektron boʻladi. Aksariyat hollarda kimyoviy bogʻ ikki elektron ishtirokida hosil boʻladi. Juftlashmagan elektronga ega zarracha juda faol boʻlib, boshqa zarrachalar bilan osongina bogʻ hosil qiladi. Shu sababli muhitdagi radikalning yashash muddati odatda juda qisqa boʻladi.

• Erkin radikallar haqida, shuningdek, radioliz jarayonining radiobiologiyadagi.

Atomlar yoki atomlar guruhlarini bir-biriga yaqin tutib turadi. Kimyoviy bogʻning bir necha turi farqlanadi: ion, kovalent (qutbli va qutbsiz), metall, vodorod.

D. I. Mendeleyev tomonidan 1-mart 1869-yilda kashf etilgan. Zamonaviy taʼrifga koʻra, elementlar hamda ular hosil qiladigan birikmalarning xossalari zaryadlarga ega yadrolar saqlovchi atomlarga davriy ravishda bogʻliq..

Kimyoviy modda yoki turli moddalar aralashmalarida sodir boʻladigan jarayonlar kimyoviy reaksiyalardir. Kimyoviy reaksiyalar davomida har doim yangi moddalar hosil boʻladi.

Aslida bu molekula tuzilishining oʻzgarish jarayonidir. Reaksiya natijasida molekuladagi atomlar soni ortishi (sintez), kamayishi (parchalanish) yoki oʻzgarmasligi (izomerlanish, qayta guruhlanish) mumkin. Reaksiya davomida atomlar orasidagi bogʻlar va ularning molekulalardagi joylashish tartibi oʻzgaradi.

Kimyoviy reaksiyalar moddaning kimyoviy xossalarini namoyon qiladi va tavsiflaydi.

Kimyoviy reaksiyani amalga oshirish uchun olingan boshlangʻich moddalar reagentlar, reaksiya natijasida hosil boʻlgan yangi moddalar esa reaksiya mahsulotlari deyiladi. Umumiy holda kimyoviy reaksiya quyidagicha tasvirlanadi:

Reagentlar → Mahsulotlar

Kimyo bu jarayonlarni ham makromiqyosda — moddalarning makromiqdorlarida, ham mikromiqyosda — atom-molekulyar darajada oʻrganadi va tavsiflaydi. Makromiqyosda kechadigan kimyoviy jarayonlarning tashqi koʻrinishlarini bevosita moddalarning mikrodarajadagi oʻzaro taʼsiriga koʻchirish va bir xil maʼnoda talqin qilish mumkin emas. Biroq faqat mikrodunyo (alohida atomlar, molekulalar va ionlar) uchun xos maxsus kimyoviy qonunlardan toʻgʻri foydalanganda bunday oʻtishlarni amalga oshirish mumkin.

Bu kimyoviy birikmalarga nom berish qoidalari majmuidir. Maʼlum birikmalarning umumiy soni 20 mln dan ortiq va ularning soni prinsipial jihatdan cheklanmaganligi sababli, nomi orqali birikmaning tuzilishini aniqlash uchun aniq nomlash qoidalaridan foydalanish kerak. Organik va anorganik birikmalarni nomlashning bir necha usuli mavjud, biroq standart sifatida IUPAC nomenklaturasi qabul qilingan.