Ernest Rezerford; Nelsonlik 1-baron Rezerford (ingl. Ernest Rutherford, 1st Baron Rutherford of Nelson; 30-avgust 1871, Spring-Gruv, Yangi Zelandiya — 19-oktabr 1937, Kembrij) — Asli Yangi Zelandiyadan bo‘lgan britaniyalik fizik olim. U yadro fizikasining otasi sifatida tanilgan. U kimyo bo‘yicha Nobel mukofotining 1908-yilgi laureati.
1911-yilda o‘zining mashhur tajribasida alfa-zarralar sochilishini o‘rganib, atomlarda musbat zaryadli yadro va uning atrofida manfiy zaryadli elektronlar mavjudligini isbotladi. Tajriba natijalariga asoslanib, atomning sayyoraviy modelini yaratdi.
1903-yilda a’zo va 1925—1930-yillarda prezident sifatida faoliyat yuritgan tashkiloti — London Qirollik jamiyati. U, shuningdek, Parij fanlar akademiyasining xorijiy a’zosi (1927; 1921-yildan muxbir a’zosi), hamda 1922-yilda xorijiy muxbir a’zosi, 1925-yilda esa faxriy a’zosi etib saylangan Rossiya fanlar akademiyasiga ham mansub edi.
Tarjimai holi
Ernest Rezerford 30-avgust (1871-yil) kuni Yangi Zelandiyada Spring-Gruv nomli kichik qishloqda (ingl. Spring Grove), Janubiy orolning shimolida, Nelson shahri yaqinida, zig‘ir yetishtiruvchi fermer oilasida tug‘ilgan. Otasi Jeyms Rezerford Pert (Shotlandiya) shahridan ko‘chib kelgan. Onasi Marta Tompson Angliyaning Esseks grafligidagi Hornchyorchdan edi. O‘sha davrda boshqa shotlandiyaliklar Kanadaning Kvebek hududiga ko‘chib ketishgan, biroq Rezerfordlar oilasiga Kanada emas, Yangi Zelandiyagacha borish uchun hukumat tomonidan bepul kema chiptasi berilgan.
Ernest o‘n ikki farzandli oilaning to‘rtinchi farzandi edi. U ajoyib xotira, mustahkam sog‘liq va katta jismoniy kuchga ega bo‘lgan. Boshlang‘ich maktabni a’lo baholarga tugatib, 580 ball olgan (mumkin bo‘lgan 600 balldan) va Nelson kollejida o‘qishni davom ettirish uchun 50 funt sterling mukofotga sazovor bo‘lgan. Navbatdagi stipendiya unga Kenterberi kollejida, Krayscherch shahrida o‘qishni davom ettirish imkonini berdi. O‘sha paytda bu atigi 150 nafar talaba va 7 nafar professor ishlaydigan kichik universitet edi. Rezerford ilm-fanga qiziqib qoldi va birinchi kundanoq tadqiqot ishlarini boshladi.
Uning 1892-yilda yozilgan magistrlik ishi «Yuqori chastotali razryadlarda temirning magnitlanishi» deb atalgan. Tadqiqot 1888-yilda nemis fizigi Genrix Gers tomonidan mavjudligi isbotlangan yuqori chastotali radioto‘lqinlarni aniqlashga bag‘ishlangan edi. Rezerford magnit detektori deb atalgan, elektromagnit to‘lqinlarni qabul qiluvchi dastlabki qurilmalardan birini ixtiro qilib yasadi.
1894-yilda universitetni tugatganidan so‘ng Rezerford bir yil davomida o‘rta maktabda o‘qituvchi bo‘lib ishladi. Britaniya tojiga qarashli mustamlakalarda yashovchi eng iste’dodli yosh fuqarolarga har ikki yilda bir marta 1851-yilgi Butunjahon ko‘rgazmasi nomidagi maxsus stipendiya berilar edi. Yiliga 150 funtni tashkil etgan bu stipendiya Angliyaga borib, ilmiy faoliyatni davom ettirish imkonini yaratardi. 1895-yilda bu stipendiya dastlab tanlangan Makloren undan voz kechgani sababli Rezerfordga berildi. O‘sha yilning kuzida Britaniyaga boradigan kema chiptasi uchun qarz olib, Rezerford Angliyaga kelib, Kavendish laboratoriyasiga (Kembrij universiteti) boradi va laboratoriya direktori Jozef Jon Tomsonning birinchi doktoranti bo‘ldi. 1895-yilda J. J. Tomson tashabbusi bilan boshqa universitetlarni bitirgan talabalar ham ilk bor Kembrij laboratoriyalarida ilmiy ishlarini davom ettirish imkoniga ega bo‘lishdi. Rezerford bilan birga Jon Maklennan, Jon Taunsend va Pol Lanjeven ham Kavendish laboratoriyasiga qabul qilindi. Rezerford Lanjeven bilan bir xonada ishladi va do‘stlashdi; bu do‘stlik ularning umrining oxirigacha davom etdi.
Xuddi 1895-yilda Rezerford yashagan pansion egasining qizi Meri Jorjina Nyuton (1876—1945) bilan unashtirildi. To‘y 1900-yilda anglikan cherkovida, Krayscherch shahrida bo‘lib o‘tdi. 30-mart kuni (1901-yil) ularning Eylin Meri (1901—1930) ismli qizi tug‘ildi. Keyinchalik u astrofizik Ralf Faulerning rafiqasi bo‘ldi.
Rezerford radioto‘lqinlar yoki Gers to‘lqinlari detektorini o‘rganish, fizikadan imtihon topshirish va magistr darajasini olishni rejalashtirgan edi. Ammo keyingi yili Buyuk Britaniya davlat pochta xizmati xuddi shu tadqiqot uchun Markoniga mablag‘ ajratgani va Kavendish laboratoriyasini moliyalashtirishdan bosh tortgani ma’lum bo‘ldi. Stipendiyasi hatto oziq-ovqat uchun yetmagani sababli Rezerford J. J. Tomsonning yordamchisi va repetitori sifatida gazlarning rentgen nurlari ta’sirida ionlanishini o‘rganishga kirishdi. Rezerford Tomson bilan birgalikda gaz ionlanganda tokning to‘yinish hodisasini kashf etdi.
1898-yilda Rezerford alfa- va beta-nurlarni kashf etdi. Bir yil o‘tgach, Pol Viyyar gamma-nurlanishni kashf qildi (ionlashtiruvchi nurlanishning bu turiga ham, avvalgi ikki turiga ham nomni Rezerford taklif qilgan).
1898-yil yozidan boshlab olim yangi kashf etilgan radioaktivlik hodisasini uran va toriyda o‘rganishga kirishdi. Kuzda Rezerford Tomson taklifi bilan 5 nafar nomzod orasidagi tanlovdan o‘tib, Monrealdagi (Kanada) Makgill universiteti professori lavozimini egalladi; uning yillik maoshi 500 funt sterling yoki 2500 Kanada dollari edi. Bu universitetda Rezerford Frederik Soddi bilan hamkorlik qildi. Soddi o‘sha paytda kimyo fakultetining kichik laboranti edi; keyinchalik u ham Rezerford singari kimyo bo‘yicha Nobel mukofotiga (1921) sazovor bo‘ldi. 1903-yilda Rezerford va Soddi radioaktiv parchalanishda elementlarning bir-biriga aylanishi haqidagi inqilobiy g‘oyani ilgari surib, isbotladilar. 1905-yil sentabrida Monrealdagi Rezerford laboratoriyasiga 12 oy o‘qishga kelgan Otto Han keyinchalik kimyo bo‘yicha Nobel mukofotini olgan nemis olimi edi.
Radioaktivlik bo‘yicha ishlari bilan keng tanilgan Rezerfordga dunyoning turli ilmiy-tadqiqot markazlaridan ko‘plab ish takliflari tushdi. 1907-yil bahorida u Kanadani tark etib, Viktoriya universitetida, Manchesterda (Angliya) professorlik faoliyatini boshladi. Bu yerda uning maoshi taxminan 2,5 baravar oshdi.
1908-yilda Rezerfordga kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti «radioaktiv moddalar kimyosida elementlarning parchalanishi yuzasidan olib borgan tadqiqotlari uchun» berildi.
Olimning hayotidagi muhim va quvonchli voqealardan biri London Qirollik jamiyatiga 1903-yilda a’zo etib saylanishi bo‘ldi. U 1925—1930-yillarda jamiyat prezidenti, 1931—1933-yillarda esa Fizika institutining prezidenti edi.
1914-yilda Rezerfordga dvoryanlik unvoni berildi. 12-fevral kuni Bukingem saroyida qirol uni ritsarlikka bag‘ishladi: Rezerford saroy libosini kiyib, qilich bilan taqdirlandi.
1931-yilda tasdiqlangan gerbini Angliya peri, Nelson baroni Rezerford Yangi Zelandiya ramzi bo‘lgan kivi qushi tasviri bilan bezadi. Gerbda radioaktiv atomlar sonining vaqt o‘tishi bilan bir maromda kamayishini ifodalovchi eksponensial egri chiziq ham tasvirlangan.
1931-yilda Rezerford 15 ming funt sterling mablag‘ ajratilishiga erishdi. Bu mablag‘ Pyotr Kapitsa uchun maxsus laboratoriya binosini qurish va jihozlashga mo‘ljallangan edi. Rezerford uni Kavendish laboratoriyasigaga 1921-yilda ishga olgan edi. Kapitsa shaxsiy yozishmalarida u haqida: «Bu odamda, shubhasiz, qandaydir maftunkorlik bor…», deb yozgan. U, shuningdek, Rezerfordni «Timsoh» deb atagan. «Bu hayvon hech qachon ortga qayrilmaydi, shu bois u Rezerfordning ziyrakligi va oldinga shiddat bilan intilishini ifodalashi mumkin», — deya keyinchalik tushuntirgan Kapitsa. F. Kedrov «Kapitsa: hayoti va kashfiyotlari» kitobida boshqa talqinni keltiradi: «Gap shundaki, Rezerfordning ovozi baland edi va u ovozini boshqara olmasdi. U koridorda kimnidir uchratib qolganida, ustozning kuchli ovozi laboratoriyadagilarni uning yaqinlashayotganidan ogohlantirar, xodimlar esa “fikrlarini jamlab olish”ga ulgurardi. Kapitsa Rezerfordga Timsoh laqabini berishiga shu holat sabab bo‘lgan. Buni mashhur bolalar kitobidagi budilnikni yutib yuborgan Timsoh obrazi bilan bog‘lashadi. Soatning chiqillashi bolalarni dahshatli yirtqich yaqinlashayotganidan ogohlantirardi». 1933-yil fevralida Kembrijda laboratoriyaning tantanali ochilish marosimi bo‘ldi. Ikki qavatli binoning yon devoriga butun devorni egallaydigan ulkan timsoh tasviri toshga o‘yib ishlangan edi. Uni Kapitsa buyurtmasi bilan o‘sha davrning mashhur haykaltaroshi Erik Gill yaratgan. Rezerford bu timsoh o‘zini ifodalashini aytgan. Kirish eshigi timsoh shaklidagi zarhallangan kalit bilan ochilgan.
Ernest Rezerford 19-oktabr (1937-yil) kuni 66 yoshida, to‘satdan yuzaga kelgan kasallik — churraning qisilib qolishi sababli qilingan shoshilinch operatsiyadan to‘rt kun o‘tib vafot etdi. U Vestminster abbatligida, Nyuton, Darvin va Faradey qabrlari yonida dafn qilindi.
Ilmiy faoliyati
.jpg)
O‘z xotiralarida P. L. Kapitsa Rezerfordni fizikadagi ingliz tajriba maktabining yorqin namoyandasi deb ta’riflagan. Bu maktab fizik hodisaning mohiyatini anglashga va uni mavjud nazariyalar bilan tushuntirish mumkinligini tekshirishga intilishi bilan ajralib turardi (nemis tajriba maktabi esa mavjud nazariyalardan kelib chiqib, ularni tajribada tekshirishga harakat qilardi). Rezerford formulalar va matematikadan kam foydalangan, biroq Faradey singari favqulodda iste’dodli tajribachi edi. Kapitsa uning tajribachi sifatidagi muhim fazilati kuzatuvchanligi bo‘lganini ta’kidlagan. Xususan, u ionlanishni o‘lchaydigan elektroskop ko‘rsatkichlari havo oqimini to‘suvchi eshikcha ochiq va yopiq bo‘lganda farq qilishini payqab, toriy emanatsiyasini kashf etdi. Yana bir misol — 1919-yilda Rezerford elementlarning sun’iy transmutatsiyasini kashf etgani: havodagi azot yadrolari alfa-zarralar bilan nurlantirilib kislorod atomlariga aylanganda, katta energiyali zarralar (protonlar, ya’ni vodorod atomlarining yadrolari) ham paydo bo‘lgan. Ular uzoqroq masofani bosib o‘tsa-da, juda kam uchragan.
Rezerford uch jildlik ilmiy ishlarni yozib nashr ettirdi. Ularning barchasi tajribalarga bag‘ishlangan.
1904-yil — «Radioaktivlik».
1905-yil — «Radioaktiv o‘zgarishlar».
1930-yil — «Radioaktiv moddalar nurlanishi» (hammualliflar: J. Chedvik va Ch. Ellis).
Rezerford yadro energetikasining amaliy masalalari va istiqbollariga qiziqmagan. U insoniyat atom energiyasidan foydalansa, buning ajablanarli joyi yo‘q, deb hisoblagan.
Rezerfordning 12 nafar shogirdi Nobel mukofotini fizika va kimyo bo‘yicha qo‘lga kiritgan. Eng iste’dodli shogirdlaridan biri Genri Mozli Davriy qonunning fizik mohiyatini tajribada ko‘rsatgan edi. U Birinchi jahon urushi davrida Britaniya armiyasiga aloqachi ofitser sifatida chaqirilib, 1915-yilda 27 yoshida Dardanell operatsiyasi paytida halok bo‘ldi. Monrealda Rezerford Frederik Soddi, Otto Han; Manchesterda — Hans Geyger bilan ishladi (jumladan, unga avtomatik hisoblash hisoblagichini yaratishda yordam berdi; u ionlashtiruvchi zarralar sonini sanash uchun mo‘ljallangan edi); Kembrijda — Nils Bor, Pyotr Kapitsa hamda kelajakda mashhur bo‘lgan ko‘plab boshqa olimlar bilan ishladi.
Radioaktivlik hodisasining o‘rganilishi
Radioaktiv elementlar kashf etilgach, ularning nurlanishining fizik tabiati faol o‘rganila boshlandi. Rezerford radioaktiv nurlanishning murakkab tarkibini aniqladi.
Tajriba quyidagicha o‘tkazildi. Radioaktiv preparat qo‘rg‘oshin silindrning tor kanalining tubiga joylashtirildi, uning qarshisiga esa fotoplastinka qo‘yildi. Kanaldan chiqayotgan nurlanishga magnit maydon ta’sir ettirildi. Butun qurilma vakuumda joylashgan edi.
Magnit maydonida nurlar dastasi uch qismga ajraldi. Dastlabki nurlanishning ikki tarkibiy qismi qarama-qarshi tomonga og‘di, bu ularning zaryadlari ishorasi qarama-qarshi ekanini ko‘rsatdi. Uchinchi qism to‘g‘ri chiziqli yo‘nalishda tarqalishda davom etdi. Musbat zaryadli nurlanish alfa-nurlar, manfiy zaryadli nurlanish beta-nurlar, neytral nurlanish esa gamma-nurlar deb ataldi.
alfa-nurlanish tabiatini o‘rganish uchun Rezerford quyidagi tajribani o‘tkazdi. Alfa-zarralar yo‘liga Geyger hisoblagichini qo‘yib, ma’lum vaqt ichida chiqarilgan zarralar sonini o‘lchadi. So‘ng elektrometr yordamida shu vaqt ichida chiqarilgan zarralarning umumiy zaryadini o‘lchadi. Alfa-zarralarning umumiy zaryadi va sonini bilgan Rezerford bitta zarraning zaryadini hisoblab chiqdi. U ikkita elementar zaryadga teng chiqdi.
Zarralarning magnit maydonidagi og‘ishiga qarab, u zaryadning massaga nisbatini aniqladi. Ma’lum bo‘lishicha, bitta elementar zaryadga ikki atom massa birligi to‘g‘ri kelgan.
Shunday qilib, ikki elementar zaryadga teng zaryadga ega alfa-zarraning massasi to‘rt atom massa birligiga tengligi aniqlandi. Bundan alfa-nurlanish geliy yadrolari oqimi ekani kelib chiqadi.
1920-yilda Rezerford proton massasiga teng massali, lekin elektr zaryadiga ega bo‘lmagan zarra — neytron mavjud bo‘lishi kerak, deb taxmin qildi. Ammo u bunday zarrani aniqlay olmadi. Uning mavjudligini tajribada Jeyms Chedvik 1932-yilda isbotladi.
Bundan tashqari, Rezerford elektron zaryadining uning massasiga nisbatini 30 % ga aniqlashtirdi.
Radioaktiv o‘zgarishlar
Rezerford radioaktiv toriyning xossalariga asoslanib, kimyoviy elementlarning radioaktiv o‘zgarishini kashf etdi va izohladi. Olim yopiq ampuladagi toriy faolligi o‘zgarmasligini, ammo preparat ustidan juda zaif havo oqimi o‘tkazilsa ham faolligi sezilarli pasayishini aniqladi. Shu sababli toriy alfa-zarralar bilan birga radioaktiv gaz ham chiqaradi, degan taxmin ilgari surildi.
Rezerford va uning hamkasbi Frederik Soddining hamkorlikdagi tadqiqotlari natijalari 1902—1903-yillarda «Philosophical Magazine» jurnalida bir qator maqolalarda chop etildi. Mualliflar natijalarni tahlil qilib, bir kimyoviy elementning boshqasiga aylanishi mumkin degan xulosaga kelishdi.
Atomning o‘zgarishi natijasida dastlabki moddadan fizik va kimyoviy xossalari jihatidan butunlay farq qiladigan, mutlaqo yangi turdagi modda hosil bo‘ladi
— E. Rezerford, F. Soddi
O‘sha davrda atom o‘zgarmas va bo‘linmas degan qarash hukmron edi. Shunga o‘xshash hodisalarni kuzatgan boshqa taniqli olimlar buni dastlabki moddaning tarkibida boshidanoq yangi elementlar bo‘lgani bilan izohlashardi. Biroq vaqt bu tasavvurlarning noto‘g‘riligini ko‘rsatdi. Fiziklar va kimyogarlarning keyingi ishlari qaysi hollarda bir element boshqasiga aylanishi mumkinligini va bu o‘zgarishlarni tabiatning qaysi qonunlari boshqarishini ko‘rsatdi.
Radioaktiv parchalanish qonuni
Toriy saqlangan idishdan havoni so‘rib chiqarib, Rezerford toriy emanatsiyasini (hozir toron yoki radon-220 nomi bilan ma’lum bo‘lgan gaz, radon izotoplaridan biri) ajratib oldi va uning ionlashtirish xususiyatini o‘rgandi. Gaz faolligi har daqiqada ikki baravar kamayishi aniqlandi.
Radioaktiv moddalar faolligining vaqtga bog‘liqligini o‘rganib, olim radioaktiv parchalanish qonunini kashf etdi.
Kimyoviy elementlar atomlarining yadrolari ancha barqaror bo‘lgani sababli Rezerford ularni o‘zgartirish yoki parchalash uchun juda katta energiya kerak, deb taxmin qildi. Sun’iy o‘zgartirilgan birinchi yadro — azot atomining yadrosi edi. Azotni yuqori energiyali alfa-zarralar bilan bombardimon qilib, Rezerford protonlar — vodorod atomlari yadrolari paydo bo‘lishini aniqladi.
Geyger — Marsdenning oltin folga bilan tajribasi
Rezerford Nobel mukofotini olganidan keyin o‘zining eng mashhur ilmiy ishini bajargan kam sonli laureatlardan biridir. U 1909-yilda Hans Geyger va Ernest Marsden bilan birga atomda yadro mavjudligini ko‘rsatgan tajribani o‘tkazdi. Rezerford ulardan alfa-zarralarning juda katta burchaklar ostida og‘ishini izlashni so‘radi. O‘sha paytda bunday hodisa Tomsonning atom modeliga ko‘ra kutilmagan edi. Bunday og‘ishlar kam uchrasa-da, aniqlandi; og‘ish ehtimoli burchakka bog‘liq ravishda uzluksiz, ammo tez kamayib boradigan funksiya ekanligi ma’lum bo‘ldi.
Keyinchalik Rezerford shogirdlariga alfa-zarralarni kattaroq burchaklarga sochish tajribasini taklif qilganida o‘zi ham ijobiy natija bo‘lishiga ishonmaganini tan oldi.
Bu xuddi 15 dyuymli snaryadni yupqa qog‘ozga qarata otganingizda, u orqaga qaytib sizga urilgandek aql bovar qilmas holat edi.
Rezerford tajriba natijalarini talqin qilib, atomning sayyoraviy modelini 1911-yilda ishlab chiqdi. Unga ko‘ra, atom o‘z massasining katta qismi jamlangan juda kichik, musbat zaryadli yadrodan va uning atrofida harakatlanuvchi yengil elektronlardan iborat
Xotirasi
Rezerford dunyodagi eng hurmatli olimlardan biri hisoblanadi. 1914-yilda Georg V Rezerfordga ritsarlik unvonini berdi, ya’ni bakalavr-ritsar unvonini topshirdi. 1925-yilda esa uni «Buyuk xizmatlari uchun» ordeni a’zoligiga qabul qildi, 1931-yilda Rezerfordga baron unvonini berdi. Shu tariqa u lord Rezerford deb atalish huquqini oldi.
Ernest Rezerford sharafiga quyidagilar nomlangan:
- 104-raqamli davriy jadval elementi — — rezerfordiy; u ilk bor 1964-yilda sintez qilingan va 1997-yilda hozirgi nomini olgan (ilgari «kurchatoviy» deb atalgan);
- Rezerford — Epplton laboratoriyasi — Buyuk Britaniyaning 1957-yilda ochilgan milliy laboratoriyalaridan biri;
- asteroid (1249) Rezerfordiya; uni 3-noyabr (1932-yil) kuni nemis astronomi Karl Raynmut Geydelberg rasadxonasida kashf etgan;.
- krater — Oyning orqa tomonidagi;
- Rezerford medali va mukofoti Britaniya Fizika institutining;;
- Rezerford xotira medali[ingl.] Kanada Qirollik jamiyatining;
- Rezerford medali Yangi Zelandiya Qirollik jamiyatining;
- Suyuq yoqilg‘ili raketa dvigateli ««Rezerford» nomli, xususiy aerokosmik kompaniyaga tegishli — Rocket Lab.
Bibliografiya
Rezerfordning rus tilidagi asarlari
- Rezerford E. Atomning yadroviy tuzilishi // Fizika fanlari yutuqlari. — Rossiya fanlar akademiyasi, 1921. — 2-jild, № 2.
- Rezerford E. Alfa-zarraning tarjimai holi // Fizika fanlari yutuqlari. — Rossiya fanlar akademiyasi, 1924. — 4-jild, № 2—3.
- Rezerford E. Elementlarning tabiiy va sun’iy parchalanishi // Fizika fanlari yutuqlari. — Rossiya fanlar akademiyasi, 1925. — 5-jild, № 1—2.
- Rezerford E. Atom yadrolari va ularning o‘zgarishlari // Fizika fanlari yutuqlari. — Rossiya fanlar akademiyasi, 1928. — 8-jild, № 1.
- Rezerford E. Atom yadrosining tuzilishi haqidagi munozara // Fizika fanlari yutuqlari. — Rossiya fanlar akademiyasi, 1929. — 9-jild, № 5.
- Rezerford E., Chedvik J. va boshqalar Atom yadrosining tuzilishi haqidagi munozara // Fizika fanlari yutuqlari. — Rossiya fanlar akademiyasi, 1932. — 12-jild, № 5—6.
- Rezerford E. Zamonaviy alkimyo // Fizika fanlari yutuqlari. — Rossiya fanlar akademiyasi, 1938. — 19-jild, № 1.
- Rezerford, E. Radioaktivlik. // Tanlangan ilmiy asarlar / Mas’ul muharrir G. N. Flyorov. Tuzuvchi va tarjima muharriri Yu. M. Tsipenyuk. — M.: Nauka, 1971. — (Fan klassiklari).
- Rezerford, E. Atom tuzilishi va elementlarning sun’iy o‘zgarishi. // Tanlangan ilmiy asarlar / Mas’ul muharrir G. N. Flyorov. Tuzuvchi va tarjima muharriri Yu. M. Tsipenyuk. — M.: Nauka, 1972. — (Fan klassiklari).
Adabiyotlar
- P. L. Kapitsa. Professor E. Rezerford haqidagi xotiralar // Fizika fanlari yutuqlari. — Rossiya fanlar akademiyasi, 1938. — 19-jild, № 1.
- Rezerford — olim va ustoz. Tug‘ilganining 100 yilligiga / Tahriri ostida: P. L. Kapitsa. — M.: Nauka, 1973.
- D. S. Danin. Rezerford. — M.: Molodaya gvardiya, 1966. — (Ajoyib kishilar hayoti).
- Xramov Yu. A. Ernest Rezerford (Rutherford Ernst) // Fiziklar : Biografik ma’lumotnoma / Muharrir: A. I. Axiezer. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — M. : Nauka, 1983. — Bet 230. — 400 bet — 200 000 nusxa
Havolalar
- Kapitsa P. L. Rezerford haqidagi xotiralarim (London Qirollik jamiyatida 17-may (1966-yil) kuni so‘zlangan nutq)
- Kapitsa P. L. Buyuk olimning ilm-fan rivojidagi roli (E. Rezerford tavalludining 100 yilligiga bag‘ishlangan xalqaro kollokvium ochilishidagi ma’ruza. 20-avgust 1971-yil)
- Ernest Rezerford (Rutherford) // Nobel mukofoti laureatlari: Ensiklopediya: ingliz tilidan tarjima. — M.: Progress, 1992.
- Rezerford tajribasi (film lavhasi)
